fríggjadagur 16. mars 2007síða 10

11 Nr. 54 - 16. mars 2007 Føroya Kommunufelag skjýt­ur í hesum døgum við skørpum eftir Kommunu­ samskipan Føroya (KSF) og limakommunum henn­ ara, tí at vit ikki eru eins ovfarakát um útjavning sum tey. Kommunufelagið hevur heldur ikki stórt álit á demo­ kratisku skipanina í KSF. Av tí at Tórshavnar komm­ una skal hava sagt nei til útjavning, so er einki at rafla um hjá hinum lima­ kommununum. Hett a er so langt úti, at eg havi ikki hug at viðmerkja hesa vanvirðing. KSF hevur arbeitt nógv og seriøst við spurninginum um útjavning millum komm­ unur. Til almenna upplýsing, so hevur KSF ikki tikið nakra avgerð hesum við­víkjandi enn, heldur ikki størsta limakommunan. Endamálið hjá Komm­ unu­felagnum við øllum hes­ um er bert eitt : Nú skal til­ verugrundarlagið hjá smáu kommununum fyri ein og hvønn prís tryggjast, tí hótt afallið er eyðsýnt. Loysnarorðið er útjavn­ ing, og undirtøkan í løgting­ inum og landsstýrinum er stór – og tað er ikki utt an grund. Tað venda vit aftur til. Ójavni og útjavning Kommunufelagið førir fram, at ójavni er í skatt ­ skyld­uga inntøkugrundar­ lagnum millum kommunur­ nar, og tí skal javnast út í inntøkunum millum tær 34 kommunurnar í landinum, so at tær hava eins fortreytir at røkja sínar uppgávur. Líka so spent Komm­unu­ felagið er um slíka millum­ kommunala inntøkujavning, líka so nógv skýggja tey mill­­umkommunala út­­ reiðslu­­javning. Grund­gev­ ingin er, at allar komm­unur hava eins lógarbundnar uppgávur og harvið lut­fals­ liga eins útreiðslur, og tí er ikki neyðugt at javna út út­reiðslur. Hett a er bara ikki í samsvari við veru­leik­ an. Víst duga vit í KSF at síggja, at ójavnar eru mill­ um kommunurnar – bæði í inntøkum og í útreiðslutørvi. Men tað ger ikki, at tað av s æ r s j á l v u m e r bráðneyðugur tørvur á útjavningarskipan. KSF hevur helst meira enn nakar annar ditt að sær at seta sakligar spurningar um fyrimunir og vansar við útjavningarskipan millum kommunur. Jú meira vit spyrja, tess størri fyrivarni taka vit – tí svarini eru sanni­liga ikki bert ein gull­ randaður gleðiboðskapur. Hvat er málið? Greiða málið hjá KSF er eitt samfelag, har ábyrgdar­ sterkar, burðardyggar og virkisførar kommunur um­ sita øll viðurskifti av týdn­ ingi fyri borgaran. Komm­ unurnar skulu verða ein nógv meira avgerandi part­ ur av fólkastýrinum, har nærleikin millum politikk­ ara og borgara tryggj­ar betri tænastu, betri umsiting og betri møgu­leikar fyri virk­nari borgara­lutt øku, og har­við sam­felagsligum fram­burði. Spyrjast kann, um smáu kommunurnar hava annað endamál enn at yvirliva sum altjóða kuriosum eitt ætt ar­lið afturat við útjavn­ ingarstuðuli frá stóru komm­ ununum sum fíggjarligari neyðhjálp. Tí KSF er ikki í iva um, at ein útjavningarskipan mill­um verandi 34 komm­ unur fer at forkoma hesum máli okkara at styrkja kommunurnar, og sum flest øll annars taka undir við – eisini tær størru av teimum smáu kommununum. Ein útjavningarskipan fer ístaðin at grundfesta ver­ andi kommunala bygnað í langa tíð fram, og hesin bygn­aður við mongum veik­ um kommunum veitir ikki nakran sum helst framburð. Hvussu nógv? Tað er so eitt . Tað næsta at spyrja er, hvat verður vunn­ ið við eini millum­kommu­ nalari inntøku- og út­reiðslu javningarskipan? Hvussu nógv­an pening tosa vit um? Grøna kommunuálitið hev­ur verið alment í fleiri ár, og tann, sum lesur tað, fær sjón fyri søgn. Og tá vit roknað víðari við dagførdum tølum, so eru vit framvegis ikki bergtikin av upp­hædd­unum. Umboð fyri Kommunu­fe­ lagið hava tí roynt at lagt høvdini í blot fyri at fáa fleiri pengar á borðið, tí tað kann ikki vera rætt , at mun­ urin er so lítil millum kommunurnar, at einki er at javna út við. Eitt fyri mong sera dám­ ligt uppskot varð almanna­ kunngjørt herfyri, har al­mennar lønir vóru støði fyri útrokning um inntøku­ javning, og sum borðreiddi við tølum, sum fleiri ting­ menn longu hava skýrt at vera sera áhugaverd. Tí við fyrsta eygnakast sýntist fleiri pengar at vera komnir á borðið, men roknistykkið var tíverri ikki roknað lið­ ugt. Tí tá samanum kemur, so er úrslitið ikki stórt øðrvísi e n n t e y t ø l , i ð kommunuálitið og KSF eru komin til í sam­bandi við m i l l u m­ k o m m u­ n a l a inntøkujavning. Upp­skotið er í veruleikanum bert ein annar hátt ur at lækka og hækka skatt­skyld­uga inntøkugrundarlagið hjá kommununum uppá. Við at samanbera v e r u l i g u kommunuskatt ainntøkuna og seta hana upp ímóti nýggja skatt skylduga inn­ tøkugrundarlagnum, ið om­an fyri nevnda rokni­ stykk­ið kemur við, so er greitt , at millumkommunala inntøkujavningin heldur ikki í hesum føri verður meira enn á leið 2,6 % av samlaðu kommunu­skatt a­ inn­tøkunum – ella uml. 30 mió kr., sum skulu flytast frá einari kommunu til hinar. Tað er sjálvandi ikki nógv í part, og hett a er ikki tað, ið fer at gera av, um ein kommuna megnar at røkja sínar lógarbundnu uppgávur nøktandi. Og vert er at geva gætur, at tá er millumkommunala útreiðslujavningin, sum bert byggir á mun í út­reiðslutørvi, ið skal lúka strong krøv um objektivitet – og ikki á mun í um­ sitingarligum effektivi­teti ella tænastustigi, sum onkur trýr – ikki roknað uppí. Fyri onkra kommunu hevði útreiðslujavningin nevni­liga drigið úrslitið av inntøku­javningar­stuðuli­ num niður aftur móti null, ja, kanska enntá skal hon gjalda útreiðslujavn­ingar­ stuðul til eina ríkari komm­ unu, tí henda hevur ein lut­ falsliga størri útreiðslutørv. Og tá allar kommunur ella kommunuøki verða sett upp í eitt roknistykki við inn­tøku- og útreiðslu­javn­ ing, so verður nett oúrslitið ella nett oútjavningin í veru­ leikanum ein viðfáningur av samlaðu kommunu­skatt a­ inntøkuni. Útjavning av inntøkum og útreiðslutørvi hanga grund­leggjandi saman, og til at halda skil á øllum hes­ um er harumframt neyðugt at stápla uppá beinini eina nýggja og kostnaðartunga umsiting undir sterkum landspolitiskum ræði. Vit spyrja, um alt hett a yvirhøvur er ómakin vert? Skert kommunalt sjálvræði Tað er eisini her, ið KSF sær teir størstu vandarnar. Tí við útjavning lata komm­ unurnar eisini frá sær týð­ andi vald á egnum viður­ skiftum yvir til landið. Vit í KSF virðismeta kommunala sjálvræðið sera høgt og ar­beiða hart hvønn dag fyri at styrkja um tað, men Kommunufelagið er eftir øllum at døma sinnað at selja tað lætt liga. Tekini úr landsstýrinum og løgtinginum eru eisini púra greið, har lands­stýris­ maðurin í innlendismálum og Tjóðveldisflokkurin kapp­ast um at fáa skipað eina útjavningarskipan. Víst verður m.a. á, at hett a er neyðugt, skulu vit leggja fleiri uppgávur út á kommunurnar at umsita. Eisini verður víst á, at øll norðurlendsku grannalond­ ini hava útjavningarskipan, og so skulu vit eisini hava eina. Hvat er tað so fyri út­javn­ ingarskipanir, ið eru í granna­londunum? Hví eru so nógv fleiri pengar í teirra útjavningarskipanum? Blokkstuðul Fyri tað fyrsta, so er í granna­londum okkara als ikki talan um millum­komm­ unalar útjavningarskipanir. Talan er ikki um nakra dám­ liga Robin Hood-skipan, har ríkar kommunur gjalda til fátækar kommunur. Lat tað verða greitt . Fyri at taka Danmark og Noregi sum dømi, so er út­javningarskipanin ein heild­arveiting frá statinum – í Føroyum rópa vit slíkt blokkstuðul, sum staturin veitir kommununum við støði í munum í inntøku­ grund­arlagi og útreiðslu­ tørvi kommunanna millum, umframt øðrum beinleiðis statsstuðuli til lógarbundnar uppgávur. Í Íslandi er skipaður ein javningargrunnur, sum stat­ urin og kommunurnar í felag gjalda inn í, men staturin nógv tað mesta. Kommunala inngjaldið er til útjavning av fólka­skúla­ rakstrinum, meðan inn­ gjaldið hjá statinum er til at javna út mun í inn­tøku­ grundarlagnum og út­reiðslu­ tørvi annars. Hesar skipanir við blokk­ stuðuli og/ella statsfíggj­að­ ari útjavning umvegis ein grunn, sum nú møguliga skal kroystast yvir komm­ unurnar í Føroyum, brýtur fundamentalt við aðal­regl­ una um, at fíggjarliga ábyrgd­in fylgir avgerðar­ rætt­inum – tvs., at er ein uppgáva kommunal, so skal kommunan eisini fíggja hana fyrst og fremst um­vegis kommunuskatt in. Vit fáa í staðin kommunalt virksemi fíggjað við lands­ skatt i, sum kommunurnar av góðum grundum ikki eru harrar yvir. KSF fagnar als ikki slík­ ari útjavningarskipan, tí fyri hvørja krónu í blokk­ stuðuli fylgir við ein treyt frá landinum – ein áseting, sum skal uppfyllast um­framt øll hini lógarásett u minstukrøvini. Úrslitið er, at kommunala sjálvræðið niður í minstu smálutir verð­ ur kvalt av landspolitiska yvirræðinum. Stutt sagt – kommunala sjálvræðið verður sett undir umsiting. Prísurin, sum staturin í t. d. Danmark og Noregi skal gjalda fyri henda lykilin til valdið úti í kommununum, er gott nokk stórur, um sam­ anborið verður við vanliga millumkommunala útjavn­ ingarskipan – tí ásannast má, at tað eru lutfalsliga nógvir pengar í blokkinum. Í Íslandi eru teir tó meira enn helvtina minni enn í Dan­mark og Noregi. Men prísurin, ið komm­ un­urnar hinvegin skulu gjalda er ovurstórur og av mongum kommunum í t.d. Danmark og Íslandi mett ur at vera beinleiðis skaðiligur fyri kommunala sjálvræðið og menningina í kommun­ unum. Og ónøgdin í komm­ ununum er sera stór. Hett a er tó ikki nakað, ið smáu kommunurnar í Kommunufelagnum tykjast hava ampa av – helst tí, tær einki veruligt vald hava kort­ini. KSF vil styrkja kommunala sjálvræðið Vit í KSF eru av aðrari áskoðan. Vit vilja styrkja kommunala sjálvræðið. Vit vilja hava fleiri uppgávur út til kommunurnar at umsita, og vit vilja hava fleiri før­leika­krevjandi størv út til kommunurnar – hett a er í sjálvum sær ein týðandi út­javning bæði í skatta­ inn­tøkum, menning og trivn­aði. Og kommunusamanlegg­ ingar eru eisini útjavning. Men enn hava vit ikki sæð haldgóð prógv um, at fíggjarlig útjavningarskipan – óansæð millumkommunal ella blokkstuðul – verður føroysku kommununum og borgarunum til gagns á av­gerandi hátt . Eitt er tó vist. Ein út­­javn­ ingarskipan er ein opin vegur hjá landspolitiska mynd­ugleikanum at taka fult ræði á kommununum – og tað ganga vit ikki við til. Tórshavn, hin 12. mars 2007 Útjavning hóttir kommunala sjálvræðið Stýrisformaður, Kommunu­samskipan Føroya Heðin Mortensen Og vinn­arin er - - ? Nei her eru einans taparar. Tá løgtingið í fjør summar samtyktu at vegaføringin gjøgnum Leirvík gekk niðarlaga í bygdini andaðu øll lætna upp. Nú varð friður, arbeiðsfriður, vit kundu endiliga fara til verka. Ùtstykkingar, rað­ hús,barnagarður, báta­ hylur, eldraíbúðir, o.s.fr. Alt hett ar hava vit arbeitt við eftir at løgtingið samtykti at vegaføringin liggur niðarlaga í bygd­ ini. Ikki eina tí einastu ferðina fekk eitt samlað kommunustýri upp­ lýsingar um at arbeitt var við øðrum ætlanum. Heldur ikki tá fíggjar­ ætlanin fyri Leirvíkar kommunu 28/11-06 var samtykt, fingu vit nakað at vita um at byggi og býarskipanin ið vit høvdu atkvøð fyri hevði við sær so ógvusligar broytingar. Í dag kennir ein seg lumpaða, drigin upp á tráð og svikin. Vit hava arbeitt útfrá følsk­ um fortreytum. Trivn­ aðarnevndin er hildin fyri tað turra spott . Sam­ røður við for­eldra­ umboðum, leiðarar fyri barnaansingina og nógv onnur var bert eitt skálkaskjól fyri tær ætlanir sum lagdar vóru fyri kommunustýri 09/03-07, har 30 borg­ arar, vóru uppmøtt ir. Nei, vinnarar eru eingir – einans taparar nevn­liga borgarin í Leirvík. Randi í Jógvanstovu