mikudagur 5. desember 2007síða 26

26 Nr. 236 - 5. desember 2007 tíðindi Í morgin – 6. desemb­ er – kann Finnland hátíðarhalda 90 ára dagin, sum ein sjálvstøðug tjóð tjóðskaparsøga Heri Simonsen heris@sosialurin.fo Søgufrøðingar vita ikki við fullari vissu at siga hvat ár Svenskarar løgdu Finnland undir seg. Men í 1216 stað­ festi Pávin í Róm rættin hjá svenska konginum yvir tey finsku økini. Vesturfinnland bleiv kristnað um miðjan ellintu øld, og tá svenski kongurin hevði fingið rætt­ in staðfestin frá Pávanum, blivu hini finsku økini kristnaði. Í 1323 komu teir eystastu partarnir av Finn­ landi – Karelen – undir stýr­ ið hjá Novgorod. Ein partur av eystaru økunum komu undir ávirkan av Russlandi og Byzan. Vestur­ og Suður­ Finnland komu at hoyra til tað vestaru mentanina, nevn­ liga Svøríki. Javnbjóðis partur Finnland bleiv tá ein javn­ bjóðis partur av svenska rík­ inum. Tann skandinaviska rættar­ og samfelagsskipan­ in bleiv sett í verk, tá Finn­ land var undir svenskum ræði. Valdsmiðdepilin lá í Turku, ella Åbo sum býurin nevnist á svenskum. Her bleiv ein sterk borg bygd, og finska bispasæti kom eis­ ini at verða í Turku. Í 1291 bleiv tann fyrst finsktføddi biskupurin, Magnus 1. setur í embætið. Tað var serliga kirkjan, sum knýtti Finnland til tað evropeisku mentan­ ina. Í 1326 bleiv tað stað­ fest, at Finnland hevði rætt til at senda umboð til kongs­ valið í Svøríki. Tá svenski ríkisdagurin byrjaði at virka í 15. øld, áttu finnar eisini síni umboð í svenska ríkis­ degnum. Í glæsiligasti tíðini í svensku søguni, sum var árini 1617­1721, átti Svø­ ríki eisini tey baltisku lond­ ini, sum vit í dag kenna, sum Estland, Lettland og Litava. Í hesum tíðarskeið­ num blivu altsamt fleiri og fleiri svenskir embætismenn útnevndir í Finnlandi, og svenska málið styrkti sína um sína støðu í Finnlandi. Í hesum tíðarskeiðnum bleiv tann Lærdi Háskúlin í Turku setur á stovn, men eisini har domineraði tað svenska málið. Nógv kríggj Finnland var rakt av nógv­ um bardøgum hesa tíðina. Glæsuliga tíðin hjá Svøríki, sum stórveldi, endaði eftir tað Stóra Norðurlendska Kríggið, sum vardi frá 1700­1721. Finnland bleiv hertikið av russum í 1714, og aftaná friðin í Nystad, í 1721 fingu russar ein stóran part av Landsynnings­Finn­ landi. Í einum nýggjum kríggið ímóti Russlandi, í 1741­43 tapti tann svenski­ finski herurin, og Russland hertók aftur landið. Tá fødd­ ist tankin um at gera Finn­ land leyst av Svøríki. Svenska stjórnin bygdi tó stór verndarvirki eftir krígg­ ið, m.a. tað tiltiknu Svea­ borg. Ein stóru partur av herflotanum fekk eisini heimstað í Finnlandi. Svø­ ríki og Russland kríggjaðust aftur í 1788­90. Tá vóru tað nakrir av teimum finsku yvirmonnunum, sum stovn­ aðu eina loysingarrørslu. Men hendan rørslan vann ikki frama í fólkinum. Undir russar Í 1808 lupu russar aftur á Finnland. Finski herurin bleiv bardur niður, og land­ ið bleiv aftur hertikið. Hesu­ ferð slapp Svøríki ikki við at lata ein part av Finnlandi, men teir máttu lata alt Finn­ land frá sær, og til Alexander 1., keisara av Russlandi. Finnarnir samlaðust til ein Landdag (eitt ting) í Porvoo, í 1809. Her svóru teir russ­ iska keisaranum eið. Aftur fyri lovaði keisarin at virða evangeliskt­luthersku trúnna hjá finnum, grundlóg­ ina og teirra rættindi. Nú bleiv Finnland eitt russiskt stórfúrstadømi. Keisarin hevði ein generalguvernør, sum umboðaði hann í Finn­ landi. Tann ovasti umsiting­ arstovnurin var Senatið, hvør limir vóru finnar. Tó skuldu allar tær týdningar­ mestu avgerðirnar góðkenn­ ast av russiska keisaranum. Russiski keisarin byrjaði at byggja vegir og siglurennir í Finnlandi, og flutti høv­ uðsstaðar­umsitingina úr Turku, og til Helsinki. Tjóðskaparlig veking Tjóðskaparliga samvitið hjá finnum styrknaði í 19. øld. Tjóðarkvæðið Kalevala, og tjóðskaparligu yrkingar­ nar hjá J.L. Runeberg blivu stórliga fagnaðar kring alt Finnland. Stóri statsmaðurin J.V. Snellman stríddist eis­ ini fyri, at finskt og svenskt blivu javnstillaði, sum al­ mennu mál Finnlands. Finskir lærustovnar vóru settir á stovn í seinna helm­ ingi av 19. øld. Tjóðskapar­ liga rørslan førdi til polit­ iskar flokkar, sum bæði tóku støðu í tí svenska máli­ num, og í tí finska málinum. Men eitt beiskt málstríð tók seg upp millum fólk, ið hoyrdu til hesar báðar mál­ bólkarnar. Tey finskttalandi vóru omaná tá øldin var liðin. Eisini sæð í ljósinum av, at bara 1 út av 7 finnum hevði svenskt, sum móðir­ mál. Tá Alexander 3. ráddi fyri borgum, árini 1881­ 1894 byrjaðu russar at máa burtur av rættindunum, og serstøðuni hjá Finnlandi. Tá Nikolaj 2. kom til valdið í 1894, valdi hann í 1899 at avmarka valdið hjá finska landdegnum í ein ovurstóran mun. Ein hálv miljón finnar undirritaðu eitt mótmæli til russiska keisaran, men einki hjálpti. Kend fólk frá evropeiska mentanarheim­ inum mótmæltu eisini, men tað hjálpti heldur ikki. Men russiska kúganin sameindi báðar málbólkarnir í Finn­ landi, sum nú høvdu ein felags fígginda. Ríkisdag í 1906 Russland tapti kríggið ímóti Japan í 1905, og aðalverkfall bleiv í Russlandi, sum breiddi seg til Finnlands. Hendan støðan noyddi russ­ iska keisaran at gera libe­ raliseringar. Og Finnland fekk nakrar ­ í evropeiskum høpi – stórar parlamentar­ iskar reformar. Hetta var í 1906. Finnland fekk ein Ríkisdag við einum kamari, og finsku kvinnurnar fingu ­ sum tær fyrstu í Evropa ­ valrætt! Men Nikolaj 2. og russar byrjaðu aftur at kúga finska fólkið í 1908. Men eftir februar­kollveltingina í Russlandi í 1917, fekk Finnland síni rættindi aftur. Aftaná oktober­kollvelting­ ina sama árið, boðaði finska senatið undir leiðslu av P.E. Svinhufvud frá, at Finnland nú var eitt sjálvstøðugt land. Hetta var 6. desember í 1917. Sovjetsamveldið viðurkendi Finnland tann 4. januar í 1918. Finnland tók sína støðu millum heimsins tjóðir. Finnar vóru undir svenskum og russiskum stýri í sjey øldir Finnland hevur í fleiri umførum verið undir russiskum valdi. Og ikki fyrr enn í 1906 gjørdist landið aftur ein egin tjóð