týsdagur 20. mars 2001síða 14

Nr. 55 - 20. mars 2001 27 26 Nr. 55 - 20. mars 2001 Mannbjørn J. Jacobsen Føroyar er seinasta eftir- verandi hjáland í Europa. Hetta ger at støða okkara verður samanborin við minnilutar, upprunafólk og frumfólk í øðrum londum. Politikkarnir meintu tað ikki Fólkaatkvøða var í 1946, sum vísti meiriluta fyri loysing, men var hon ikki sett í verk, men uppskotið sum tapti, uppskotið hjá donsku stórnini um Heima- stýri, annað av tveimum. Lóggildið hjá Heimastýr- inum var at politikarir aftaná valið søgdu, at teir ongantíð høvdu meint at uppskotið um loysing skuldi setast í verk, vann tað. Eitt lógarbrot avtrat gav grundarlag fyri at seta tapandi uppskotið í gildi, at kongur upploysti løgtingið og undir hernaðarhøttan útskrivaði nýval. Tá upp var talt aftaná hetta val, hildu teir seg hava grundgeving fyri at strika atkvøðuna í, at flokkar, sum høvdu játta at taka undir við Heimastýrislóg- ina, íroknaður Gamla sjálv- stýri, nú høvdu meiriluta í tinginum. Hendan løgna grundgev- ing var so brúkt sum grund- arlag fyri at flyta inn Heimastýrislógina í 1948. Óvanligt er at tingmenn meina tað sama sum veljar- ir í slíkum málum. Til døm- is í dag er stórur meiriluti í tingum í Europu fyri ym- iskum málum, til dømis EU, men fellur fólkaat- kvøða uppskot um luttøku, verður hon fyld. Mark fyri Heimastýrislógini Heimastýrislógin, sum á henda hátt var ttýst inn á okkum, ger at vónleyst er at finna fram til avmarkingar í lógini. Hugskotið við at neyð- halda um tapandi uppskotið var jú, at Føroyar vórðu verandi partur av danska statsøkinum. Okkara støða í danska statinum eru ymiskar mein- ingar um. Onkur lýsir okkara støðu sum ein donsk kommuna, sjálvstýrandi eind, partur har serstøk viðurskifti gera seg galdandi. “Autonom republik” Eitt ein hoyrir er “Autonom republikk”, sum ljóðar løgið, tí Føroyar gjørdist ikki republikk, tjóðveldi, í 1946, sum fólkið ynskti. Orðið er um serstøk øki í forna Sovjetsamveldinum. Til dømis er ein týsk auto- nom republikk har, sum hevur ávíst sjálvstýri. Hug- skotið er, at fólkið skal hava egnu ótálmaða mentan á egna avmarkaða øki, ikki so í Føroyum. Øki er allan vegin umkring fólkað av russum, ikki Føroyar av dønum. Politiski og mentunnar- ligi spurningurin samantvinnaður Onkuntíð hoyrir ein at føroyingar hava gjørt skeivt í at samantvinna tað po- litiska og tað mentanarliga. At krav um politiskt sjálv- ræði, suverenitet, er knýtt at mentanarmenningini, so seinkað menning á hesum øki útihýsir sjálvstøðu. Hetta er ikki í øðrum lond- um. Hetta skal tíðlja hava útihýst framburðskreftum úr tjóðskaparrørsluni, tí tær ikki vóru hildnar at vera tjóðskaparligar. Í til dømis Írlandi strídd- ust teir fyri óheftum stati, uttan at krevja enskt ruddað út úr landi teirra og egnað mál ístaðin, høvdu lítlan áhuga fyri tí. Heft lond í triðja heimin- um taka frælsi, í nógvum førum hava tey yvirtikið málið og part av mentanini frá fyrrverandi hjálanda- veldinum. Atkvøða uttan grund Eitt ein ofta hoyrir frá sam- bandssíðu er, at ein fólka- atkvøða um okkara stats- rættarsligu støðu ongan týdning skuldi hava, út- lendingar mugu undrast. Hvat var so endamálið við atkvøðuni? Skuldi hon kunna vísa á fólkahugsan, sum ikki skuldi takast í álvara ? Eftir hesi meting skulu veljarir ikki takast fyri fult. Teir siga, at teir skuldu vegleiðast, men at henda vegleiðing, um eftir teirra meting skeiva upp- skotið vann, ikki skuldi tak- ast í álvara. Hetta lógloysi og brot á fólkarætt og van- virðing fyri fólkahugsan byggja tveir føroyskir flokkar á í hvussu so er. Ein týdningmikil lutur, sum ger hendan atburð møguligan, er spjaðing av føroyingum. Sambandið byggir, sum hjálandaskut- ilsveinar allastaðir, á minni mennt fólk, øki, bólkar, spjaða ætt uppá henda spurning. Keypa føroyingar frá tjóðskaparhugsan Ein sálarfløkja, sum sam- bandsflokkar hava dúva uppá siðani kríggið, sum nú rendi allan føroyska bú- skapin á heysin, er at vit skullu hava sama sosiala støði, sama livifót sum aðri skandinavisk lond, uttan mun til hvussu hetta fíggj- ast. Hetta hava teir síðani kríggið gjørt til páskot til at hefta danska statin og Tjóðbankan at føroyska vinnulívinum, ikki sum aðra staðir, at lokka til útlendskan kapital, sum ongin er í Føroyum, á vinnuligum grundarlagi. Hetta ómøguliga renningar- lop, siga teir við hvørt skal føra til sjálvstøðu, tá eitt ella annað undarligt hendir. Óneyðugt skuldi verið at lagt avtrat, at aðra staðir í heiminum samantvinna tey ikki krav um sama livifót, sum mest framkomnu tjóðir í heiminum, við spurningin um statsrættarliga støðu. So vóru ongin lond í triðja heiminum fræls í dag, fleiri stór europeisk lond stýrd av øðrum stati. Veruliga endamálið við hesum er at við biddarapen- ingi úr Danmark at skapa størri peningaríkidømi millum fólk í føroyska samfelagnum enn í Dan- mark, lágan inntøkuskatt, so fólk keypist frá slíkum hugsanum. Danskar lúnir avgera lagnu okkara Tað alt hetta hevur ført til nú, er at danskar lúnir gjørdu, at alt føroyska vinnulívið fór undir ham- arin. At vit fáa ein nógv lægri livifót, sum var óneyðugt, sum nú skal til at hála útlendskt vinnulív til Føroya, lokkað av lágum lønum. Hetta var alt óneyðugt um vit loystu, so fyldi okk- ara menning tí íslendsku, sum er høgt útviklað vinnu- lív, góður livifótur, onki arbeiðsloysi, stór virðing í umheiminum. Lagnufund- urin millum amerikanska forsetan og sovjetiska á sinni var í Íslandi. Ongin útlendingur veit í dag at Føroyar eru til, før- oyingar verða roknaðir sum danir. Statsrættarligar samanberingar Vard øki Ein støða, sum ikki átti at verið frammi sum saman- bering, er støðan vard økir, protektoratir. Hetta eru økir sum eru undir hernaðarligari umsit- ing av øðrum størri landi, sum so hevur uppgávuna at verja landið móti øðrum størri granna. Fólk, sum tosa um sjálv- ræði undir danskari verju eru ikki frammand fyri hes- um. Tað næsta ein her kemur á er bíløgd økir, reservatir. Fólk sum biðja føroyingar fara í føroysk klæði, um teir kenna seg føroyskar, eru inni á hesum. ST umboðsøkir Eitt slag av vardum øki, sum ikki er samaberiligt við fyrrnevda, er økir undir ST. Hetta er stutta tíð til landið gerst sjálvstøðugt. ST embætismenn umsita landið. Hermen úr ymisk- um londum hava vaktar- tænastu. Ofta er landið høtt av granna, sum krevur økið. Triði heimurin Samanbering við Triðja heimin er trupul, longu tí øll eru fræls lond í dag. Livifóturin er nógv lægri enn okkara. Búskaparfram- gondin, sum hevur verið, er eftir at tey gjørdust sjálv- støðug. Mentanarstigið er á lægri støði enn okkara. Meginparturin av fólkin- um er litað, hava egin upp- rune mál, ofta fleiri í sama landi. Størri ella minni partur er kristin, restin hevur uppruna trúgvir. Í øðrum av hesum londum hevur muhamedstrúgv lutin hjá kristindóminum. Fólkið dugur í í dag flestu førum eitt europeist mál, tað hjá fyrverandi hjá- landaveldinum. Vanlig samanbering verður ikki her. Skipan av gomlum hjálondum Dominions Eitt, sum kanska er frammi í huganum hjá onkrum, er dominionsskipanin, hjá fyrrverandi bretskum hjá- londum, við stórum parti av fólkinum bretskum, einans enskttalandi. Her er longu ongin samanbering. Tey fingu um aldarskiftið eitt slag av sjálvræði, egin parlamentir, viðtøkufør, egnan her og løgreglu, ein- ans bundin til kongan og skyldu til kríggslutøku um Bretland kom í kríggj. Commonwelth Hendan støðan, sum longu er sjálvræði í veruleikan- um, var skjótt skift til tí støðu, sum enn er, Comm- onwealth. Hetta er full- komuliga sjálvstøðug lond, einans knýtt saman av einari personaluunión, ensku krúnuni. Bonduni eru reint mentannarlig. Gomlu litaðu hjálondini eru í flestu førum undir hesari skipan í dag. Frakland hevur hesa skipan eisini við fleiri av gomlu hjálondum sínum. Lítil orsøk er hjá føroy- ingum at umhugsa skipan, sum í høvuðsheitinum er av lítið framkomnum fólki í Triðja heiminum, um tað ikki er ensktalindi lond har nógv størsti parturin av fólkinum er eftirkomarir av bretskum niðurseturmonn- um, sum enn hava valt at verða undir bretsku krún- uni. Aðrar samanberingar kunndu sjálvandi takast fram, men líkjast tær, ella eru ov langt av leið. Vinning av egnu umboðan Lata føroyingar seg lokka til eina av síðstnevndu skip- anum, fáa vit støðugt stóra trupuleikar við egnu um- boðanum. Umheimurin vil enn kenna okkum sum part av Danmark. Tær umboðanir vit so skulu hava verður støðugt stríð um, eisini fer hugs- anin um neyðturvuleika at koma í vegin. Vinningur av egnu um- boðan gerst nógv minni, ofta sum partur av donsku, enn um vit koma í vanliga sjálvstøðu. Fyri skjótt tveimum ár- um síðani varð ein sokallaður »Chapter« undir »Full Gospel Bus- iness Men’s Fellowship I n t e r n a t i o n a l « (FGBMFI), stovnaður í Havn. Stovnararnir vóru ein flokkur av monnum frá ymiskum yrkjum og samfelagstilknýtum. Felagsnevnarin hjá FGBMFI-luttakarum er trúgvin á teir bíbilsku sannleikarnar, ikki bert sum grundarlag undir teirra egna lívi, men eis- ini í vinnulívinum og yvirhøvur í samfelags- lívinum. Á hesum grundarlagi bjóðar FGBMFI kvinn- um og monnum til skeið í Havn komandi fríggja- dag seinnapart og leyg- ardag fyrrapart. Evnið á skeiðinum er: LEIÐARAVENJING - GRUNDAÐ Á SANNLEIKAR BÍBLIUNNAR. Millum umrøðuevnini kunnu nevnast: Støðið undir leiðslu Lyklarnir til drívkreftir menniskjans Starvsfólkastrategisk alliansa Røttu persónar á røttum støðum út frá natúrgivnu eginleikum Umrøðuevnini verða lýst út frá tí, ið Bíblian sigur. Rúm tíð verður givin til samskifti av sjónarmiðum og roynd- um innan tey einstøku økini. Leiðaraskeiðið er fyri øll, ið tekna seg, so leingi pláss verður. Tað var hin ameri- kanski mjólkavirkis- framleiðarin Demos Shakarian, sum fyrst í fimmtiárunum stovnaði FGBMFI. Høvuðsbygn- aðurin í arbeiðinum vóru MORGUNMATA- MØTINI, har limirnir bjóðaðu arbeiðsfeløgum sínum og øðrum kenn- ingum frá gerandislív- inum við. Her greiddu teir hvør øðrum frá praktiskum tilburðum úr gerandislívinum, har trúgvin á innihald gleði- boðskaparins var mið- depilin. Morgunmatar- nir vórðu sum oftast fyriskipaðir á hotellum, resturatiónum og kaffi- stovum, har allir kundu kenna seg »heima«. Rørslan hevur breitt seg kring alla heim. Hvørja viku savnast hundraðtúsundtals menn við tí endamáli at bera teim innbodnu og hvør øðrum fram vitnisburð um lívið saman við Kristusi. Í sambandi við Leið- araskeiðið her í Havn, verður leygarkvøldið skipað fyri døgurða (Galla dinner) á Hotel Hafnia við sangi og vitnisburði. Eins og Leiðaraskeiðið, er døg- urðin eisini fyri allar, ið tekna seg, annaðhvørt teir eru einsamallir, saman við hjúnafelaga, vinum, familju ella kenningum. Orðið Buisness Men í heitinum FGBMFI-fe- lagskapinum má skiljast við støði í tí ameri- kanska týdninginum av hugtakinum. Á føroysk- um hevði »gerandis- dagsins menn« verið ein nøkulunda røtt týðing. Hetta snýr seg sostatt um púra vanlig menn- iskju, sum nógva av tíð síni eru upptikin við at vinna til »hitt dagliga breyðið«. Tað merkir, menniskju, sum hava nógv um at vera í ger- andisdegnum, men sum hóast tað, kenna ein longsil eftir djúpari meining í lívinum. Allir, sum kenna tað soleiðis, eru vælkomnir gestir til døgurðan og luttakarar á Leiðaraskeiðinum sigur Mads A. Winther for- maður í FGBMFI-Før- oyar. VIÐMERKINGAR Sjáldsamt leiðara- skeið í Føroyum Síðsta hjálandi í Europa Marita Matras, Klaksvík Eg skrivaði herfyri eitt stutt lesarabræv um, at Klaksvíkar kommuna átti at skipa soleiðis fyri, at klaksvíkingar fingu felags fylgisveinasjón- varp, ístaðinfyri at fólk í hvør sínum lagi seta parabolir upp. Eg fekk ikki nógvan respons uppá hetta brævið. Onkur býráðs- limur hevur smílt til mín, og hevði tað verið val, høvdu teir ivaleyst eisini komið at práta. Eg kundi hugsað mær, at býráðið tók hetta málið upp, tí tað hevði verið ein stór tænasta til borgarar í Klaksvík, at teir sluppu at velja ímillum fleiri rásir, uttan at seta eina óprýðiligar parabol upp, soleiðis sum so nógv hava gjørt. Tað hevði eisini verið ein tænasta, sum hevði givið borgarunum kensl- una av, at teir veruliga fáa nakað fyri skatta- peningin. Eg gjaldi 1500 krónur um árið til Sjónvarp Føroya, men eg gleði meg til at kunna skifta millum fleiri rásir. TÍÐINDASKRIV Hvat kanst tú sjálv/ur gera fyri at fáa tað góða lívið? Og tað góða arbeiðið? Hvussu kanst tú fyribyrgja sjúkum, og halda teg unga/n, fríska/n og altíð vera sum fyrstan dagin, í “vigør”? Jú, svarini ber til at fáa á einum vikuskiftis- skeiði í Havn tann 24. og 25.mars, tá kendi danski læknin og granskarin Søren Ventegodt, á Forskningscenter for Livskvalitet, kemur til Føroya. Søren Ventegodt und- irvísir í tí nýggja rákin- um í læknavísindini, sum leggur størri dent á upplivingar enn á objek- tivar faktorar, sum legg- ur størri dent á fyri- byrging enn á viðgerð. Hann tosar um lívs- kvalitet, hvat lívskvali- tetur er, og hvussu vit brúka okkum sjálvi privat og professionelt, so vit gerast rættiliga virðismikil fyri okkum sjálvi og fyri onnur. Høvuðstema er tín egna, persónliga lívs- filosofi - títt lívsper- spektiv, sum kann vera meira ella minni posi- tivt, meira ella minni í tráð við lívið. Hava vit ein vánaligan lívskvali- tet, kemst hann aloftast av grundleggjandi áskoðan okkara á lívið. Ein áskoðan, sum kann betrast. Og tá vit betra lívs- kvalitetin, gerst heilsan eisini betri. Hetta kalla vit holistiskt medisin. Tað er tikið úr griksk- um: holos = heildin ella sálin. Tí byrjanarstøðið er júst heildin í øllum lívi okkara, tað, sum vit plagdu at kalla sálin. Søren Ventegodt byggir á og vísir á nýggjar læknavísinda- ligar kanningar í USA, og á egna filosofiska og vísindaliga gransking. Søren Ventegodt hev- ur skrivað tíggju bøkur um tað góða lívið, tað góða arbeiðið og ta góðu heilsuna. Bøkurnar hjá honum eru á donskum, svensk- um, norskum og á ensk- um. Onkrar teirra eru á bókasøvnunum í Havn. Meira fæst at vita á heimasíðuni hjá Forsk- ningscenter for Livs- kvalitet www.fclk.dk <http://www.fclk.dk>. Skeiðið kostar 1800,00 kr. - konto í Føroya sparikassa 1355223, og tey, sum hava hug at vera við, kunnu boða frá á tlf 317305 ella 311510 ella 221959 í seinasta lagi fríggjadagin tann 16. mars. Eingin áhugi fyri Rás Klaksvík VIÐMERKINGAR Betri lívskvalitet, betri arbeiðskvalitet, betri heilsu? Allir partar, bæði tær føroysku fyritøkur- nar, oljuoperatørar- nir og undirveitarnir hjá oljuoperatør- unum vóru væl nøgdir við oljuráð- stevnuna í Aberdeen Oljuráðstevnan varð hildin hósdagin í síðstu viku. Fyrrapartin greiddi olju- operatørarnir frá, hvat teir kravdu av undirveitarunum í sambandi við Føroya økið. Og boðskapurin var klárur: undirveitarnir skuldu geva føroyskum fyritøkunum veruligan møguleika at sleppa uppí part í oljuvinnuni, skrivar Vinnuhúsið. Koma til Føroya Seinnapartin høvdu før- oysku fyritøkurnar møgu- leika at møta undirveit- arunum. Allir teir týðandi undirveitarnir, sum koma at arbeiða í føroyskum øki, vóru hjástaddir. Og sum skilst á føroyingunum so var boðskapurin um før- oyska luttøku í fleiri førum hoyrdur. Undirveitarnir vóru blíðir og fyrikomandi og vístu veruligan áhuga. Millum annað hava tveir teir størstu undirveitarnir Halliburton og Schlum- berger nú ætlanir um at koma til Føroya at vitja í næstum fyri at kunna seg um Føroyar, kanna hvørjar fyritøkur eru og at hyggja eftir infraskipanini. Hesar ætlanir høvdu teir ikki áðrenn ráðstevnuna. Nú hava føroysku fyri- tøkurnar møtt undirveitar- unum. Nú byrjar so tað meira harða arbeiði, at fáa sáttmálar í hús, skrivar Vinnuhúsið. Í Aberdeen hósdagin var m.a. kunnað um nakað av tí, sum er komið burtur úr samstarvinum millum oljubólkin hjá Arbeiðsgevarafelagnu m og oljufeløgini seinastu mánaðarnar. Ein veitaraskrá innan oljuvinnuna á føroyskum øki er ein partur av hesum Feløgini sum á sumri fara undir boringar á landgrunn- inum hava tørv á nógvum ymiskum veitingum og tænastum - alt frá vanligum vørum til frálanda tænastur, ið krevja serkunnleika og royndir. Nógvar av veitingunum kunnu verða veittar av føroyskum virkjum, men tørvur er á, at oljufeløgini og undirveitarar teirra hava kunnleika til føroysku vinnuna og hvat hon kann bjóða. Av hesi orsøk hevur olju- bólkurin hjá Føroya Ar- beiðsgevarafelag roynt at finna bestu loysnina fyri føroyska vinnu viðvíkjandi skráseting í einum veitara- grunni. Og stutt fyri ráð- stevnuna hósdagin var komi á mál, skrivar Vinnu- húsið. Góða loysn Semja er gjørd millum Arbeiðsgevarafelagið og oljufeløgini um eina loysn sum tryggjar fleiri enda- mál: - Oljufeløgini og und- irveitarar teirra fáa neyðugt innlit í føroysk virkir og tænastur teirra. Føroysk vinna fær kunning um allar veitingar sum oljuvinnan hevur tørv á og føroysk vinna fær at vita hvørji virkir hava fingið einstøku veitingarnar Skipanin tryggjar sostætt holla kunning til allar partar, og at gjøgnum- skygni verður innan olju- vinnuna. 1. mai Tað verður Vinnuhúsið sum kemur at umsita skipanina, og hava kontaktina við føroysku virkini sum verða skrásett og útlendskar fyri- tøkur sum gerast haldarar av skipanini. Oljufeløgini koma saman við føroyskari vinnu at mynda ein stýr- ingsbólk, sum eftir tørvi skal viðgera skipanina og møguligar tillæðingar av henni. Tekniski parturin av skipanini verður gjørdur í samstarvi við Fyrst Point Assesment og Joint Quality scheme, ið reka tilsvarandi skipanir í Bretlandi, Noreg og Danmark. Ætlin er, at skipanin skal verða klár at byrja 1. mai. Á kunningarfundi fyrst í apríl fer Arbeiðsgevara- felagið at greiða oljuáhug- aðum virkjum nærri frá skipanini og hvørji skrá- setingarkrøv verða sett til føroyska vinnu, skrivar Vinnuhúsið. TÍÐINDASKRIV Sandoyar Sýslu Vinnuráð skipar fyri almennum fundi um økismenning miku- kvøldið 21. mars kl. 19.00 á Virkinum á Sandi, har umboð fyri politisku flokk- arnar luttaka. Fundurin verður skipaður á hendan hátt: 1. Eitt umboð fyri hvønn politiskan flokk fær høvi at svara spurningum, sum eru settir frammanundan. Um- boðini fáa í mesta lagi 10 min. í part. 2. Sakkønir frá Gransk- ingardeplinum fyri økis- menning í Klakksvík, seta umboðunum fyri politisku flokkunum spurningar. 3. Umboðini fyri politisku flokkarnir svara spurning- um frá teimum sakkønu. 4. Fundarsalurin fær høvi at seta umboðunum fyri polit- isku flokkunum spurningar. Politisku flokkarnir verða umboðaðir soleiðis: Fólkaflokkurin - Eyðun M. Viderø Sambandsflokkurin - Javnaðarflokkurin - Jóannes Eidesgaard Sjálvstýrisflokkurin - Sámal Petur í Grund Tjóðveldisflokkurin - Páll á Reynatúgvu Miðflokkurin - Jenis av Rana Teir sakkønu frá Gransk- ingardeplinum fyri Økis- menning verða: Ólavur Waag Høgnesen Bjarni Mortensen Fundarstjóri verður Hilmar Jan Hansen, útvarpsmaður Væleydnað oljuráðstevnuni í Aberdeen Veitaraskrá sett í verk Fundur um økismenning á Sandi