týsdagur 4. september 2007síða 11

11 tíðindi Nr. 170 - 4. september 2007 Í hesum PISA og alheimsdøgum kann tað undra, at at týdningarmikil arbeiðsamboð sum orðabøkur ikki verða raðfestar hægri í føroyskum mentanarpolitikki. Hetta heldur Helena Dam á Neystabø, stjóri á Skúlabókagrunni Føroya. ORÐABØKUR Dorit Hansen dorit@sosialurin.fo Føroysk vinna hevur tætt samstarv við útlandið. Føroysk mentan og føroyska almannaverkið hava eisini tætt samstarv við onnur lond, og alt útbúgvingarverkið er treyt­ að av, at føroyingar fara uttanlands at lesa. Í øllum hesum spæla orðabøkur ein stóran leiklut. Ein útlendingur, sum í mong ár hevur arbeitt í Før­ oyum, er týski barnalæknin, Ulrike Steuerwald. Hon hev­ ur arbeitt nógv í Føroyum og eigur stóran part av æruni fyri at fleiri ílegusjúk­ ur í Føroyum eru diagnoser­ aðar. Ulrike Steuerwald skilir og tosar føroyskt. Hesin kunnleiki er komin í dagliga arbeiðinum á Landssjúkra­ húsinum og frá privat undirvísing. Men orðabók hevur hon onga havt, og hetta hevur verið ein stórur saknur, sigur hon. ­ Ein týsk­føroysk orða­ bók hevði gjørt tað nógv lættari fyri meg at læra føroyska málið, sigur hon og leggur afturat, at eisini fyri til dømis føroysk for­ eldur, sum mugu til Týsk­ lands at geva børnum sínum røttu viðgerðina, ger ein týsk­føroysk orðabók nógv­ an mun. Helena Dam á Neystabø, stjóri á Skúlabókagrunnin­ um, sigur at í skúlaverkinum er eisini stórur tørvur á fleiri orðabókum. Skúla­ bókagrunnurin gevur út mállærutilfar, men mál­ undirvísingin verður ikki optimal uttan orðabøkur. ­ Tað hevur stóran týdn­ ing, at undirvísingin í fremmandamáli fer fram á móðurmálinum. Bæði tí tað er lættari, og tí tað styrkir kunnleikan um okkara egna mál, sigur Helena Dam á Neystabø. Serliga í týskum heldur hon, at tað er upplagt at arbeiða beinleiðis millum málini, tí tey líkjast so nógv Kári Davidsen brúkar onkuntíð teldutøku orða­ bókina í undirvísingartím­ unum, og royndirnar vísa, at tað fellur næmingunum nógv lættari at arbeiða beinleiðis millum føroyskt og týskt. ­ Sum nú er, mugu næmingar fyrst brúka týsk­ donsku orðabókina, og síðani eina dansk­føroyska. Tá næmingar hava funnið tað danska orðið, rennur føroyska orðið teimum ikki altíð til hugs. So velja teir antin eitt danskt orð ella hyggja teir í donsk­føroysku orðabókina. Í báðum førum verður arbeiðið við føroyska málin­ um tungt og næstan fremm­ andagerðandi. Royndirnar hjá Kára Davidsen vísa eis­ ini, at næmingar, sum ar­ beiða beinleiðis úr týskum til føroyskt hava eisini nógv penari mál. Føroyar hava ongan orðabókapolitik, og orðabókaútgávur eru tí bundnar at ósjálvsøknum einstaklingum. Samstundis druknar almennur stuðul til orðabókagerð í embætisverkinum í Mentamálaráðnum. Hetta halda bæði Kári á Rógvi, formaður í Orðabókagrunninum og Kári Davidsen, orðabókarithøvundur ORÐABØKUR Dorit Hansen dorit@sosialurin.fo Løgtingið játtar á hvørjum ári á leið eina millión til orðabókagerð. Mentamála­ ráðið umsitur hesa játtan, og fer hon til stuðul til ymiska orðabókagerð. Sosi­ alurin hevur søkt um innlit í, hvussu játtanin verður býtt út, men hevur enn ikki fingið svar. Kári á Rógvi, formaður í Orðabókagrunn­ inum, sigur, at fyrr fekk Orðabókagrunnurin allan henda pening, men tey sein­ astu mongu árini hevur grunnurin ongan stuðul fingið frá Mentamálaráðn­ um. ­ Vit hava umhugsa at søkja oljufeløg og privatar fyritøkur um stuðul, tí í hesum alheims tíðum eigur vinnan eisini at hava áhuga í, at starvsfólk hava lætt við at flyta úr føroyskum í onnur mál. Men Kári Davidsen, orðabókarithøvundur, heldur tað vera biddara­ gongd at søkja um privatan stuðul. ­ Málpolitikkur og orða­ bókargerð er ein landsupp­ gáva. Hetta eigur landið at taka sær av. Alt annað er óvirðiligt, heldur hann. ­ Eingin orðabókapoli­ tikkur er orðaður, ongar visjónir eru settar upp, og tí er arbeiðið so bundið at løgnum einstaklingum, sum mær sjálvum, sum tíma at sita í einsemi og stríðast við einkult orð og vendingar. Kári Davidsen hevur gjørt eina týsk­føroyska orðabók, meðan ein annar fyrrverandi starvsfelagið er í holt við at gera eina føroysk­týska orðabók, men onki samstarv hevur verið teirra millum. ­ Aðrastaðni verður orða­ bókgerð stýrd úr erva og toymi verða sett at skriva orðabøkur, men hjá okkum er eingin stýring og onki samstarv, og tí liggja so nógvar orðabókaverkætl­ anir í hálvum gekki, heldur Kári Davidsen. Føroyski marknaðurin er so lítil, at orðabókagerð ikki loysir seg ikki kommersielt. Tí hevur tað stóran týdning, hvat landið ger. Kári á Rógvi, sigur, at sum nú er, eru tað idealistiskir einstaklingar, sum dríva verkið, men ynskiligt hevði verið at hetta alt varð samskipað. Hann heldur ikki, at Menta­ málaráðið eigur at umsita bókaútgávur, tí ein grunnur sum Orðabókagrunnurin kann gera hetta nógv smidligari. Tørva effektiva leiðslu Kári Davidsen hevur heldur onki álit á Mentamálaráðn­ um. Hóast hann eftirlýsir ein meira ábyrgdarfullan og yvirskipaðan orðabókar­ politik, so heldur hann ikki, at umsitingin av orðabóka­ útgávum skulu liggja hjá tí almenna. ­ Løgtingið skuldi við­ tikið, at Sprotin umsat alt orðabókaarbeiðið. Teir hava royndirnar og málsliga inn­ litið og áhugan. Sprotin hevur tey bestu fólkini og nógv tað bestu tøknina Og so hava teir eisini víst, at teir duga at fáa bøkur út, staðfestir Kári Davidsen. Núverandi skipan við einari orðabókaumsiting í Mentamálaráðnum, einari í Orðabókagrunninum og einari triðju í privatum orðabókaforlagi er sambært Kára Davidsen spill av orku í einum lítlum samfelag sum Føroyum. Um føroysk orðabókagerð varð samlað undir einari effektivari leiðslu, so slapst undan tí tunga embætisveldinum, sum súltar allar góðar intentiónir í dag, heldur hann Orðbøkurnar hjá Sprot­ anum eru teldutøkar, og geva møguleika fyri bein­ leiðis sambandið við brúk­ aran. Um onkur hevur eina viðmerking ella rætting, kann hon skrivast á heima­ síðuna, og ritstjórarnir eru skjótir at dagføra orða­ bøkurnar, sigur Kári David­ sen. Ein yvirskipaður orða­ bókapolitikkur skuldi eisini havt reglur, sum søgdu, at orðabøkur skulu dagførast fimta hvørt ár, og at tað í øllum førum ongantíð gingu meira enn tíggju ár millum dagføringarnar. ­ Um bøkurnar ikki verða dagførdar alla tíðina, verða tær beinanvegin avoldaðar. Málið broytist jú alla tíðina, og í dag síggja vit hvønn dag nýggj ting, hugtøk og orðingar, sigur Kári David­ sen, sum heldur, at um orða­ bókagerð ikki verður hægri raðfest av føroyskum politikarum, kunnu vit líka so væl bara góðtaka, at vit ikki eru før fyri at røkja okkara mál. Kári á Rógvi er samdur við Kára Davidsen í hes­ um. ­ Skal málið vera lív lagað skulu meira pengar til, so einfalt er tað, sigur hann. 25 mio. í Norðanlondum Fólkatalið í Norðurlondum er farið um 25 milliónir. Flestu av hesum búgva í Svøríki, omanfyri níggju milliónir. Í Danmark og í Finnlandi góðar fimm milliónir og slakar fimm milliónir í Noreg. Í Íslandi eru tey júst farin um 300.000 fólk, meðan tað í Føroyum og í Grønlandi búgva ávikavist sløk 50.000 og gott 50. Fólk. Á Álandi búgva 27.000 fólk. Óli Hans stjóri í Mekta Óli Hans Hammer Olsen, sum hevur sagt stjórastarvið í Skipaeftirlitinum frá sær, tekur við sum stjóri í Mekta, sum er ein samanlegging av El­tænastuni og KT­ fyritøkuni 7bit . 7bit er ein lítil KT­fyritøka í vøkstri, og tí er tørvur á eini styrktari umsiting, sigur felagið. Frá mánadegnum 3. september varð 7bit saman við el­ innleggjaravirkseminum hjá fyritøkuni El­tænastuni lagt í eitt nýtt el og kt­samtak, sum eitur Mekta. Tað eru Torben Nielsen, Mathias Davidesen og Óli Hans Hammer Olsen, Kári Sigvardsen, sum eiga Mekta. Kári Sigvardsen hevur KT sum ábrygdar­ øki, meðan Óli Hans Hammer Olsen verður settur sum stjóri og umsitingar­ og fíggjarábyrgd. Mekta fer at halda til í Heiðahúsunum – nýggja skrivstovubygningin­ um, sum TN­Bygging hevur bygt í Runavík. Orðabøkur drukna í Mentamálaráðnum Alheimsgerð og málrøkt uttan orðabøkur Týska orðabókin hjá Kára Davidsen er bara tøk á hansara egnu teldu. - Aðrastaðni verður orða- bókgerð stýrd úr erva og toymi verða sett at skriva orðabøkur, men hjá okkum er eingin stýring og onki samstarv, og tí liggja so nógvar orðabókaverkætlanir í hálvum gekki, heldur Kári Davidsen