hósdagur 12. juli 2007síða 9

9 Nr. 132 - 12. juli 2007 llum lógir skipað málslig leiðbeining. Útvarpið er farið at hava sending við ensktmæltum verti, sum hevur viðtal við føroyskar tónleik­ arar á enskum. Í almenna sjón­ varpinum eru tað bara barnasend­ ingar, ið verða tekstaðar – alt annað verður sent við donskum teksti. Til stuttleika kann eg nevna, nú føroyingar og íslendingar halda frændafund, at verður íslendingur spurdur um okkurt í sjónvarpi ella útvarpi, verður spurt og svarað á einum máli, sum hann, ið spyr, og hann, ið svarar, halda vera enskt, men eg havi hoyrt bretar siga, at teir skilja ikki hetta málið, og hvat skulu teir gera annað enn smírast at hesum undirbrotliga hugsanar­ hátti? Hugsa vit um tíðindabløð­ ini, hóska tey – veit eg av royndum ­ væl sum frálærutilfar í framhaldsskúlum og mið­ námsskúlum: at finna vánaligar orðingar og upp í tægur av rættskrivingarvillum. Á miðlaøkinum hava vit vitu­ liga áneyðir á útbúgvingar­ tilboðum, á ókeypis talgildum orðabókum, rættstavara og aðrari máltænastu. Eitt týðandi øki, ið enn er ónortið, eru markamótini í teldum og fartelefonum, sum enn bara fáast á donskum ella enskum. Fyrisitingarøkið Almennu stovnarnir hava ongan orðaðan yvirskipaðan mál­ politikk. Teir royna eftir besta førimuni – siga teir ­ at vanda sær um málið í teimum skrivum, sum send verða út ella løgd á heimasíður. Oftast eru tað starvsfólk við drúgvum royndum og serligum hegni til mál, ið rættlesa og tryggja stovninum, at málið í teimum sendu skrivunum er í lagi. Stovnarnir siga, at teir høvdu tikið væl ímóti einum yvir­ skipaðum málpolitikki við málsligum leiðbeiningum í ein ávísan mun, og sum setti fólki í fyrisitingini krav at eftirútbúgva seg í føroyskum. Í landsfyrisitingini, har lógarsmíðið fer fram, kann ofta vera spurningur um tíðarneyð. Tá tíðin at leggja uppskot fyri løgtingið nærkast evstamarki, verður sjáldan tíð at rættlesa nóg væl, eisini tí at tingmálini gerast so nógv. Í sambandi við at millumtjóða avtalur og sáttmálar verða sett í verk, verður einki gjørt við at týða hesi til føroyskt mál, áðrenn tey verða løgd fyri tingið og staðfest. Sett verður upp ein stutt orðing, har boðað verður frá, at ríkislógartilmæli verður sett í verk sambært hjálagda sáttmála ella rundskrivi – og so kemur skrivið, á donskum ella enskum, við hvørt upp í nakrar 100 síður til longdar. Mett verður ikki, at orka er til at týða slíkt. Spurningurin er so, hvussu byrgjast kann fyri, at slíkar mannagongdir vinna hevd í framtíðini. Slíkar mannagongdir eru beinleiðis í andsøgn við nýggju kunngerðina um norðurlendskan málpolitikk, sum allir mentamálaráðharrar Norðurlanda skrivaðu undir fyrr í ár. Í henni verður føroyskt roknað upp í tey mál, sum bæði verða nevnd fullfíggjað og samfelags­ bær. Fullfíggjað merkir í hesum sambandi, at málið verður brúkt og kann verða brúkt á øllum økjum í samfelagnum. Sam­ felagsbært merkir, at tað í einum ávísum málsamfelag verður brúkt í almennum viðurskiftum t. d. í undirvísingini og lógar­ verkinum. Í sambandi við málsligu støðuna á øllum økjum er alneyðugt at styrkja støðuna hjá føroysku Málnevndini. Mál­ nevndin skal við Málstovuni ráð­ geva almennum stovnum og almenninginum sum heild í øllum málsligum viðurskiftum. Ein dagførd Málnevnd/Málstova hevði havt sera stóran týdningi fyri málsliga umhvørvið yvirhøvur. Onnur øki Tey málnýtsluøkini, vit rópa onnur øki, eru mong og fjøl­ broytt. Tey fevna um øki, ið eru meira ella minni knýtt at almennu skipanini. Oftast er talan um einstaklingar, feløg, virkir, handlar o.o. sum virka meira og minni leys av almenna lógarkervinum. Hvussu røkka vit best hesum margfeldi av áhuga­ málum og málsligum stílbrigdum í royndunum at fáa flestu og týdningarmestu luttakararnar á hesum øki at verða við? Í Føroyum eru tær ymsu eindirnar lítlar, og vit skulu fevna um sama tal av økjum, sum nógvar ferðir størri samfeløg enn okkara gera. Hetta kann gera spurningin um at vísa málinum atlit og um málrøkt sum heild til eina eyka byrðu hjá summum. Umráðandi er í sambandi við hetta fjølbroytta økið at býta tað sundur og raðfesta lutøkini: arbeiðsmarknaður vinna handilslív útgávuvirksemi skapandi virksemi áhugafelagsskapir og ítriv kunningartøkni teknmál og rættur teirra, ið nýta hetta mál Ilt er at siga, hvørji størstu málsligu vandamálini eru. Vinnan, handilslívið, kunningartøknin eru tey øki, sum enska málið ávirkar mest, og tí er vandin fyri beinleiðis økismissi uttan iva størstur her. * Nógv av teim tiltøkum, ið her eru nevnd, kosta pening, og tí er ein av setningunum hjá Málstevnunevndini at ætla um kostnað, tá ið tilmæli verða skrivað, og at raðfesta tilmælini. Í hesum sambandi slepst her í Føroyum ikki undan einum virðiskjaki, sum má lyftast upp á hægsta politiska stig. Føroyar eru ríkt samfelag, men tað hevur ikki verið føroysk siðvenja at raðfesta mentan sína – tað, ið íslendingar kalla menning. Millum 0,6 og 0,7% av BTÚ, bruttotjóðarútøkuni, hava føroyskir politikarar unnað mentanini. Í framkomnum londum táttar talið í 3% ­ t.e. um fýra ferðir so nógv. * Samanumtikið kundi verið sagt: Enska árinið er stórt – beinleiðis og umvegis danskt: í miðlum, í handils­ og vinnulívi og ungdómsmentan. Og danska árinið er stórt, tí danskt mál er okkum so nær og býður seg fram ­ umframt í miðlunum ­ í hvørjari sølubúð, á hvørjum bókasavni, í hvørjum bókhandli, í bíðirúmum hjá hárfríðkarum, læknum og tannlæknum, men ikki minst við sínum væl úr hondum greidda frálærutilfari, sum altíð er tøkt og lokkar, tá ið okkara egna tilfar tykist gamalsligt og lítið dagført. Altjóðagerðin er her – hana fáa vit einki gjørt við. Vit rópa hana eina hóttan, men kemur hóttanin, tá ið saman um kemur, ikki innan úr okkum sjálvum? Hvørjum einstøkum okkara? Hvat ger hvør einstakur at styrkja okkara egna? Hvat gera ábyrgdarfólk á málnýtsluøkjunum? Hvat gera politikararnir? Hvussu ið fer at gangast føroyskum máli í framtíðini er beinleiðis tengt at, hvussu vit svara hesum spurningum. * Loksins skal eg venda aftur til sjálva yvirskriftina: Málspurningar í Føroyum á reki millum tvær lógargreinir: Tað er so sjálvsagt, at ein staðfesting, Málstevnunevndin er komin til, er, at evsta lógargrein málinum viðvíkjandi er grein 11 í Heimastýrislógini, kunngjørd 31. mars 1948. Har verður føroyskt nevnt ”hovedsprog”, men lagt verður aftrat í lógartekstinum, at danskt skal lærast væl og virðiliga og skal í øllum viðurskiftum kunna verða brúkt á jøvnum føti við føroyskt. Grundlógarnevnd varð skipað í Føroyum í 1999, seinni varð nevndin umskipað til Stjórnar­ skipanarnevnd, sum í 2006 læt frá sær uppskot til Stjórnarskipan Føroya. Í hesum uppskoti verður við ongum fyrivarni staðfest, at føroyskt er almenna málið í Føroyum. Hetta uppskotið varð lagt fyri løgtingið nú í vár, men ikki viðgjørt fyri tinglok – tað er sostatt burturdottið. Møguliga verður tað aftur lagt fyri løgtingið í komandi tingsetu, sum byrjar á ólavsøku. Hvørja lagnu tað fær, vita vit ikki, men eyðsæð er, at avgerðin fer at ávirka føroyskan málpolitikk grundleggjandi. * Sydney Norgate æt bretskur hermaður, ið dvaldist í Føroyum eina tíð fyrst í 1940­árunum. Hann loftaði tíðliga hesum tvílyndi føroyinga. ”Kanska – or the land of maybe”, nevnir hann bókling, ið givin varð út í 1943. Kanska fara vit á flot í morgin. Kanska sita vit heima. Kanska verður skipað fyri fundi í annaðkvøld. Kanska bíða vit til næstu viku. Kanska átti eg at sagt okkurt. Kanska átti eg at tagt. Kanska er eisini høvuðsorðið í einari av ljómfagrastu føroysku yrkingunum, sum meginskaldið Janus Djurhuus (1881­1948) yrkti í 1929. ”Kanska um hundrað ár.” Yrkingin skal helst skiljast sum ein grundan um, hvørt nakar – í hesum føri ein ungmoy – minnist verk skaldsins, sum øldir líða. Men skaldið ber jú málið, so hví ikki lata yrkingina vera eina grundan um, hvørt málið fer at doyggja ella liva? Og av tí at Janus í yrking síni eisini nevnir ein høvuðspersónin í ”Laksdøla søgu”, Kjartan Ólavsson úr Hjarðarholti, kundu vit við hetta høvið hóskiliga endað við teimum báðum møguleikunum: ”Kanska um hundrað ár fellir ein ungmoy tár yvir teir frægu, ið fullu í randargný.” ella hinvegin: ”lær hon um sólarlag, snípa við kelduvað. Kanska á dansinátt skipar hon Kjartans tátt.” - Altjóðagerðin er her – hana fáa vit einki gjørt við. Vit rópa hana eina hóttan, men kemur hóttanin, tá ið saman um kemur, ikki innan úr okkum sjálvum, spyr Árni Dahl