mánadagur 19. februar 2007síða 11

Nr. 35 - 19. februar 2007 11 Nú eitt kjak hevur tikið seg upp um stóra tiltakið sum Kvinna og Demokratia (nú bara Kvinna) standa fyri, vil eg eisini nýta høvi til at koma við mínari hugsan. Kvinna lýsir við tiltaki­ num í seinasta blað teirra, sum eitt tiltak fyri nýmótans javn­støðu og at øll í hava á­huga eru vælkomin við. Hetta er heilt í tráð við, hvat Al­tjóða Kvinnudagurin handl­­ar um, at hann er fyri øll og við nýhugsan. Altjóða Kvinn­u­dagurin var av upp­ runa til fyri m.a. at fáa val­ rætt til kvinnur, og tað vóru sos­i­al­ist­iskar arbeiðs­kvinn­ ur, ið stríddust. Vit hava í dag valrætt, men kunnu øll vera samd um, at vit her í Før­oy­um ikki eru væl um­boð­ aðar á Løgtingi, Landsstýri og í almennum nevndum. Tað einasta í stóra tiltakinum hjá Kvinnu, ið ikki er í tráð við, hvat altjóða Kvinnu­dag­ ur­in eig­ur at umboða er, at all­ar kvinn­ur uttan mun til, hvussu kvinnan er fyri pen­ ing­aliga kunnu vera við. Tá prísurin er so høgur, sum hann er, er hetta ikki eitt til­ tak fyri allar kvinnur, og er hesin prísurin als ikki í tráð við hugsanina um Altjóða Kvinn­u­dagin, og tað er prís­ urin á tiltakinum og tað at til­tak­ið er á Altjóða Kvinnu­ deg­num, sum stoytir meg. Eg haldi, at tiltakið er eitt sera gott kommersielt tiltak og hevði havt stóra virðing fyri Kvinnu, um hettar var lýst sum tað, tað er, eitt gott komm­er­s­i­elt tiltak fyri kvinn­ ur, ið hava ráð og áhuga í slík­um evnum. At hava slíkt til­tak á Altjóða Kvinnu­deg­ num er heldur ikki rætt eftir mín­ari mein­ing, tí hesin dag­ ur er fyri allar kvinnur, og eigur at vera brúktur til at varpa ljós á støðuna hjá øllum kvinn­um í sam­fel­ag­ num. Tí haldi eg, at eitt slíkt tiltak skuldi verið allar aðrar dagar enn hendan dagin. Tað er ein erlig sak, at Kvinna stílar fyri einum stór­ um komm­ersiellum tiltaki av slík­um slag, men lat vera við at pástanda, at hetta er fyri øll, ið hava áhuga, tí tað er beinleiðis provo­kerandi at siga slíkt við meg og síðan seta ein prís, sum eg ikki eri før fyri at gjalda og fleiri við mær. Tá tú Lena Mohr so stend­ur í SVF og sigur, at um eg bert leggi 36 kr. til síð­ is um dagin, so kann eg vera við, so veit tú ikki, hvat tú tos­ar um, og tað er ør­kyml­ andi at hugsa sær, at kanska fleiri kvinnur í Føroyum ikki eru vitandi um, at vit eru til. Vit sum ikki hava ráð til eitt slíkt tiltak, eru alla staðni í Før­oyum og ikki bara flaka­ kvinn­ur og almennir klient­ ar, men eisini millum­leið­ arar, skrivstovukvinnur v. m. Og tað er als ikki bara grenj, eg havi kr. 1.000 um vikuna til mat vm. til mín og 3 børn, havi eitt gott starv, egin hús, egnan bil og havi sum so onki at klaga um, men hjá mær er ongin møguleiki fyri at taka kr. 1.000 úr mínum hús­ar­halds­pengum. Annars eri eg áhug­­að í øllum sam­fel­ ags­­vi­ður­skiftum, og var tað so­leiðis, at tiltakið var lýst í góð­ari tíð og var ein leygar­ dag, so hevði eg verið ein av teimum, sum hevði gjørt alt fyri at sett pening til síð­is fyri at sloppið við, tí til­takið er gott og spennandi. Leikluturin hjá Demo­krat­ ia í hesum sambandi er eftir mínum tykki ein heilt annar. So sum eg havi skilt tað er nevnd­in í Demokratia sett fyri at økja leiklutin hjá kvinn­­um í politikki, og hava tær fingið almennan pen­ing at umsita til hettar endamálið. Dem­o­kratia eig­ur ikki at stuðla einum kom­mersiellum tiltaki sum hes­um við al­mennum pengum, sjálvt um tað er “bert kr. 45.000”, og er tað ongin um­bering, at politikarir ann­ars blaka hundr­a­tals túsund av peningi til alt møguligt annað, tað er bara hesin pen­ingurin, sum tað snýr seg um í hesum sam­ bandi, og koma vit ongan veg við at blaka eftir øðrum. Vit áttu heldur at tala at, tá vit hoyra/síggja at almennur pen­ing­ur verður blakaður vekk. Les­ið síðan á portalinum at: Javnaðarflokkurin harm­ast um tað niðrandi viðferð, ið arbeiðið at menna kvinnu­lut­ tøk­una í politikki hevur fing­ ið í løgtinginum í sein­ast­uni. Sum javnaðarfólk eru vit sannførd um, at eitt javnt valdsbýti ímillum kvinn­­ur og menn er ein av for­treyt­u­ num fyri einum betri samfelag. Ja, so hugsi eg, nú er ongin sos­ialisma eftir í Javn­aðar­ flokk­i­num, tað vóru ar­beiðs­ kvinn­ur úr tí sosialistiska um­hvørv­inum í Týsklandi og Danmark sum byrjaðu Kvinn­u­dagin, og nú stuðlar tann flokkurin, sum skal eit­ ast fyri at verða ein sosial­ist­ isk­ur (arbeiðara)flokkur, ein­ um kommersiellum til­takið sum er Altjóða Kvinnu­dagin, og har munur verður gjørdur á kvinnum, hugsi her um, at bert kvinnur, ið hava ráð at gjalda kunnu fara við, vit sum hava áhuga, men ikki ráð sleppa ikki við. Hevði ikki hugsað nærri um tað, um tað var Fólkaflokkurin sum gjørdi slíkt, men Javn­ að­ar­­flokk­ur­in, hvar er nú javn­in blivin av. Er hettar nýmótans javn­ støða, at vit nú skulu til at kempa fyri at fáa javnstøðu mill­um kvinnur, sum eru væl fyri peningaliga og kvinn­­ur í eru minni væl fyri. Tað kann ikki vera rætt. Vit hava langt eftir á mál fyri at fáa javnstøðu og hava als ikki brúk fyri at skapa ó­javn­ støðu í millum okkum kvinn­ ur. Við hesum er ikki javnt valds­býti ímillum kvinnur og menn, tí valdsbýti verður nú ímillum peningaliga sterk­ ar kvinnur og menn. So nú mugu vit, sum ikki lúka treytirnar fyri, at vera við í slíkum tiltøkum, finna aðrar vegir, og hava vit veru­ liga brúk fyri at varpa ljós á kvinnur í Føroyum. Tað eru nógv góð evnir, ið kundu ver­ið tikin upp hendan Al­ tjóða Kvinnudagin, sum vit kundu fingið minst líka nógv burtúr og sum er í tráð við endamálið við hesum degi. Vit kundu funnið kvinn­ ur í Føroyum úr øllum sam­ fel­ags­løgum, sum á ein ella ann­an hátt hava klárað seg væl. Hvat hava tær gjørt? Hvussu hava gjørt tað? og Hví? So mín niðurstøða er púra greið: Kvinna, gerið endeliga slík­ar kommersiellar ráð­ stevn­­ur, men boða frá í góð­ ari tíð, so eg eisini kann verða við. Lena L. Mohr, tað hevði ver­ið gott, um tú setti teg bet­ ur inn í viðurskiftini hjá kvin­n­um í Føroyum, tí vit eru nakrar, sum veruliga ikki kunnu seta kr. 36 til síð­ is um dagin. Demokratia: Tit eiga ikki at seta almennan pening í eitt kommersielt tiltak, har all­ar kvinnur í Føroyum ikki hava ráð at verða við. Altjóða Kvinnudagurin, eig­ur at verða brúktur til at varpa ljós á støðuna hjá kvinn­um í Føroyum og í øðr­ um londum. Hevði verið á­hug­a­vert, um vit longu nú funnu eitt evni, sum vit kundu tikið upp á Altjóða Kvinn­u­degnum næsta ár. Við vón um, at vit øll fáa ein góðan Altjóða Kvinnu­ dag! Lítið hevur verið at hoyrt um sínámillum fisk­i­vinn­ u­sam­ráð­ ing­ar­nar mill­um Før­oyar og Ísland, men sein­ asta fríggjakvøld komu so boð­ini í Sjónvarpinum, at sátt­máli var undirskrivaður og fiskimálaráðharrin og formaðurin í Føroya Reið­ ar­a­felag fingust at siga, at teir vóru væl nøgdir. Og so átti tjóðin eisini at verið væl nøgd. Men tað hevur hon neyv­an nakra grund til tað. Tíð­ind­a­skriv á heimasíðuni hjá Fiskimálaráðnum váttar, hvussu lítið er komið burt­ ur-úr. Ongantíð hava Føroya ver­ ið so væl fyri at seta krøv við nakrar samráðingar. Vit høvdu nógvar og stórar trumf­ir, men eingin er spæld­ ur út. Man roynir at blása okkurt upp um frambrot við lodnuni. Hetta er neyvan so og hevur lítið og einki upp á seg og átti undir øllum um­støðum et verið ein sjálv­ fylgja. Íslendingar hava dis­ krim­i­ner­að okkum við ikki at geva okkara skipum somu rættindir sum síni egnu til at veiða og viðgera lodnu. Tað mangl­aði bara, at vit ikki skuldu fáa hesi rættindini, sum vit enn bert hava fingið ein lítlan part av. Tað er langt eftir á mál, áðr­enn hetta er komið í pott­ in. Tey stóru virðini í sát­ tmál­ a­num verða illa nokk tikin upp á tunguna nevniliga: at­gongd­ina til at veiða svart­ kjaft og sild í okkara øki. Jú, teir hava avmarkað talið av skip­um í senn til at vera ikki meira enn 12. Herí er eingin a­v­marking. Neyvan nakr­an­ tíð hava 12 íslendsk svart­ kjaft­a­skip verið á føroyskum øki í senn. Í øllum sínámillum fisk­i­ vinn­u­sam­ráð­ ingum verður í dag míðjað ímóti at fáa “balans­er­aðar sáttmálar” – t. v. s. sáttmálar, sum hava nøk­ u­lunda sama virði fyri báðar part­ar. Hetta verður gjørt upp sum eitt toskavirði, har øll fiskasløg verða umroknað til toskavirðir (tosk­a­equi­v­a­l­ ent­ar). T.d. er 1 t av hýsu = 1 t av toski, 1 t av longu = 0,9 t av toski, 1 t av upsa = 0,77 t av toski, 1 t av sild = 0,8 t av toski, 1 t av makreli = 0,3 t av toski, 1 t av svartkjafti = 0,125 t av toski og 1 t av lodnu = 0,1 t av toski. Hetta eru um mann so má siga gjad­oy­rakursinir tá íð sam­ rátt verður. Íslendingar eru hvørki verri ella betri enn aðrar tjóð­ ir at samráðast við, men í okk­ara eyðmýgd undir hes­ um samráðingunum hava vit sjálvi komið okkum í eina støðu, har tað snøgt sagt ikki ber til at seta krøv tí vit inn­ an­hýsis hava mótsett á­hug­a­ mál. Hvørja ferð okkurt verð­ur borið upp á mál hoyra vit røddir – bæði frá okkara egnu og íslendingum - at vit hava eina botnfiskakvotu, sum vit einki hava givið fyri og hetta leggur gift fyri eina hvørja roynd at koma víð­ ari. Vit kunnu ikki liva við at verða settir skák og mát hvørt ár av hesi botn­fisk­a­ kvot­uni og tí mugu vit taka hetta upp við íslendingar, áðr­enn vit fara at samráðast aft­ur. Vit mugu loysa hetta mál­ ið fyri seg sjálvan við at gjalda tað, henda kvotan kost­ar við t. d. at lata ís­lend­ ing­um eitt mótvirði í atgongd til at fiska svartkjaft í før­ oysk­um øki. Tá ið samráðingarnar vóru um at seta TAC (mest loyvda veiðu) á svartkjaft, var semja í føroysku sendinevndini um at Føroyar og EU vóru best fyri í hesum samráðingum tí at svartkjafturin stóran part av árinum ferðaðist í okkara sjógvi og eitt stutt bil í al­tjóða sjógvi. Vit kundu fiska um eingin avtala var. Vit høvdu atgongd og vit kundu tí eisini halda fast um okk­ara krøv. Noreg og Ísland kravdu í síni tíð teirra stóra part av svart­kjafta TACnum, men teir høvdu ongastaðni at veiða hann uttan í egnum sjógvi og har er eingin svart­ kjaftur. Teir hava onga at­gongd – stórt sæð. Í føroysku sendinevndini sóðu vit stórar møguleikar í at lata ella rættari “selja” at­gongd til hesi lond tá íð svart­kjaft­ur­in varð býttur. Tá í samráðingarnar um svart­kjaft­in byrjaðu, avráddu Før­oy­ar og Ísland at fiska frítt inni hjá hvørjum øðrum, til kvota varð sett á. Tá var so nógvur svartkjaftur til,at vit eisini fingu svartkjaft í ís­lendsk­um sjógvi, men so­leiðis er ikki longur. Nú er alt “normalt” aftur. Hetta být­ið av svartkjaftinum varð gjørt 16. dec 2005 og Før- oy­ar kundu longu í sátt­mál­ a­ num við Noreg fyri 2006 brúka atgongd til at fiska svart­kjaft sum “gjaldaoyra” at keypa t.d. makrel fyri. Niðanfyri sæðst ó­javn­vág­ in í svartkjaftafiskiskapinum mill­um Føroyar og Ísland sein­astu 3 árini: Tølini fyri 2006 eru fyr­i­ bils. Fara vit 10 ár aftur í tíð­ ina er bert eitt ár, har Ísland hevur veitt minni á før­oysk­ um øki enn vit í íslendskum øki. Vanligur prísur fyri at keypa atgongd er, at hann sum keypir letur hálvt tosk­a­ virði av tí sum hann veiðir. Tað verður goldið við 50 %. T. v. s at um íslendingar sleppa at veiða - sum í fjør t. d. – 190.000 t eiga teir at gjalda toskavirði av 50 % av 190.000 t.e. 85.000 t x ,0,125 = 10.625 tosk­a­equ­i­v­ al­ent­ir. Sama ger seg gald­ andi við loyvinum at fiska norð­havs­sildina. Íslendingar kunnu fiska alla teirra kvotu á okkara øki. Men fyrst má fáast skil upp á botnfiskakvotuna. Hon umboðar helst eitt toska­ virði uml. 4200 equivalentir svar­andi til 35.840 t av svart­ kjafti og tá íð tað snýr seg um atgongd verður hetta dup­ult t.v.s. 71.680 t. Nú er so botnfiskakvotan goldin og hon má ikki koma fyri aft­ ur í øðrum samráðingum. Hinar samráðingarnar kunnu nú byrja við reinum papp­íri, har vit “keypa” og “selja” og gjalda við tosk­a­ equi­va­lentum. Og vit kunnu nú fáa ein balanseraðan sát­ t­ mála – eisini við Ísland. Sum skattaborgari og med­ eig­ari av kvotunum má ein á­tala tað skilaleysa oyðsli, sum fer fram við at geva tær burt­ur fyri einki. Hetta eru stór­ir inntøkumøguleikar, sum samráðingarnevndin legði stóran dent á og sum at end­a gav okkum so gott úr­slit í svartkjafta­samr­áð­ing­ u­num. Atgongdin var besta argu­menti. Ein annar stórur trupulleiki er stóra talið av fremmandum skip­um, sum darvar føroysku skip­unum í at fiska ta før- oysku kvotuna. Her er snøgt sagt ikki pláss fyri øllum. Av­mark­ingin mótvegis Ís­landi til 12 skip er láturlig tí hon hevur onga ávirkan. Samanum tikið má júst und­ir­skrivaði fiskivinnu­sát­ t­ mál­ in við Ísland sigast at vera eitt stórt – ella kanska rætt­ari lítið – neyðaregg, sum hevur ómetaliga stórar sam­felags­bú­skap­ar­lig­ar av­leið­ing­ar. Er Løgtingið ella Løg­tings­ ins uttanlandanevnd kunnað um hesi viðurskifti? Og hvussu gevur mann sína ó­nøgd til kennar, um mann ikki heldur, at landsins ognir eru nóg væl umsitnar? Eiga vit ikki at fara aftur til, at fisk­i­vinn­u­sáttmálar skulu góð­kenn­ast í løgtinginum fyri at verja eigarnar av kvot­ u­num móti tílíkum? Samráðingaleiðarnir fara lotir fram við vegginum og siga, at hetta var tað, sum lat seg gera – ein 0-loysn. Aftur sum av torvheiðum, tí teir ikki vildu seta krøv, men bara vera fittir. Tað fær eing- in nakað fyri í altjóða sam­ ráð­ ing­um í dag. Teir størstu trumfirnir geva oftast tey flestu og bestu stikkini. Sjáldan munnu so nógvir stórir trumf­ir hava givið so fá stikk – fyri ikki at siga einki stikk. Teir vóru ongantíð spældir út. Sanniliga ein bú­skap­ar­ ligur missur av teimum stóru. Í lagi við kommersiellari kvinnustevnu – men sigið frá í góðari tíð Rósely Reynstind viðmerkingar Íslandssáttmálin – ein búskaparlig vanlukka Gøtu 18. februar 2007 Atli Hansen Føroyar veitt Ísland veitt í Íslandi í Føroyum 2004 74.102 99.540 2005 28.435 162.215 2006 10.000 190.000