hósdagur 8. mars 2007síða 16

16 Nr. 48 - 8. mars 2007 tíðindi JAVNSTØÐA Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Jona Henriksen var fyrsta kvinna, sum hevði fast sæti á tingi. Hon kom á ting sum varakvinna fyri Ják­up Lindenskov, lands­­stýr­is­ mann, eftir løg­tings­valið í 1974. Tó er Malla Samuelsen tann fyrsta kvinnan, sum hev­ ur havt sæti á tingi, tá hon kom á ting í nakrar dagar fyri Marius Johannesen í 1964 - umboðandi Sjálv­stýr­ is­flokk­in í Suðurstreymoyar valdømi. Malla Samuelsen um­boð­ aði eisini Sjálvstýrisflokkin í Tórs­havnar Býráð frá 1956- 60. Hon er fyrsta kvinnan, sum er vald í Tórshavnar bý­ráð. Í 1978 vórðu tær fyrstu kvinn­ur­nar valdar á ting. Tað var Jona Henriksen úr Javnaðarflokkinum og Karin Kjølbro úr Tjóð­veld­is­flokk­ inum. Í 1980 fall Jona Henriksen, meðan Karin Kjølbro varð aft­urvald - sum einasta kvinna á tingi. Í 1984 var Karin Kjøl­bro vald – meðan Jón­gerð Purk­hús gjørdist lands­s­­týr­is­kvinna í m. a. fíggj­ar­mál­um - hon er tann fyrsta kvinn­an, sum hevur sitið í landsstýrinum. Í 1988 vóru Jóngerð Purk­ hús og Karin Kjølbro valdar fyri Tjóðveldisflokkin og Mar­­ita Petersen fyri Javn­að­ ar­­flokkin. Í 1990 høvdu tríggir flokk­ ar kvinnuliga umboðaðan. Marita Petersen fyri Javn­ að­­arflokkin, Helena Dam á Neystabø fyri Sjálv­stýr­is­ flokkin og Lisbeth Petersen fyri Sambandsflokkin. Í 1994 var Marita Petersen vald fyri Javnaðarflokkin, Helena Dam á Neystabø fyri Sjálvstýrisflokkin, Lisbeth Petersen og Maria Hansen fyri Sambandsflokkin og Ing­e­borg Vinther fyri Verk- a­mann­a­fylkingina Rúna Sivertsen kom á ting sum varakvinna fyri Anfinn Kallsberg í 1996, tá hann fór í landsstýrið Í 1998 vóru valdar Lis­­beth L. Petersen fyri Sam­bands­flokkin, Katr­in Dahl Jakobsen fyri Javn­ að­­ar­­flokkin, Helena Dam á Neystabø fyri Sjálv­stýr­­i­ s­flokkin og Ann­ita á Fríð­ riks­mørk fyri Tjóð-veld­is­ flokkin. Rúna Siv­ert­ sen hevði sæti sum varakvinna fyri Anfinn Kalls­berg. Í 2002 vóru vald­ar Lis­beth L. Petersen, Katr­­­in Dahl Jak­ ob­sen, Ann­­ita á Fríðriks­mørk og Kristina Háfoss fyri Tjóð­veld­is­ flokk­in. Við seinasta l ø g­ t i n g s va l í 2004 vóru tríggj­ar kvinnur valdar á ting: Lisbeth L. Petersen Annita á Fríðriksmørk Heidi Petersen. 12 kvinnur valdar á ting seinastu 155 árini Tað var ein týsk kvinna, sum í 1910 á eini altjóða, sosial­ist­ isk­ari ráðstevnu í Keyp­ mannahavn tók stig til altjóða kvinn­u­dagin 8. mars. Hendan ráðstevnan varð hildin í nógv um­­strídda og júst nið­ur­tikna ung­ dóms­hús­i­num á Jagtvej 69 í danska høv­uðs­­stað­­num JAVNRÆTTINDI Kári Mikkelsen karim@sosialurin.fo Søgan um altjóða kvinn­u­ dagin byrjar í Keyp­mann­ a­havn í 1910 og er sostatt 98 ára gomul. Tað var týski feministurin og sosialisturin, Clara Zetkin, sum á eini al­tjóða, sosialistiskari ráð­ stevnu í danska høvuðs­stað­ num tók stig til at skipa fyri einum kvinnudegi. Ráð­ stevn­an var hildin í tí nógv um­strídda og júst niðurtikna ungdómshúsinum á Jagtvej 69. Dagurin 8. mars varð vald­ ur, og fyrsta haldið av altjóða kvinnu­degnum varð hildið í 1911, tá Eysturríki, Sveits, Týskland og Danmark gjørdu av at hátíðarhalda dag­in. Longu árið eftir komu Svøríki, Frankaríki og Holland við, og í 1913 Rusland og Tjekkoslovakia. Altjóða kvinnudagurin hev­ur havt stóran týdning í bæði Týsklandi og Danmark í síðstu øld. Men hvussu dag­ urin varð hildin, var nógv á­virk­að av í hvørji politiskari støðu og hvør tíðarandi var gald­andi í landinum. Her finn­ast bæði felagseyðkenni, men eisini stórur munur. Í Týsklandi var kvinn­u­ dag­ur­in frá byrjan av eitt til­tak, sum tær sosialistisku kvinnu­rørslurnar, serliga inn­an Javnarðarflokkin, tóku stig til. Longu fyrsta árið fekk kvinudagurin stórt gjøgnumbrot við 40 ym­iskum tiltøkum og heili 45.000 luttakarum bara í Ber­lin. Undir fyrra verald­ar­bar­ daga kom stígur í, og upp ígjøgnum 20’ini var kvin­n­ u­dagurin merktur av vána­ ligum, fíggjarligum korum í týska samfelagnum. Frá 1930 var tað bardagin móti fasismuni, ið savnaði kvinn­ urnar, og í 1933 gav Hit­ler forboð at halda kvinn­u­ dagin. Í Vesturtýsklandi varð kvinn­udagurin uppa­ft­ur­ tik­in aftan á seinna ­ ver­ ald­ar­bardaga, og tá var høvuðsevnið friður. Í seks­ ti­ár­unum var áhugin fyri 8. mars vorðin sera lítil, og ikki fyrr enn ein nýggj kvinn­ u­rørsla tók seg upp og setti kvinnudagin á skránna, fekk dagurin aftur týdning. Í Eysturtýsklandi var høv­ uðs­læran tann, at sosialisman og harvið javnrættindi vóru framd við grundlegging av einum sosialistiskum stati. Tí varð hildið, at tað ikki var brúk fyri einum kvinn­u­ stríðsdegi, og kvinnudagurin her gjørdist bert ein veits­l­u­ dagur uttan hvørki kvinn­u­ stríð ella politiskt innihald. Í áttatiárunum tóku kvinn­ ur­nar í DDR seg saman og mótmæltu livikorunum í land­i­num. Í nítiárunum hevur 8. mars í Týsklandi verið merkt­ur av sameiningini og tættarti tilknýti millum eystur- og vesturtýskar kvinn­u­rørslur. Eisini hev­ur vaksandi rasisman í sam­ fel­ag­num verið eitt evni á kvinnudegnum. Altjóða kvinnudagurin í Dan­mark hevur ikki havt somu slagkraftina, sum í Týsklandi. Kortini varð da­g­urin altið hildin, sjálvt um hann ikki altið fall á 8. mars. Í Danmark vóru tað smærri grasrótarørslur, sum tóku stig til tiltøk á kvinn­u­degnum, sjálvt um tað eisini har vóru ymsar sosi­alistiskar kvinnurørslur, ið hátíðarhaldu dagin. Frá øðrum veraldarbardaga og fram til sjeytiárini var eitt stilt tíðarskeið, men líka sum í Týsklandi kom nýtt lív í kvinnudagin, tá tær nýggju kvinnurørslurnar tóku seg upp. Reyðsokkarørslan setti nýggj evni á dagsskránna,, sum dømis kropp og kyns­ lív. Í áttati- og nítiárunum fán­ aði sosialistiski boðskapurin, og síðani hevur altjóða kvinn­u­dagurin broytt seg til ein hátíðardag, har kvinnur og kvinnurørslur við øllum møg­u­ligum politiskum sjón­ ar­m­iðum sleppa framat. Sjálvt um kvinnurørslur her á landi eru eldri, so var fyrsti veruligi, altjóða kvinn­u­dagurin ikki hildin fyrr enn í 1984. Feløgini, ið stóðu aftanfyri, eru frá fyrst í fimtiárunum. Veturin 1975-76 varð tikið stig til Kvinnufylkingina, og í 1977 varð stóra kvinnukravgongan hildin undir heitinum: Saman eru vit sterkar. Kvinnufelagssamskipan Føroya varð stovnað í 1979. Kvinnudagurin byrjaði í umstríddum ungdómshúsi Jona Henriksen 1978-80 Karin Kjølbro 1978-90 Jóngerð Purkhús 1988-90 Marita Petersen 1988-98 Lisbeth L. Petersen 1990- Helena Dam á Neystabø 1990-2002 Maria Hansen 1994-98 Ingeborg Vinther 1994-98 Katrin Dahl Jakobsen 1998- 2004 Annita á Fríðriksmørk 1998- Kristina Háfoss 2002-04 Heidi Petersen 2004- Malla Samuelsen hevði sæti á tingi í nakrar dagar í 1964 - sum fyrsta kvinnan nakrantíð. Rúna Sivertsen hevði sæti á tingi fyri Anfinn Kallsberg frá 1996 til 2002 Kvinnur, valdar á ting: Jona Henriksen 1978-80 Karin Kjølbro 1978-90 Jóngerð Purkhús 1988-90 Marita Petersen 1988-98 Lisbeth L. Petersen 1990- Helena Dam á Neystabø 1990-2002 Maria Hansen 1994-98 Ingeborg Vinther 1994-98 Katrin Dahl Jakobsen 1998-2004 Annita á Fríðriksmørk 1998- Kristina Háfoss 2002-04 Heidi Petersen 2004-