mikudagur 23. februar 2000síða 2

3 tíðindablaðið sosialurin Nr. 37 - 23. februar 2000 Kunngjørt verður at góði maður, pápi, verfaðir, abbi og langabbi okkara LEIVUR EJDESGAARD Oyndarfirði andaðist leygarkvøldið 19. februar, 69 ára gamal. Kistan fer úr Landssjúkrahúskapellinum mikudagin kl. 15. Jarðarferðin verður úr Oyndarfjarðar kirkju hós- dagin kl. 14. Fyri tey avvarðandi Bodil, Sólgerð, Jústinus, Jón Ingi, Lív, Fróði og Sjúrður ✝ Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov Marknaðardeild: Jonhard Hammer Dagbjørt S. Hansen Blaðfólk: Áki Bertholdsen, Turið Kjølbro Dánjal Højgaard Dagfinn Olsen John Johannessen Sveinur Tróndarson Eyðun Klakkstein Høgni Mohr Yngd: Jákup Mørk Myndamenn: Jens Kristian Vang Álvur Haraldsen Útgevari, uppseting: Sp/f Sosialurin Bústaður: Argjavegur 26, Argir Postadr: Postsmoga 76, 110 Tórshavn Telefon: 311820 Telefax. 314720 e-mail: post@sosialurin.fo Lýsingar: lysing@sosialurin.fo Internet: www.sosialurin.fo Prent: Sosialurin Sosialurin Oddagrein Viðmerking: Gransking og umsitingin Tað er týdningarmikið, at tað tilfeingi, ið er her á hesum landi verður nýtt á bestan hátt, herundir eisini menniskjaligt tilfeingi og vitan. Sera áhugavert var at lurta eftir einum av okkara búskaparfrøðingum í sjónvarpssendingini Innskot fyrrakvøldið. Hesin hevði á orði, at ov lítið varð gransk- að í umsitingini. Hann sipaði millum annað til føroyska tjóðarroknskapin ella mangul uppá sama. Vit hava her á hesum stað nevnt, at landið átti at staðið á odda fyri at skapt eitt mennandi arbeiðsumhvørvi fyri vælút- búgvið fólk. Tá so eitt av hesum fólkum finst at umsitingini fyri at granska ov lítið í eitt nú føroyska tjóðarroknskapinum, so má hettar metast sum eitt álvarsmál, ið vónandi verður hugt at í umsitingini. At tað verður granskað ov lítið í tjóðarbúskapi er so eitt, men tað merkir ikki, at als eingin gransking gongur fyri seg í Føroyum. Fróðskaparsetrið er tíbetur eitt aktiv, hvat gransking viðvíkur. Har verður granskað í náttúruvísund søgu o.s.fr. Spurningurin er bert, um landsumsitingin við teimum ymsu stýrunum veit av, hvat gongur fyri seg. Vinnumálastýrið sendi herfyri fólk til Svør- íkis at hyggja at kunningartøkni, uttan yv- irhøvur at spyrja, hvat Fróðskaprsetrið visti um evnið. Nú hevur Vinnumálastýrið ikki júst verið tað stýrið, ið hevur skarað mest framúr við hepnum handalag, men eitt minsta krav má verða, at menn seta seg inn í tað, teir gera. Tað ber illa til, at hjólið og tann djúpi tallerkurin verða endurupp- funnin ferð aftaná ferð, tí umsitingin heldur, at einki er gjørt av nøkrum uttan fyri stýris- bøgarðarnar. Slíkt hevur Føroya land snøgt sagt ikki ráð til. Vónandi ber til at endurskoða Finn Nor- man Christensen bygnaðin, so brýr verða bygdar millum ymsu stýrini. Høgra hond má vita hvat vinstra ger. Um stýrini ganga hvør í sínum lag og halda seg verða pio- nerar, so er vandi fyri at ganga í ring og skapa dupultfunktiónir. Vit hava her á hesum stað leingi eftirlýst einum kjak um Norman Christensen bygn- aðin og avleiðingarnar av honum. Spurn- ingurin er, um tað er eitt úrslit av bygnað- inum, at Vinnumálastýrið ikki veit, hvat gongur fyri seg í Undirvísingar- og Ment- amálastýrinum ella um feilurin kemst av, at umsitingin ikki granskar í tí, hon átti at granskað í, heldur enn eitt nú náttúruvís- ind. Føroyingar hava tíbetur eitt Fróðskap- arsetur, og harmiligt hevði verið, um mið- fyristingin ikki gekk á odda í at gera brúk av hesum, heldur enn at royna at byrja fyri seg sjálvan frá fyrstu síðu av. Lat Marius Paula fáa stuðulin Eg rokni við, at ikki so fáir føroyingar gjørdust eitt sindur kløkkir, tá Dagur og Vika nú eitt kvøldið segði, at teir á Royndarstøðini í Kollafirði høvdu avlívað seinasta føroyska tarvin, enntá ein bert tvey ára gaml- an tarv. Har stóðu menn og táraðu um, hvussu hjarta- leysir politikararnir vóru, men eg má siga, at eg meira beit á kampi yvir, hvussu hjartaleysir hesir á Roynd- arstøðini vóru. Vit skiltu øll, at okkurt var gingið gali í umsitingini, og tað skal sigast, at um tað var fyri at fáa umsitingina at gáa eftir, so kundi onnur vápin verið nýtt, enn at drepa »hønuna sum legði gullegg- ini«. Tápuligheit og upp- gerð út um alt mark vil eg kalla tað. Nú vísir tað seg tíbetur, og Gud havi lov fyri tað, at eitt gløgt høvd í Sandavági bjargaði okkum undan land- askommini. Tí landaskomm kalli eg tað, lata vit hetta meira enn 1000 ára gamla neytaslagið doyggja út, sum vit hava fingið at uppsita, og sum hevur lívbjargað føroyinginum alla okkara tíð her á landi. Tí skjóti eg upp, í fullum álvara, og eg vóni, at av- varðandi politikkarar hoyra ella lesa hetta og gera eftir tí, at Marius Pauli, sum tøkk, fær allan tann stuðul, um tað so er hálv millión, ið Royndarstøðin skuldi havt fingið fyri at røkt sína uppgávu. Ein uppgáva teir so dyggiliga missrøktu. Eg meini, eingin skal siga mær, at eitt stórt fjós ikki hevur ráð at hava eitt kríatúr afturat inni. So dýrt kann tað aldrin vera. Og at skaffa pening til kynsbótararbeiðið Samráðingarnar við danir um fullveldisætlanina byrja fyrsta dagin, og ræðusøgur- nar ganga nú á øðrum ári. Millum annað hoyri eg nógv ungfólk siga: Nei, eg vil ikki hava fullveldi, tí so missi eg nøkur rættindi til at lesa og ferðast í øðrum londum. Onnur siga: Nei, eg vil ikki hava fullveldi, tí so fara vit úr ríkisfelagsskapi- num og so lækkar livistøðið. At hetta hevir verið jabb- að uppaftur og uppaftur av summum politikarum, ger tað als ikki til nakran sann- leika. Tað ber væl til at tryggja rættindi hjá ung- dóminum at lesa bæði í Danmark og aðrastaðni, væl betri enn vit hava í dag. Og tað ber væl til at hava ein nógv betri felagsskap við Danmark enn vit hava í dag - uttan at tað elvir til nakran skelk í búskapinum. Í dag liggur evsta ábyrgdin í Danmark Fullveldi fyri lond merkir tað sama sum at vera mynd- ugur sum persónur. At tú hevur rætt til at gera alt av sjálv/ur og má taka fulla á- byrgd fyri tínum gerðum og avtalum við onnur. Eg havi ongantíð hoyrt um nakran felagsskap, sum ikki er gjørdur millum myndugar persónar. Tí er orðið ríkisfelagsskapur eitt púra skeivt orð at brúka um støðuna hjá okkum í dag — og hetta tykist endiliga at koma fram í almenningin. Danmark er eitt eindarríki og kann til eina og hvørja tíð taka avgerðir um okkara framtíð og vit kunnu missa rættindir. Tað var júst tað sum hendi í 1992. Í dag liggur evsta ábyrgdin og valdið yvir Føroyum hjá donsku ríkismyndugleiku- num. Tá vit hava fullveldi liggur øll ábyrgd og evsta valdið hjá føroyska fólki- num. Evsta valdið og á- byrgdin kann bara liggja einastaðni — antin hjá okk- um ella í Danmark. Við fullveldi hava vit fulla ábyrgd av okkum sjálvum og teimum avtal- um, vit gera við Danmark og onnur lond. Og avtalur- nar verða bindandi sambært i altjóða reglum. Felagsskapur við ábyrgd Við fullveldi gera vit ein sáttmála millum tvey sjálv- støðug lond — júst sum tá tvey myndug fólk gera eina avtalu. Tá vita vit júst, hvat vit hava, og ongin kann bara broyta tær, soleiðis sum tað hendi í 1992. Tá kunnu vit fyrstani tosa um ein veru- ligan felagsskap millum brøðratjóðir. Har báðir part- ar hava somu skyldur og á- byrgd, og ongin er yvir hin- um. Hvussu góða avtalu vit fáa við Danmark veldst um, hvussu væl vit duga at sam- ráðast og hvussu samd vit standa í Føroyum. Tað verður trupult - men neyðugt Tað verður ikki bara at siga tað, at skapa eitt gott væl- ferðarsamfelag í Føroyum, og vit vita ikki enn hvussu búskaparliga skiftistíðin sær út. Tað fer at krevja nógv av okkum øllum — ikki minst at vit duga at húsast og býta virðini nógv betri, enn vit gera í dag. Tað fer at krevja sama samhaldsfesti, sum hevur skapt hetta landið ígjøgnum 40 ættarlið. Inntil vit rendu tað um koll í 80’unum í jagstranini eftir egnum vinningi. Vit vita, at vit hava ong- antíð havt so góðar búskap- arligar møguleikar sum nú at gerast sjálvbjargin. Vit brúka nú bert einar 300 milliónir krónur av blokk- inum til at reka samfelagið. Tað er ikki meira enn lands- stýrið skrivaði út til nýggjar trolarar uppá ein dag í 80’u- num. Um vit aftur fara at brúka av blokkstuðlinum, har Fullveldi er at gerast myndugur - og tá kunnu vit gera ein veruligan felagsskap meginparturin í dag verður settur á bók, so rúka vit lúkst á heysin aftur sum í 1992 — tað verður bara ein spurningur um tíð. Trygdin liggur í fólkaræðinum Trygdin fyri alt Føroya fólk er, at tað verða allir føroysk- ir veljarar sum skulu gera av, um úrslitið av samráð- ingunum við donsku stjórn- ina er nóg gott til, at vit vilja taka tað fullu ábyrgdina av okkum sjálvum, landinum og felagsskapinum við Dan- mark. Ongum nýtist tí at ræðast framtíðina. Alt kemur á borðið og øll sleppa at siga ja ella nei. Hesaferð kunnu vit sjálvi avgera okkara framtíð. Høgni Hoydal landsstýrismaður kundu teir gjørt á annan hátt, enn at dripið djórið, sum alt hvíldi á. Protest skal valdast! Hatta er so óansvar- ligt, at tað átti at fingið fylgjur fyri tey, sum varaðu av. Og tá hugsi eg ikki um aðalstýrini. Hinir hava so sanniliga eisini sína ábyrd, og tað var hóast alt teir, sum høvdu djórið í varðveitslu – skamm fái. Hvat kann ikki tað næsta blíva? kunnu vit bivandi spyrja. Og har átti Djóraverndarfelagið eisini at vakna. Tey eru so fitt at verja eygagóð djór sum kettur, hundar, kanariufugl- ar og kaninir, og alt gott um tað. Men eru neyt og tarvar ikki eisini djór? Sonni Jacobsen Brunatrygdin er ov vánalig Fyri trimum árum síðani varð gjørd kanning av bruna- trygdini á Landssjúkrahúsinum. Hóast trygdin ikki er beinleiðis lág, skulu nógvar ábøtur gerast fyri at bøta um sjúklingatrygdina á Landssjúkrahúsinum. Ov stór rúm og manglandi installatiónir gera, at trygdin á Landssjúkra- húsinum ikki er nóg høg. Kortini er einki av tilmælunum sett í verk Kanning av brunatrygdini á Landssjúkrahúsinum: SVEINUR TRÓNDARSON Hóast trygdin á Landssjúkr- ahúsinum ikki er beinleiðis lág, so er hon als ikki nøkt- andi, og ávísar ábøtur eiga at vera gjørdar, soleiðis at sjúklingatrygdin verður bøtt. Soleiðis umskrivað er niðurstøðan av eini trý ára gamlari frágreiðing, sum er gjørd av brunatrygdini á Landssjúkrahúsinum. Kanningin er trý ára gom- ul, men hóast tað er einki av tilmælunum í frágreið- ingini sett í verk. Brunatrygdin eftirbátur Tað var í 1996, at Bruna- umsjón Landsins og leiðsl- an á Landssjúkrahúsinum í felag valdu at heita á Dansk Brandteknisk Institut at gera eina kanning av brunatrygd- ini á Landssjúkrahúsinum. Petur á Lava Olsen, leið- ari á Brunaumsjón Lands- ins, sigur við Sosialin, at tað er teirra uppgáva at kanna brunatrygdina, men í hesum førinum sá hann seg ikki føran fyri at gera kanning- ina einsamallur, og tí bað landsstýrið danir gera kann- ingina fyri seg. Hetta varð gjørt á summri í 1997 og úrslitið var ein frágreiðing, sum ger vart við, at brunatrygdin á Landssjúkrahúsinum als ikki er nøktandi. Víst verður á, at varð sjúkrahúsið bygt í dag, vórðu krøv sett um sprinkl- araanlegg, rýmingarvegir, longd á gongdum, neyð- og panikkljós, brandalarmar og um at bygningurin ikki var í ov stórum brandsektión- um. – Hesi krøv lýkur Lands- sjúkrahúsið ikki í dag, sigur frágreiðingin, sum kortini staðfestir, at trygdin ikki er beinleiðis lág. Orsøkin til, at Lands- sjúkrahúsið ikki lýkur krøv- ini er, at bygningurin er gamal og samstundis eru krøvini skerpaði við tíðini. Hinvegin hava sitandi leiðslur og politiski mynd- ugleikarnir ikki havt trygd- ina fremst í huganum, tá ætlanir eru gjørdar fyri hús- ið. Peningurin avgerandi Sum vera mann, er ein ors- øk til, at trygdarviðurskift- ini á Landssjúkrahúsinum ikki eru komin upp á pláss er, at tað er rættuliga kostn- aðarmikið at dagføra trygd- ina til nútiðarkrøvini. Hetta ger frágreiðingin eisini vart við, samstundis, sum hon sigur, at summi krøv ikki eru møgulig at lúka. Her verður serliga víst á sprinklaraanleggið, sum verður alt, alt ov dýrt at seta upp í verandi bygningi. Men Petur á Lava Olsen heldur, at onnur tiltøk kundu verið sett í verk ístað- in. – Tað sigur seg sjálvt, at tað verður sera kostnaðar- mikið at leggja sprinklara- skipan í ein gamlan bygn- ing, men har eru aðrir møg- uleikar, sum, hóast teir ikki eru líka góðir, bøta munandi um sjúklingatrygdina. Ein møguleiki er, at gera rúmini smærri, við at skyldra rúm- ini sundur, sigur Petur á Lava Olsen og vísir serliga á tær longu geingirnar. Hann vísir á, at við hesum ber til at avmarkað økið har eldurin festur í, og sam- stundis at geva sløkkiliðn- um ein møguleika at sleppa skjótari fram at eldinum. Frágreiðingin sigur, at einki rúm eigur at vera longri enn 25 metrar, men á Landssjúkrahúsinum eru sera nógv rúm, nógv longri. – Sjálvandi vildu vit fegin gjørt hesar broytingarnar og vit hava eisini havt ætlanir um at gera tær, men fíggj- arliga hevur tað ikki verið møguligt, siga Jógvan Elias Thomassen, virkandi sjúkra- húsleiðari, og Suni Rasmus- sen, leiðari á teknisku deild. Hann var við til at gera frá- greiðingina í 1997. Raðfesting neyðug Frágreiðingin frá Dansk Brandteknisk Institut stað- festir, at tað kann gerast rættuliga kostnaðarmikið, at gera alt í einum. Tí hevur kanningarleiðarin gjørt eina raðfesting av trygdarkrøv- unum, soleiðis at tað í fyrsta umfarið verður bøtt um sjúklingatrygdina. Her verður lagt upp til, at longu rúmini verða býtt sundur í smærri rúm. Hetta skal forða roykinum at sleppa ov langt. Hereftir vil kanningar- leiðarin hava, at tunnilin undir sjúkrahúsinum verður skildur frá bygningunum við brandhurðum. Eisini heldur hann, at sjúkrahúsið eigur at install- erað sjálvirkandi brandáv- aringarskipanir í teimum bygningum har sjúklingar halda til. Øll hesi trý punktini bøta munandi um sjúlingatrygd- ina verður sagt í frágreið- ingini. Nýggjar brandtrappur Kanningarleiðarin hevur bitið merkið í, at tað finst ein snúðurtrappa uttan á tí eina bygninginum. – Henda trappa er uttan iva sett upp fyri at bøta um rýmingarmøguleikarnar og fyri at geva sløkkiliðnum betri atgongd til bygningin. Tí er tað merkisvert, at trappan er ein snúðurtrappa. Tað er vert at hava í huga, at nógvir sjúklingar, sum skulu brúka trappuna, eru illa gongdir og tí er tað sera løgið, at ein snúðurtrappa er vald fram um eina beina trappu. Til tað hevur Jógvan Elias Fyri at hækkað sjúklingatrygdina, eigur hvørt rúmið ikki at vera longri enn 25 metrar, sigur frágreiðingin frá Dansk Brandteknisk Institut. Hóast tað er einki gjørt á lands- sjúkrahúsinum fyri at stytta um eitt nú hesa gongina Tað er ikki ráðiligt at hava eina snúðurtrappu, tá tey, sum skulu brúka hana eru illa - ella als ikki - gongd, sigur Dansk Brandteknisk Institut í frágreiðingini um Brunatrygdina á Landssjúkrahúsinum Thomassen tað viðmerking, at trappan varð góðkend tá hon kom, men at hetta vísir, hvussu trygdarkrøvini javn- an broytist. Tilbúgvingarætlan krevst Í frágreiðingini verður eisini funnist at, at eingin tilbúgv- ingarætlan finst fyri Lands- sjúkrahúsið. Mælt verður til, at gjørd verður ein ætlan, sum tekur bæði innanhýsis tilbúgving og uttanhýsis tilbúgving við. Ein slík ætlan skal tryggja, at øll starvsfólkini vita hvør teirra uppgáva er, um so er, at eldur kemur í Hóast tað eru trý ár, síðani kanningin varð gjørd, er einki gjørt við tilbúgvingina heldur. – Vit hava havt nógv fólk á skeiði og hava eina roynd um árið saman við sløkki- liðnum, men tilbúgvingar- ætlanin væntar enn. Men tað fara vit undir nú, siga Jógvan Elias Thomassen og Suni Rasmussen. Mynd: Jens Kristian Vang Mynd: Jens Kristian Vang Lesið eisini á síðu 9