mikudagur 11. apríl 2001síða 10

Nr. 71 - 11. apríl 2001 19 gult19 cyan19 magenta19 svart19 18 Nr. 71 - 11. apríl 2001 gult18 cyan18 magenta18 svart18 Skal útjaðaranum ikki verða afturút- sigldur, verður tað neyðugt at flyta nógva umsiting úr Havn, út um landið, sigur Økismenn- ingarbólkurin, sum mánakvøldið legði úrslitið av sínum arbeiði fram ØKISMENNING Áki Bertholdsen – Er politiski viljin á Før- oya Løgtingi tann, at útjað- arin eisini skal verða við í eini framtíðarmenning av føroyska samfelagnum, er tað ikki nøktandi at lata onkra hendinga krónu til einstakar verkætlanir, ella at flyta onkran skúla út á bygd. – Veruleikin er tann, at uttan munandi nýhugsan verður útjaðarin ikki førur fyri at gerast partur í eini komandi samfelagsmenn- ing, sum setur sera stór krøv til tann einstaka sam- felagsborgaran. Hetta er ein av niðurstøð- unum í álitinum, sum Økis- menningarbólkurin legði fram mánakvøldið. Tí skjýtur bólkurin upp at kollvelta bygnaðin í al- mennu umsitingini í Før- oyum so at munandi meiri umsiting verður flutt út um landið. Bólkurin skjýtur upp at býta Føroyar sundur í fimm fyrisitingarlig øki. Ein stórur partur av um- sitingini hjá landinum, skal síðani leggjast út til hesar fimm felagsfyrisitingarnar at umsita. Bólkurin skjýtur upp at ein felagsfyrisiting skal vera fyri Suðurøkð, ið fevn- ir um Suðuroy, Stóru Dím- un, Skúvoy og Sandoy. Í Suðurøkinum koma at búgva 6.416 fólk. Ein onnur fyrisiting skal fevna um Vesturøkið, ið fevnir um Mykines, Vágar og vestara part av Norð- streymoy. Í hesum økinum koma at búgva 4.441 fólk. Triðja økið verður Eyst- uroyarøkið, ið er eystari partur av Norðurstreymoy og vestari partur av Eystur- oynni, íroknað Skálafjørðin og Gøtu. Í Eysturoyarøkin- um koma at búgva 8.266 fólk. Fjórða økið verður so Norðoyar Øki, ið fevnir um restina av Eysturoynni og Norðoyggjarnar. Hetta økið verður 8.692 fólk. Og fimta økið verður so Tórshavnar Øki, ið fevnir um Hest, Koltur og Nólsoy, umframt Tórshavn. Hetta verður nógv tað fólkarík- asta øki við 18.199 fólkum. Umsitingin flytast Bólkurin staðfestir, at í dag verður nógv tosað um eitt nýtt fyrisitingarligt býti millum land og kommunur. Orsøkin til hesa nýhugs- an tykist at vera, at hildið verður, at tað er neyðugt at gera eitt meiri hóskandi ábyrgdarbýti millum mál, sum skulu loysast í mið- fyrisitingini og mál, sum eiga at verða loyst lokalt. – Hetta er m.a. neyðugt, fyri at optimalar loysnir eis- ini kunnu finnast á spurn- ingum, sum eru neyvt knýttir at ávísum lokaløki. Økismenningarbólkurin tekur fult undir við hesi grundhugsan. Fyrisitingin sum er, er fyrst og fremst býtt sundur í funktiónir og síðani er hon býtt sundur í øki. Skal fyri- sitingin flytast út um alt landið, er tað tí neyðugt at broyta bygnaðin í fyri- sitingini sum er. – Í framtíðini mugu vit fáa eina skipan, har økini koma fyrst og síðani funk- tiónirnar, soleiðis at dagliga fyrisitingin verður kring landið, men høvuðssam- skipanar- og eftirlitsfunk- tiónir verða varðveittar í miðfyristingini. Men økismenningarbólk- urin vísir samstundis á, at skal hetta gerast, er tað eisini avgerandi neyðugt at skapa fortreytirnar fyri, at tað kann gerast. – Tað gevur onga mein- ing at tosa um at skapa karmar fyri trivnaði, út- búgving og vinnulívi, um kommunurnar samstundis eru bundnar á hond og fót av stórari kommunuskuld. – Tað gevur heldur onga meining at loyva lítlum kommunum at gera, sum tær vilja, um eingin pening- ur er at gera nakað fyri tí at inntøkurnar av kommunu- skatti eru so lágar – Alt tos um, at fyrisit- ingarligar uppgávur skulu leggjast út, er sostatt treyt- að av eini skipan, sum ger tað gjørligt hjá økjunum til fulnar at taka við hesi ábyrgd, sigur økismenning- arbólkurin. Trý nærleikastig Fyri at skapa fyritreytir fyri eini skipan, har avgerðir verða tiknar á einum hósk- andi nærleikastigi, leggur Økismenningarbólkurin upp til, at fyrisitingarliga verða Føroyar býttar sundur í trý ymisk nærleikastig. Hesi trý nærleikastigini eru ávikavist land, øki og kommunur. Hesin bygnaður er væl kendur í londunum rundan um okkum. Í Noregi verða tílíkar eindir nevndar “fylki”, í Danmørk verða tær kallaðar “amt”. Felags fyri dømini om- anfyri er, at talan er um eina fyrisitingarliga skipan, sum krevur munandi orku og førleika. Í londunum rundanum okkum er tað so- leiðis, at hesar eindir hava fyrisitingarligu ábyrgdina av stórum uppgávum. Í Danmark hava tær eitt nú ábyrgdina av sjúkrahús- verkinum. Her er talan um uppgáv- ur, sum eru ov tungar at leggja á kommunurnar. Hinvegin eru tað ofta lokal viðurskifti, sum gers seg galdandi , og sum gera, at tað ikki er nøktandi, at miðfyrisitingin hjá landin- um røkir hesar uppgávur, tí tað er ikki í samsvari við fortreytirnar um eitt hósk- andi nærleikastig. Umhvørvi – í einum sera víðum týdningi – krevst fyri at fáa fólk við góðari útbúgving at støðast uttan fyri miðstaðarøkið. Nýggja skipanin við størri felags- fyrisitingum kring landið er ein av fyritreytinum fyri yvirhøvur at kunna fáa skapt tílík umhvørvi í út- jaðaranum. – Eitt betri lokalt um- hvørvi fer at draga fólk við góðari útbúgving til sín, og júst hesi fólkini kunnu verða við til at styrkja um- hvørvið í útjaðaranum enn meiri. – Við hesum verður ein “ónd ringrás” brotin og ein góð skapt, sigur økismenn- ingarbólkurin. Heilt onnur samanseting Økismenningarbólkurin sigur, at bygnaðurin fyri eina slíka felagsfyrisiting kundi verðið skipaður í Felagsráð, Umboðsnevndir og Felagsumsiting. Felagsráðið verður eitt ráð, ið er samansett av øll- um borgarstjórunum í ein- um øki. Tað vil siga, at í fe- lagsráðnum fyri Vesturøkið sita borgarstjórarnir í kommununum í Vágum, Vestmanna og Kvívík. Borgarstjórarnir fáa við hesum eitt felags-forum, har avgerðir, sum hava týdning fyri alt økið, verða tiknar. Borgarstjórarnir eru í dag løntir eftir eini skipan, har smáar kommunur hava borgarstjórar, sum eru lønt- ir hálva tíð, og størri bygdir og býir hava borgarstjórar við fullari løn. At borgar- stjórarnir sostatt hava veru- ligan møguleika at arbeiða við álvarsmálum, sum hava týdning fyri økini, skuldi eisini styrkt felagsráðini munandi. Umboðsnevndir verða býttar sundur í málsøki, sum t.d. sosiala nevnd, mentanarnevnd, heilsu- og umhvørvisnevnd osfr. Í hesum nevndum sita formenninir í kommunalu nevndunum, sum longu eru í tí kommunalu skipanini. Fyri at nevna eitt dømi, førir hetta við sær, at formenninir fyri teimum ymsu nevndunum í Tvør- oyrar og Vágs kommunur, mugu í felag finna fram til, hvussu m.a. havna- og skúlaviðurskifti á bestan hátt kunnu skipast fyri alt Suðurøkið. – Tílíkar umboðsnevndir, har ábyrgdin og avgerðar- rætturin gerst eitt felags- mál, stimbra eina tilgongd, har burðardyggar avgerðir, sum gagna øllum økinum, verða raðfestar høgt. Felagsfyrisitingin kann verða bygd upp soleiðis, at tey, sum í dag arbeiða hjá kommununum, verða flutt yvir í felagsfyrisitingina. – Eftir hesum leisti verð- ur í fyrstu atløgu sostatt ikki talan um munandi sparingar í starvsfólkakost- naði, men hinvegin verður fyrisitingin heldur ikki darvað av einum tíðar- skeiði, har umsitingin skal seta eina rúgvu av nýggjum starvsfólki inn í lokal viðurskifti. – Eftir at tann nýggja fyristingin hevur fótað sær, kemur hetta sjálvandi at føra til broytingar, tí at upp- gávurnar koma líðandi at broytast. Eftirspurningur verður eftir fakfólki, sum skulu taka sær av nýggju uppgávunum hjá felags- fyrisitingini, og kemur hetta at føra til eina heilt aðra samanseting av starvs- Føroyar eiga at verða býttar sundur í fimm øki Soleiðis heldur Økismenningarbólkurin, at Føroyar eiga verða býttar sundur í fimm øki. Hetta er neyðugt, fyri at tað skal bera til at flyta umsiting úr Havnini og út um landið. At flyta umisitingina er avgerandoi fyri at fáa útjaðaran við í menningina av samfelagnum, sigur økismenningarbólkurin fólki, enn tær kommunalu umsitingarnar hava í dag. Sterkari útjaðari- sterkari Føroyar Bólkurin sigur, at enda- málið við at skipa nakrar lutfalsliga stórar felagsfyri- sitingar fyri tey ymisku økini, byggir á nakrar grundleggjandi niðurstøð- ur, sum hann er komin til. Hesar niðurstøður eru í høvuðsheitum, at eingin burðardygg økismenning gerst veruleiki uttan: – At útjaðarin verður styrktur munandi, soleiðis at fyrisiting, ábyrgd og av- gerðarrættur á t.d. týdn- ingarmiklum trivnaðarøkj- um, verða lokal mál, tvs, at tey verða loyst í teimum ymsu økjunum. – At fleksiblar og betri hóskandi loysnir verða settar í verk kring landið, soleiðis at tað ber til at krevja, at somu viðurskifti eru galdandi í Tórshavn, Klaksvík og Fámjin t.d. viðvíkjandi barnaansing. – At økini fáa nóg mikið av fyrisitingarligum upp- gávum, soleiðis at lykla- funktiónir, sum fjarskifti, samferðsla, postflutningur, o.a., loysa seg eftir mark- naðarbúskaparligum treyt- um kring alt landið. Økismenningarbólkurin staðfestir, at sterkar felags- fyrisitingar eru tað sama sum ein sterkari útjaðari, og ein sterkari útjaðari eru einar sterkari Føroyar. Uttan á nakran hátt enda- liga at staðfesta, hvørji málsøki skulu loysast av eini komandi felagsfyrisit- ing, gevur listin niðanfyri eina greiða ábending um, hvørji málsøki tað skal umhugsast at leggjat út til økini í eini neyðugari spjaðing av fyrisitingingin: • Almanna- og heilsumál • Onnur sosialmál • Undirvísingarmál • Onnur mentamál • Umhvørvis- og trygdarmál • Vinnumál Bólkurin sigur, at upp- gávurnar hjá felagsfyri- sitingini í teimum ymsu økjunum kunnu t.d. verða Sosialfyrisiting, íroknað sosiala nevnd, barnavernd, skúlaverkið, íroknað skúla- stýri, barnagarðar, vøggu- stovur, dagrøktarskipanir, heilsumiðstøðir, komm- unulæknar, heilsusystrar, skúlaheilsusystrar, tann- læknar, ljósmøður, ellis- heim, røktarheim, eldra- sambýli, umlættingarheim, heimarøkt, vardir verkstað- ir, dagtilhald, osfr. Sum heild kunnu hesar uppgávur sigast at vera lutfalsliga strategiskar og/ ella politiskar. Hinvegin kunnu uppgáv- urnarnar hjá kommunun- um verða: Kommunuskatt- ur, býarskipan, íroknað kommunalar vegir, vatn- veiting til sethús, rottanga- skipan, spillivatnsleiðing, kirkjugarðar, hegnsýnis- nevnd osfr. Sum heild kunnu hesar uppgávurnar sigast at vera ítøkiligar, praktiskar . Umsitingin liðast sundur Økismenningarbólkurin sigur, at skipanin við fe- lagsfyrisitingum kring landið kann gerast so líð- andi, har m.a. kommunu- skipanin verður varðveitt. Tað kann eisini sum ein partur av einum nýggjum býti millum tað miðsavn- aðu fyrisitingina og økini kring landið, har eisini sjálv kommunuskipanin verður broytt samstundis. Bólkurin heldur tó ikki, at tað var arbeiðssetning- urin at viðgera kommunu- samanlegging sum serskilt mál. Men uttan mun til kommunusamanlegging, staðfestir bólkurin, at tað hevur alstóran týdning at fáa størri fyrisitingarligar eindir kring landið, um vit vilja, at føroyska samfelag- ið í felag skal mennast komandi árini. – Privatiseringin av fjarskiftinum og sam- ferðsluni og øðrum, sam- felagsligum lyklafunktión- um, oljuvinnan, fjarskiftis- samfelagið og altjóða- gerðin – øll hesi viðurskifti krevja, at vitan, ábyrgd og avgerðarrættur verða ein nattúrligur partur av at liva og virka í útjaðaranum. – Hesum slepst ikki und- an, um livilíkindi eisini frameftir skulu verða kring alt Føroya land, sigur økis- menningarbólkurin. Men bólkurin leggur eis- ini dent á, at tað er avger- andi, at felagsfyrisitingar- nar ikki verða eitt lið aft- urat í føroyskari fyrisiting. – Skipanin skal leggjast soleiðis tilrættis, at felags- fyrisitingarnar fáa uppgáv- ur og ábyrgd bæði frá mið- og kommunalfyrisitingini. – Heldur enn at leggja eitt lag afturat føroyskari fyrisiting skal nýggja skip- anin taka tvey løg burtur, har kommunala umsitingin framyvir eigur at taka sær av ítøkiligum lokalum mál- um. – Hinvegin skal lands- myndugleikin hava eftir- litsfunktiónina og syrgja fyri, at felagsfyristingarnar kring landið loysa sínar uppgávur til lítar, sigur Økismenningarbólkurin. Føroyar eiga at verða býttar sundur í fimm øki… Skulu tey ymsu økini í Føroyum mennast, er neyðugt at leggja umsiting úr Havnini út um landið, sigur Økismenningarbólkurin. Á myndini frá vinstru: Bogi Mortensen, formaður í bólkinum, Dennis Holm og Karl Vidtfeldt, sum eisini eru limir í bólkinum Mynd: Jens K. Vang