mánadagur 19. november 2007síða 18

18 Nr. 224 - 19. november 2007 tíðindi Býarætlan Sámal Matras Kristiansen, samfelags­ frøðingur við spesiali í býarplan­ legging Hvat er ein góður býur? Tað er ikki ein einfaldur spurningur at svara, og kanska júst av teirri orsøk halda ymiskir fakbólkar, ið fáast við býir, at hesin spurningur er verdur at seta ferð eftir ferð. Leygardagin 17. novemb­ er hevði Føroya Arkitekta­ felag bjóðað inn til almenn­ an fyrilestur í Nóatúni við heitinum “Strategisk býar­ planlegging í Evropa – hvat kann Havnin taka til sín”. Human­geografurin Gilli Trónd, ið eisini hevur útbúgving í býarplanlegging úr Rotterdam, var gestarøð­ ari, og hann legði upp til eitt kjak um, hvussu man kann hugsa býarplanlegging í høvuðsstaði Føroya av nýggjum. Í hesi grein verða nøkur av teimum evnum, ið vórðu høvd á lofti á fyrilestrinum, viðgjørd. Talan er ikki um eitt referat av fyrilestrinum, men um eina egna viðgerð, ið tekur støði í arbeiðinum hjá øðrum. Talan er harvið fyrst og fremst um eina popularisering av fakinum býarplanlegging, men sam­ stundis eisini eitt kjak um støðuna hjá Tórshavnar mið­ býi. Nógv av tilfarinum í greinini er tískil egnar met­ ingar. Einnýtslu-øki og fleirnýtslu-øki Tvey grundleggjandi ymisk rák innanfyri býarplanlegg­ ingina eru um man ynskir einnýtslu­øki, ið verða nýtt til eitt endamál ella fleir­ nýtslu­øki, ið verða nýtt til fleiri endamál. Ella sagt á býarplanleggingarmáli: “mono­funktionell areal” ella “multi­funktionell areal”. Higartil hevur før­ oysk planlegging næstan bara satsað upp á at býta øki upp, soleiðis at tey ein­ ans kunnu nýtast til lík endamál: Nøkur øki eru skipað sum bústaðarøki. Nøkur øki eru skipað sum íðnaðarøki. Nøkur øki eru skipað sum frítíðarøki. Og nøkur øki eru skipað sum landbúnaðarøki. Øll hesi økini plaga so at fáa ym­ iskar litir á kortinum yvir sokallaðu “býarskipanina”, ið nógvar føroyskar komm­ unur hava í dag. At nýta øki til lík endamál hevur nógvar fyrimunir. Fyri tað fyrsta er tað rími­ liga einfalt at umsita, men harumframt gevur tað eina sera greiða heildarmynd av hvussu býurin skal menn­ ast. Vitanarsamfelagið krevur fleirnýtsluøki Hetta at býta býir og landa­ øki upp í øki ella sonur, hevur víst seg at riggað væl í íðnaðarsamfelagnum, har tað hevur verið ynskiligt, at fólk ikki skuldu búgva í skitnum og larmandi íðn­ aðarøkjum, eins og tað hevur verið ynskiligt, at tað hava verið nøkur fríøki og almenn øki nær við bú­ staðarøkini. Og hetta gevur sum heild framvegis góða meining í dag. Men tað skerst ikki burt­ ur, at Føroyar – og her ser­ liga Tórshavn – eru á veg at skipa seg sum eitt vitanar­ samfelag. Eitt vitanarsam­ felag er eitt samfelag, har fleiri fólk arbeiða við vitan enn við handligum arbeiði. Í vitanarsamfelagnum er tað ikki longur einans lokali­ seringin av tilfeingi, arbeiðs­ megi og samferðslumøgu­ leikum, ið avgera hvar vinnulív og íbúgvar lokali­ sera seg. Í vitanarsamfelag­ num koma nakrir aðrir fak­ torar fram sum lívsvirði, atkomuleiki, mentan, rúm til at liva, fjølbroytni og tol­ semi. Í útheiminum er tað soleiðis, at býir satsta upp á slíkar “bleytar faktorar” fyri at fáa sonevndar “vit­ anar­arbeiðarar” at flyta til og støðast. Tí er neyðugt, at býir ikki einans hava nógvar funk­ tiónir, men at hesar funk­ tiónir eisini bræðast saman í fjølbroytt og spennandi øki. Økini skulu innihalda eitt sindur av øllum fyri at vera áhugaverd: bústaðir, mentan, handlar, matstovur, torg og lundir, har fólk kunnu dvølja. Eitt einnýtslu­øki hevur nevniliga tann trupulleika, at har einans er aktivitetur ein part av degnum, meðan fleirnýtslu­øki ofta verða nýtt alt samdøgrið. Góðleikar í býnum Gilli Trónd legði í sínum fyrilestri sera stóran dent á “góðleikarnar” í býnum, tað, ið amerikanski “býar­ búskaparfrøðingurin” Ed­ ward Glaeser hevur nevnt “Urban Amenities”. Gilli tók fram fýra høvuðsbólk­ inar av góðleikum: • At tað er eitt stórt úrval av tænastum og brúk­ aravørum. • At fysisku karmarnir og fagurfrøðin eru í lagi. • At almennu tænasturnar eru í lagi. • At møguleiki er at ferðast millum góðleikarnar innan rímiliga tíð. Og tað vísir seg, at hetta síðsta er nakað av tí trupl­ asta at fáa at eyðnast. Tórs­ havn er í dag vaksin út um øll mørk, og hetta merkir, at fyri at koma frá einari funktión til eina aðra, er ofta tørvur á at flyta seg við bili ella við bussi. Tað kann skoytast upp í, at eisini nógvar av grannakomm­ ununum eru funktionelt sameindar við Tórshavnar kommunu í dag, og tað skapar eisini eitt økt ferðslutrýst. Her kundi eitt uppskot verið í størri mun at skipa Tórshavn í fleirnýtslu­øki, soleiðis at fleiri funktiónir vórðu spjaddar kring um býin, heldur miðsavnaðar í einum býlingi. Sigast skal, at hetta í ávísan mun er við at henda í Hoyvíkshaganum og Stórutjørn, ið eru snið­ givin sum fleirnýtslu­øki. Tá grannin skapar vøkstur Men ein avgerandi trupul­ leiki við at skapa fleir­ nýtslu­øki, er at ein setir ymisk áhugamál saman á sama øki. Hetta kann í ring­ asta føri merkja stríð og klandur, tí at áhugamálini ikki eru sameinilig. Millum annað vil eitt larmandi vinnuøki sjáldan vera sam­ einiligt við eitt friðaligt bústaðarøki, eins og fleiri handlar í einum øki eisini skapa meiri ferðslu og parkeringstrupulleikar. Tí kann rákið við fleirnýtslu­ økjum ikki skiljast sum bara “at sleppa teymunum”. Fyri at optimera vælferðina í býnum er neyðugt, at “negativir eksternalitir” verða hildnir niðri. Umvent er tað eisini nak­ að, ið eitur “positivir eksternalitetir”. Um eitt øki er hugnaligt, er tað í sjálvum sær ein positivur eksternali­ tetur, tí tað vil merkja, at Tórshavn – strembanin