týsdagur 15. mai 2001síða 2

2 Nr. 91 - 15. mai 2001 Nr. 91 - 15. mai 2001 3 gult2 cyan2 magenta2 svart2 gult3 cyan3 magenta3 svart3 C M Y K NØVN Í VIKUNI Fríggjadagin 18. maj verð- ur Erik Petersen, cand.mag., fyrrv. lektari í Havn, 90 ár. Erik Petersen var føddur 18. mai 1911 í Fuglafirði. Foreldur hans vóru Samuel Petersen, keypmadur í Fuglafirði, ættaður úr Kollafirði og Julia Peter- sen, fødd Hansen, av Eiði. Erik Petersen hevur verið slógbrótari innan bæði føroyskt skúlaverk og musikklív. Hann kom til Havnar sum blaðungur tannáringur fyri at ganga í skúla. Fekk millumskúlaprógv 1926 og realprógv 1927 frá Fær- øernes mellem- og real- skole. Musikkansur hans man vera sprottin og nørdur úr tí musikalska umhvørvi, sum var í Havnini eftir aldarskiftið, við bakar Georg Hansen sum tí miðsavnandi persóninum. Klassiskur tónleikur hevur ikki havt náttúrliga vist í føroyska gerandisdegnum fyrr enn nakað inn í síðstu øld. Vit vita at J.C.Svabo (1746-1824) spældi eitt sindur uppá violin, og hevur sum nótakønur skriv- að niður nøkur samtíðar løg, m.a. kvæðalagið til "Orlov biðjum vær". Leikpallurin fyri skald- søgu William Heinesens "De fortabte spillemænd" er ikki at rokna sum nakað serføroyskt fyribrigdi. Men í henni verður lýstur eitt umhvørvi, har kamar- musikkur er ein náttúrligur karmur í gerandisdegnum, sum ein eisini kann hugsa sær, at hann hevur verið fyri bakar Hansen og hans- ara líkar. Í bókaverkinum "Horvn- ar Havnarmyndir" lýsir M.S.Viðstein, hvussu menn savnaðust fyri at spæla saman: "At siga nær, ið teir byrjaðu við hesi strúki- kvartett, letur seg ikki gera, tí helst hava teir hildið tað í loynd fyrstu tíðina. Men kvartettin - strúkikvartettin - var veruleiki í 1882, tí tá varð mynd tikin av teimum, meðan teir spældu. "Álvar- samir sótu teir og spældu, tí taktin skuldi haldast, men komu teir til nakað sprel- livandi í einhvørji allegro, so smíltust teir fyri seg sjálvar. Teir vóru glaðir við tónleikin, og teir vóru góðir við hann. ..." Erik Petersen fekk studentsprógv frá Høngs Gymnasium. Bleiv útbúgv- in cand.mag. í 1936 frá lærda háskúlanum í Keyp- mannahavn við høvuðs- grein donskum (speciali føroyskt) og musikki. Pedagogikum tók hann í 1937. Fekk violinundir- vísing frá Erling Bloch, konsertmeistara við Kongi- liga Kapellið, seinni pro- fessari vid Kongiliga danska Konservatoriið í Keypmannahavn. Longu í lestrarárum var Erik Peter- sen virkin innan musikk- vísindaligt arbeiði, fyrst og fremst við niðurskriving av føroyskum kvæðaløgum. Ta seinastu tíðina, meðan hann las, kom hann upp í arbeiðið við at seta ein studentaskúla á stovn í Føroyum. Og varð hann her ein millumgongu-mað- ur fyri at fremja sjónarmið Løgtingsins um, at før- oyskt mátti fáa fullar sømdir. Heimafturkomin til Før- oya eftir lokið prógv, kom hann saman við Thomas Nygaard og Christian Haraldsen at leggja lunnar undir at føroyskur studenta- skúli varð settur á stovn. Hann var formaður í nevnd landsstýrisins til broyting av skipan viðvíkjandi føroyskum-donskun í gymnasiulógini. Tey fyrstu árini virkaði hann sum adjunktur, seinni lektari, í donskum og føroyskum vid Løgtingsins Studentaskeið. Við síðuna av hesum undirvísti hann í sangi og violinspæli við Føroya Læraraskúla. Seinni varð so veruligi 3-ára studenta- skúlin stovnaður í Hoydøl- um; í fyrstu tíðini í hølun- um á tuberklasanatorii- num. Tann nýggji stásiligi skúlabygnin-gurin í Hoy- dølum varð tikin í brúk í 1965. - - - Tórshavnar Musikkskúli varð settur á stovn í 1942. Í leiðsluni vóru frá byrjanini góðir menn sum H.A.Djurhuus, M.A. Jacobsen og William Heinesen. Men praktiska musikalska leiðslan var í hondum Erik Petersens. Tað var hann, sum fekk í lag, at tað so við og við kom eitt strúkior-kestur í gongd. Í fyrstuni hevur tað allarhelst verið í smærri samanhangum, sosum kvartettspæl o.l. Ein kann hugsa sær at tað hevur verið á sama hátt sum bakar Hansen í síni tíð savnaði saman menn til kamar- musikk. Í hvussu so er hava tað enn verið undir nøku- lunda somu umstøðum og vilkorum. Tað trúliga og seiga toyggjið, tað er at fáa eitt virkið kamarorkestur á føtur, hevur ligið á hansara herðum. Erik Petersen var hugsjónarmaður. Hann arbeiddi miðvíst fyri at lyfta tað musikalska støðið. Hann var stjórnarlimur í Dansk-Færøsk Kulturfond síðani hetta varð stovnað. Erik Petersen. fekk í lag samarbeiði við eliterar úlendskar tónleikarar, og virkaði fyri at fleiri slíkir komu hendan vegin at leggja okkum lag á, tón- leikinum viðvíkjandi. Nevnast kunnu nøvn sum Gunnar Tagmose, Peter Weiss, Béla og Tove Detrekøj og Henrik Sach- enskjold. Tíðarskeiðið, tá ið Mog- ens Vahl var ríkisum- boðsmaður hér, vóru sannir vælmaktsdagar fyri Tórs- havnar Musikkskúla. Sjálvur var Mogens Wahl eldhugaður musikkmaður og úrmælinga klaver- spælari vid teknikki væl hægri enn á vanligum amatørstøði. Í hesi tíðini vórðu fram- ført fleiri verk við stórari symfoniorkesturmanning. Spæld vóru fleiri wiener- klassiskar symfoniir og 2 klaverkonsertir av Mozart, har Mogens Wahl sjálvur var solistur. - - - Fyri sjálvur at vinna sær meiri musikktekniskt hegni bað Erik Petersen 1966-67 um farloyvi og leitaði suður til navnframa violinprofessaran Tibor Varga við Nordvest- deutsche Musikakade-mie í Detmold í Týsklandi. Her fylgdi hann undirvísing eins og hann fleiri ferðir seinni luttók á "master class" stevnum í Sion í Sveits. Hetta uppihald hjá Tibor Varga hevur óivað givið honum holla kjølfestu í víðari undirvísingarvirk- inum eftir heimkomuna.. Í sjeytiárunum vitjaði klavertrioin Trio Pro Arte javnan í Føroyum. Avtala var komin í lag um, at hetta ljómlið, umframt at vegleiða, skuldi hava umsjón við musikkundir- vísingina. Hetta virkaði so eina tíð. Men síðst í 70'unum kom avgerandi broyting í. Nýggjar kreftir vóru komnar til, og so við og við vaks ynskið um, at nýggj musikkskúlaskipan skuldi koma í lag við landsum- fatandi musikkundirvísing. "Nýggj tíð er komin", sum skaldið kvøður. Í dag hava vit musikk- skúlaskipan um alt landið undir leiðslu av lands- musikkskúlastjóra. Og vit hava eitt fullbúgv- ið symfoniorkestur, enn tó treytað av útlendskari hjálp, tá ið á stendur við stórum framførslum. - - - Erik Petersen hevur stak gott handalag og góðan ans fyri mekanikki. Tað er tí ikki uttan grund, at hann hevur havt fleiri ymisk frítíðarítriv. Hann er so- leiðis ein framúr hegnigur instrument-byggjari. Slíkan kunnleika, sum Erik Petersen hevur nomið innan hetta øki er undrunnar- verdur! Slíkt kann ein bert meistra við at granska við eldhuga, nærlagni og tolni. Eg veit at hann eisini hevur fingist við at útdjúpa tey støddfrøðisligu viðurskifti innan strúkiinstrumentir. Hendan hugdýping krevur lívlangt studium. Komi her í tankar um menn sum Leonardo da Vinci, hvørs vitskaparliga forvitni førdi hann víða um í rannsóknum og royndum. Kynstrið at byggja góð og dýrmett strúkiinstrument er enn partvís ein loynidómur. Síðani blómatíð cremonameistranna var av umleið 1760, fór nógv av tí fína listhandverkinum í gloymskuna. Um hvussu lakeringstilfar varð fram- leitt, um turking av trætil- fari v.m. Í nýggjari tíð hava fleiri royndir verið gjørdar at endurskapa hendan kynstur. Ikki minnst við nýmótans tøkni- frøði. Roynt hevur verið at greina tey støddfrøðisligu viðurskifti. Millum annað í sera forvitnisliga, men torskilda bókaverkinum "Gåten fra Cremona" (1961) av norðmanninum Ivar Orestad. Fleiri violinir og nakrar bratschir hevur Erik Petersen latið úr hondum. Hansara instru- mentir hava øll eina sermerkta útsjónd í ljósari brúnari lakering. Serliga eitt instrument, ein ávís bratsch, er eitt satt meist- araverk. Hon smæðist ikki burtur í dygd sammett eisini við ljóðfør frá megin- landinum. Mær hevur unnast fleiri ferðir at spæla uppá hesa bratsch, m.a. tá eg allment havi framført "Kingo-variatiónirnar". - - - Innan musikkvísind hev- ur Erik Petersen millum annað verið ráðgevi og samhøvundur til ritgerð H. Grüner-Nielsens "De Fær- øske Kvadmelodiers Tonalitet i Middelalderen" frá 1945, givið út í tíðarritinum Færoensia (Societatis Litterarum Færøensium Hafniensis). Lutur hans í hesum verki var tað stóra, kravmikla og tolsama arbeiðið at eftir- lurta gamlar fonograf-iskar innspælingar og festa sungin og kvøðin løg á nótablað. Løgini eru ikki bert niðurskrivaði við størsta nærkvæmi, men dentur er lagdur á, at tann tilhoyrandi tekstur fonetiskt svarar til tað, sum veruliga varð sungið. Mett er at hesar niðurtekningar eru væl nágreiniligari enn tær higartil gjørdu av føroysk- um kvæðaløgum, m.a. av fólkamusikkgranskaranum Hjalmar Thuren í 1908 (Folkesangen paa Færøer- ne). Tað var Erik Petersen, sum umleið .í 1947 niður- skrivaði "Kingo-variatión- irnar" av William Heine- sen. Verkið er 10 variatiónir yvir gamla føroyska lagið til sálmin "Vaagn op og slaa paa dine Strenge". Í hátti er hetta ein stíleftirgerð - pasticha - í barokksniði. Upprunaliga varð verkið noterað fyri violin í G- lyklinum. Seinni vórðu variatiónirnar transponer- aðar fyri bratsch solo. Erik Petersen hevur sagt mær frá, at grundin til hetta var, at hann, júst um hetta mundið, var liðugur við eina nýggja bratsch. Tá ið William Heinesen hoyrdi instrumentið, fall honum í hug, at tess djúpa og meiri monumentala tónaregistur fullu meiri í økt við gamla sálmalagið. - - - Erik Petersen var lærari mín í donskum í Hoy- dølum. Onkuntíð var hann próvdómari í føroyskum og fornnorrønum. Meginregla Erik Petersens innan før- oyska málrøkt er tann, at nýtta málið skal vera nýtslumerkt (pragmatiskt) . Her er hann á linju við Rikard Long. Um eitt orð, ein vending, er betri søgd við einum útlendskum út- trykki, ja, so er at nýta tað, og ikki kroysta fornar (íslendskar) gerandis- fremmandar máliskur inn í talumálið. Erik Petersen er tann einasti, sum er eftir av teimum, ið vóru við at seta studentaskúlan á stovn. Í samfull 40 ár starvaðist hann sum lærari á skúlanum. - - - Góði Erik Petersen ! Tygum hava góða partin av æruni fyri at musikk- virksemið í Føroyum er á tí støði, sum tað er í dag, og at haldgóðir lunnar vórðu lagdir fyri tí blóm- andi musikklívi, sum nú grør á Føroya Landi! - - - Hjartaliga tilukku við níti ára føðingardegnum ! Erik Petersen 90 ár