fríggjadagur 30. mars 2007síða 37

Nr. 64 - 30. mars 2007 37 tíðindi natúrliga menniskja er kallur, og tískil eru tey, ið ikki eru av kallkyni, frávik. Lat meg geva nøkur dømi: um ein skúlanæm­ing­ ur ætlar sær at skriva setn­ ingin: konan er vøkur og ikki veit hvussu vøkur stav­ ast, nyttar einki at fara at leita í einari orðabók, tí orðið vøkur stendur ikki í har sum leitorð. Í orða­bók­ um er leitorðið fyri lýsing­ arorð í kallkyni, og tí mást tú duga at benda orðið, tú ætlar at brúka, til kall­kyns­ form. Eftir mínum tykki full­komiliga óhoyrt, men als ikki ónatúrligt í høvd­ unum á teimum sum gera orðabøkur, tí hetta er sið­ venja/reglan. Ella orðið verkur: í orða­ bókini verður hetta lýst sum tað at hava ilt, pína, og dømi er: eg havi sovorðnan verk í høvdinum, sjálvt um eg aldrin havi hoyrt nakran við timburmonnum ella hvat tað skal vera, talað um høvuðverk, men heldur um høvuðpínu, longur niðri verður lagt eitt annað orð aftrat, men tað verður ikki lagt út sum leitorð, t.e. orðið verkir, sum verður sagt at vera pína, stutt áðrenn hon eigur. Hatta við stutt áðrenn, er nú sum man tekur tað, tað veldst um so mangt, sum heldur ikki stendur í orðabókum. Føroyskt er fremmant Seinastu 30-40 árini hava serliga feministar granskað og kjakast um týdningin av máli kontra hugburði. Tað hevur hildið verið týdn­ ingarmikið at broyta málið og bent tað inn á eina kyns­ neutrala leið. Men at eyð­ merkja og umskapa reglar, sum stýra atburði/hugburði er torført, serliga tí at am­boðini, tú skalt nýta eru grundað á patriarkalska skipan, har maðurin er norm­urin, ella sagt við øðrum orðum: málið tú ætlar at broyta, eru partur av patriarkalsku skipanini. Í Føroyum er einasta, eg veit um, sum hevur gransk­ að og skrivað um mál: Kirsten Didriksen. Í Bókini Færøerne Sprog og køn (1986) leggur hon ikki fing­ rarnar ímillum í niðurstøðu sínari um støðuna hjá før­ oyskum konum lýst gjøg­ num mál og málbrúk. 1. Konur verða ósjón­lig­ gjørdar í fjølmiðlum og vera málsliga dis­krimi­ neraðar, tær hava ikki eitt mál, tær kunnu identi­fisera seg við, tað verður í stóran mun tosað í maskulinum um alt, sum fyriferst í sam­ felagnum, so konur eru útihýstar bæði visuelt og á málsligum plani í miðl­ unum. 2. Politisku flokkarnir priori­tera konur ógvuliga lágt, tær eru góðar at hava við, tað er kanska politiskt korrekt, men tær eru ikki neyðugar og í summum førum bein­ leiðis skaðiligar, tí tær kunnu ikki savna atkvøð­ ur til flokkin, og í summ­ um førum verða tær hildnar bara at spjaða atkvøðurnar ov nógv. 3. Málnevndin er kon­ servativ, hon hevur altíð sæð spurningin um kyns­ diskriminatsjón í málin­ um sum ein stríðsspurn­ ing og vísir á, at for­klár­ ingin hevur eina mál­ søgu­liga orsøk, sum krev­ur eitt innlit, sum mong/mangar ikki hava. Hetta hava mangar kon­ ur sannað, tá ið tær hava fingið slongt í høvdið, at maður merkir menn­ iskja og tað heldur tað fram at merkja so leingi vit góðtaka tað. Kynsblinda samfelagið Nýggjar norskar kanningar hava víst, at sjálvt um konur eru rættiliga aktivar í poli­ tikki og samfelagslívi sum heild, so eru tær nógv ósjón­ ligari í miðlunum enn menn, tær vera sera sjáldan brúktar sum dømi, t.d. í læru­bókum, uppgávum o.s.fr. Tað kann Elisabeth Møller Jensen, sum er stødd í Føroyum í løtuni, eisini skrivað undir uppá. Dømi, eg komi at hugsa um, er, tá ið stjórin fyri Statens Museum for Kunst fór frá nú í februar og gjørdist stjóri á Nasjionalmuseet í Oslo. Longu dagin eftir kundi Jyllands Posten vísa á níggju møguligar kandi­ datar til starvið, og ongin var kona. Elisabeth Møller Jensen kallar tað at vera kynsblindur og reksar í aft­ ur­svari til Jyllands Posten upp níggju aðrar kandidatar, sum allar eru konur. Eg haldi eg gloymdi at siga, at stjórin, sum fór í annað starv, var kona. Kynsómarkað starvsheiti Málfrøðingar hava broytt støðu um mál og kyn, eisini í Føroyum. Í des. 1998 segði Málnevndin í einum Orðafari hvat hennara sjón­ armið vóru um mál og kyn. Sagt verður at málið er ikki bert eitt samskiftis­ amboð, men gjøgnum mál­ ið kunnu vit eisini vísa nøkur virði, kenslur og hug­ burð til tað, sum tosað verð­ ur um. Men kjarnin í kjaki­ num um málið í javn­støðu­ høpi snýr seg um ikki at gera mismun millum kynini ella ikki lata nakran vera fyri vanbýti av málsligum orsøkum. Um trupulleikan við starvs­heitum sigur Mál­ nevndin: Mælt verður til at nýta kynsómarkað starvs­ heiti sum t.d. lærari, fulltrúi, skrivari, leiðari, politistur, sjúkrahjálpari. Men vit hava verri enn so altíð kyns­ ómarkað orð, t.d.: sýslu­ maður, løgmaður, ljósmóðir, jarðarmóðir. Men vilja vit partú vísa á, at talan er um kvinnu ella mann, ber til at nýta bæði -kvinna/kona og -maður alt eftir lívkyni: ting­kvinna/kona, ting­ maður; landsstýriskvinna/ kona, landsstýrismaður, for­ kvinna/kona, formaður, tals­ kvinna, talsmaður o.s.fr. Til ber í summum førum at nýta -fólk ella manning sum kynsómarkaða orðing: arbeiðsfólk, embætisfólk, landsstýrisfólk, tingfólk. Hetta helt eg, góðtrúgvin sum eg eri, at Stjórn­ar­ skipan­arnevndin fór at taka til eftirtektar, men so var als ikki. Menn og aftur menn Stjórnarskipanarnevndin hevur kjakast og viðgjørt ymisku heitini, ið brúkast skulu í slíkari lóg; Men um tú livir í tí fávitskutu trúgv, at tað vóru orðini tingmaður og landstýrismaður kjakast var um, so fert tú púra skeiv. Í staðin varð kjakast um, um landstýri, løgmaður og landstýrismenn heldur skuldu itið: stjórn, forsætis­ ráðharri og ráðharrar. So tað tykist als ikki sum, at tað er komin nøkrum til hugs í heila tikið bara at taka til umrøðu tann veru­ leika, at av teimum 16 ym­isku heitunum, umrødd í nýggju stjórnarskipanini eru 15 kallkynsheiti og eitt hvørkikynsheiti: Heitini eru: løgmaður, varaløgmaður, tingformað­ ur, tingmaður, lands­stýris­ maður, landssakførari, dóm­ ari, dómaraforseti, løg­tings­ grannskoðari, lands­grann­ skoðari, umboðsmaður, uttanríkispolitiskur leiðari, uttanríkispolitiskur samskip­ ari, fúti, fakdómari og løg­ rættufólk. Í hinum norðurlendsku tingunum er tað bara Ísland, sum hevur kallkynsheiti við manni, har eita tingfólk: tingmenn, og tey í stjórnini eita ráðharrar. Í Danmark, Noreg og Svø­ríki eita tey: medlem, repræsentant og ledamot og í stjórnunum eita tey ministø­ari og statsráð. So tað ber til! Um viljin er til staðar! Vísið dirvi og vilja. Í fyrsta parti undir við­merk­ ingum um Fólkið og landið, skrivar Stjórnarskipanar­ nevndin: Føroyar eru mill­um heimsins elstu lond. Før­ oyska tjóðin hevur ment seg frá tí degi, norrønir land­ námsmenn høvdu við sær stjórn­arligar siðir úr Norðan­ londum eins og bretsku oyggj­unum og skip­aðu seg við tingi, løgrætti, vártingum og helst eisini útinnandi og fyriskipandi høvdingum. Har vóru teir aftur land­ námsmenninir, hóast tað munnu vera nøkur ár eftir­ hondini, at teir komu til landið! Í apríl í ár vóru 91 ár síð­ an allir menn fingu valrætt og valbæri í Føroyum. Nú meini eg altso bæði teir við x og y kromosomum og ogn­um og teir við bara x kromosomum og við ong­ um ognum. Ein partur av tí at rudda slóð fyri konum á tingi er at skapa okkum eitt mál, sum gevur rúm fyri konum, og tað ber til! Eg eri ikki av tí áskoðan, at fólk skulu revsast fyri at kalla konur grussur og for­ menn og syngja av hjartans lyst saman við Higgins pro­ fessara: Why can´t a woman be more like a man, men vit eiga at krevja, at tað frá almennari síðu, á tingi, í fjølmiðlum og í lærubókum, verður givist við at kalla okkum menn, og har átti fólk­­ini, ið smíðað hava upp­ skot til stjórnaskipan Før­ oya, at víst størri dirvi og vilja. -- Keldur: Kirsten Didriksen: Færøerne Sprog og køn. Husets Forlag 1986 Kirsten Didriksen: Glottar úr kvinnulívi. Egið forlag 1988 Føroysk orðabók A-Ø. Føroya fróðskaparfelag 1998 Marna Jacobsen: Signalvirði, ella spillir navnið ongan? Dimmalætting nr. 21. 30 januar 2007 Malan Marnersdóttir: Kvinnurøddir. Kvinnur í almenna kjakinum 1890- 1902. Mentunargrunnur studentafelagsins 1985 Orðafar nr. 48, desember 1998. 12 árgangur Dale Spender: Man made language. Routledge & Kegan Paul 1980 Álit. Stjórnarskipan Føroya. Stjórnarskipanarnevndin 18. desember 2006 Stjórnarskipan Føroya. Uppskot. Stjórnarskipanarnevndin 2006 Toril Swan: Kjønn, språk og ideologi. Språknytt 4/1997