hósdagur 24. mai 2001síða 16

30 Nr. 98 - 24. mai 2001 Nr. 98 - 24. mai 2001 31 gult30 cyan30 magenta30 svart30 gult31 cyan31 magenta31 svart31 Ein BMW var tikin fyri at koyra ov skjótt. Mondeoin hevði eina toppferð upp á 231. Peugeot 406 TS6 hevur 3000 kubikk og einar 200 hestakreftir. Fy! Hesi yvirklassa- dýrini áttu at skamma seg at keypa heimsins tryggastu bilar. Ella hvat? Óla Jákup Rólantsson, tíðindamaður, skrivar: Vit leita framvegis eftir syndabukkum! Men vit gera tað sum hund- ur, melur um heitan greyt. Bilurin hevði alt ov stóran motor. Dekkini vóru slitin. Tað regnaði. Eitt transfor- matortorn stóð skeivt »plaserað« langt við síðuna av vegnum. Autoverjan var ov lág til lágt flúgvandi bil- ar. Svingið var ov krapt til trídupult loyvda ferð. Tað var sera myrkt og ov vánal- igt sýni at koyra 130 km/t. Førarin sat ikki í trygd- arbelti. Tað var ov hált at koyra 100 km/t í bygdum øki. Hann koyrdi útav í ein- um krøppum svingi við 120 km/t – orsøkin var, at eing- in autoverja var!?! Og so framvegis. Kanska eru vit føroyingar so kurteisligir, at vit av ber- um umhugsni mótvegis teimum syrgjandi ikki vilja kalla ein spaka fyri ein spaka. Og tað er rætt og slætt syndarligt. Tí øll vita vit, at hvørki ferð, stórir motorar, dekk, regn ella hálka í sjálvum sær drepa nakran. Øll ábyrgdin liggur á føraranum. Men kortini leita allir fjølmiðlarnir og ábyrgdarfólk annars hvønn einasta dag eftir øðrum at hanga ábyrgdina uppá. Skjýtur tú fólk við byrsu, fært tú samfelagsins dóm beinanvegin – tann, ið brúkti byrsuna, fær ábyrgd- ina, ikki byrsan. Byrsan verður ikki plomberað, men hann, ið skeyt og drap, verður plomberaður í eini klyvu. Eg fari at loyva mær at kalla ein spaka fyri ein spaka og halda fast um, at við nøkrum ómetaliga fáum undantøkum hevur førarin alla ábyrgdina av vanlukkuni. Eitt ófatiligt álit á ungdómin Vit hava einki álit á einum maskinsmiði, fyrr enn hann hevur lært í 4 ár. Tástaðni verður hann hildin egnaður til sítt arbeiði. Skulu vit góðtaka, at hann sleppur at stjórna stórum maskinum á okkara fiskiskipum ella strandfaraskipum, so skal hann hava minst 6 ára út- búgving. Vit sleppa heldur ikki skipsførarum til róðurs uttan skúla og drúgva sigl- ingstíð. Og eingin hevði droymt um at sett seg í flogfarið hjá Atlantic, um Hans Hansen var 18 ára gamal og hevði fingið ser- tifikatið eftir 5 vikum. Vit seta ómetaliga strong krøv til Hans Hansen, áðrenn hann fer á flog við 70 ferðafólkum. Men vit seta lítil og fá krøv til bussførar- an, ið hvønn dag koyrir við 70 børnum gjøgnum bratt- lendi í hálku og vána sýni. Eingin okkara hevði góð- tikið, at Atlantic Airways hevði eina flogvanlukku árliga. Ella at Smyril Line og Skipafelagið høvdu eitt »forliss« 3. hvørt ár. Men vit góðtaka, rokna við og innrokna hagfrøðiliga, at tað skulu henda so og so nógvar ferðsluvanlukkur í meðal árliga. Og hóast vit kenna bæði trupulleikan og syndararnar, so mala vit rundanum, og at kalla einki verður gjørt. Og tað er eitt fantastiskt álit, vit vísa teimum 18 ára gomlu. Eftir nøkrum vikum fáa tey koyrikort í eini ras- andi kapping millum koyri- lærararnar. So skjótt sum møguligt. Nakrar dagar seinni kunnu tey spáka sær inn á Bileftirlitið og taka koyrikort til trailara og har- við fáa loyvi at stjórna ein- um 50 tons akfari við motororku á stødd við ein línubát. Gerið so væl! Koyrið bara! Tey hava undir eftirliti nakrar tímar klárað at skifta gear, steðga við hávatenn, blunka rættan veg, blenda fyri mótkoyr- andi ferðslu og at bakka, og síðani hava tey staðið eina teoretiska roynd, eftir at tey í ein mánað hava lært seg Koyribókina uttanat. Og harvið fáa tey somu rættindi sum øll onnur í ferðsluni. Og so fara tey út í ferðsl- una. Løgregla og trygging- arfeløg staðfesta ferð eftir ferð og ár eftir ár, at hesi gera skaðarnar. Hesi fáu eru tey vandamestu. Hesi eru tey, sum doyggja og drepa í ferðsluni. Trygging- arfelagið Føroyar staðfest- ir: »Tað veika liðið í allari bilkoyring er førarin. Tað eru ógvuliga fá óhapp, sum ikki henda av mannaávum. Í 3 av 4 førum var bilførarin millum 18 og 20 ár, og for- eldrini áttu bilin!« Og nið- urstøðan hjá báðum trygg- ingarfeløgunum er, at høv- uðsorsøkin til vanlukkurnar millum hesi ungu er, at tey yvirmeta síni sjálvsevni og evnini hjá bilinum. Spurningurin er so, hví hesi ungu yvirmeta bæði sín egna førleika og evnini hjá bilinum. Svarið er so æviga einfalt: Tey kenna ikki mørkini. Tey kenna ikki bilin. Tey duga rætt og slætt ikki at koyra bil! Flestu teirra eru uppvaksin innpakkað í vatt, hava aldri dálkað sær fingrarnar, og hava ikki hóming av, hvussu »delikat« eitt tílíkt instrument sum ein bilur er. Harnæst er bilurin vorðin ein so stór sjálvfylgja, at virðingin fyri honum er ikki størri enn fyri øðrum dagligum brúksamboðum. Tey virða ikki bilin og kenna ikki hann, tey hava einki »følilsi« við bilinum, og duga ikki at handfara hann, sum tann útlærdi smiðjumeistarin handfer dreygubonkin. Tey eru líka klossut í bilinum, sum fyrstu ferð, mamman nokt- aði at smyrja breyðflísina fyri tey. Men sjálvsálitinum hjá einum 18 ára gomlum bilar sjálvandi einki – ser- liga ikki, tá »imagið« verð- ur innpakkað í babbasa bil! Herferðin móti kubikkunum og leitanin eftir syndabukkum Óla Jákup Rólantsson um villu ferðsluna og royndina at finna syndabukkar Ikki á nøkrum øðrum øki høvdu vit góðtikið slíkt skila- og ábyrgdarloysi. Og hvat er so tað smartasta, vit kunnu finna uppá? Jú, at plombera bilarnar! Eg eri rúkandi ósamdur. Adressan er skeiv. Tað eru ikki bilarnir, men førararn- ir, ið skulu plomberast! Utopi Í fyrsta lagi er tað utopi at tosa um at plombera bilar nú. Sjálvt um viljin er til staðar, kann hetta ikki gjøgnumførast fyrstu 10 árini. Helst als ikki. At tosa um eftirlit við GPS verður helst líka stór utopi – sum Óla Svenn Nolsøe vísti á, so verður hetta ov nógv »big brothter« til bæði pol- itikarar og vanlig fólk at slúka. Og tað verður tað helst í eitt ættarlið afturat. Í øðrum lagi ger samfel- agið ikki sína skyldu sum er. Tað eru tvær ólavsøkur síðani, at løgmaður prokl- ameraði 0-hugsjónina í Føroyum. Eg veit bara um ein fund í nevndini, sum skuldi gera og kunngera arbeiðssetningin. Fundurin var slitin, tí klandur tók seg upp um, hvør skuldi verða formaður. Mær vitandi hev- ur eingin fundur verið síð- ani. Tað er álvari í alm- ennum arbeiði, síggja tit! Høvuðstankin í 0-hug- sjónini er, at eingin skal doyggja ella koma álvars- liga til skaða í ferðsluni. Størsti arbeiðssetningurin er tí at forða fyri, at sama vanlukka kann henda aftur. Har, sum ein vanlukka er hend, verða fysisku um- støðurnar broyttar soleiðis, at sama vanlukka rætt og slætt ikki kann henda aftur. Men í Føroyum hendir einki, og aftan á hálvtann- aðhundrað almennar út- varpsferðslusendingar havi eg enn ikki kunnað stað- fest, at myndugleikarnir hava broytt nakrar fysiskar umstøður, har vanlukka er hend, soleiðis at sama van- lukka ikki kann henda aftur. Eg kann ikki í mínum villasta fantasii ímynda mær, at okkara politikarar nakrantíð koma at sam- tykkja nakað inntriv í fræls- ið hjá fjøldini, tí nøkur heilt fá ikki kunnu hátta sær. Tí løgfrøðiliga svarar tað til at fáa fullkomið rúsdrekka- bann, tí nøkur fá drekka ov illa. Spurdi forrestin ein dagin ein løgreglumann, sum hevur arbeitt nakað við hagtølum um ferðslu- vanlukkur, um nakað hald var í, at fleiri vanlukkur hendu við bilum við stórum motorum. Hann svaraði ótrúliga skjótt: »Nei, tað er einki samband millum álv- arsligar vanlukkur og stórar motorar. Orsøkirnar eru oftast antin brennivín ella býttheit!« Samfelagið í skammikrók! Vit kenna syndararnar. Bæði løgregla og trygging- arfeløg hava staðiliga víst á, hvar vandin liggur. Sálar- frøðingar stíga nú fram upp á skift og viðurkenna tað sama: Vit vita, hvørji tey eru, og – so mikið verri – vit vita eisini, hví tey eru, sum tey eru. Sammeta vit samfelagið við ein skúla- flokk í hesum føri, so vistu skúlaleiðsla, lærarar, lestr- arvegleiðarar, sálarfrøðing- ar og øll onnur, hvørjir næmingar høvdu trupul- leikar, hvør skuldi í skammikrók og hvørjum tørvaði eykafrálæru. Og KORTINI tykist, sum at vit vilja velja eina høpis- leysa loysn, nevniliga at seta allan flokkin í skammi- krók! Øll skulu revsast og fáa skert síni rættindi fyri misbrotini hjá teimum fáu. Komikkurin er altso full- komin, tá ið vit seta alt samfelagið í skammikrók, tí sálarfrøðingar meta, at ein evarska lítil partur av ungdóminum má sleppa at »avvikla« eitt sokallað »adrenalinrush«. Hvat gera vit so? Tá vit nú vita, hvørjir teir potentiellu brotsmenninir eru, so átti ikki at verið so torført at gjørt nakað til tess at forða teimum at útinna síni brotsverk. Lat okkum taka útbúgvingina fyrst. Hon er stutt sagt alt ov vánalig. At 40% av teimum ungu, sum vegna skilaleysa koyring eru kravd til eftir- ansandi koyriroynd, als ikki standa royndina, sigur í sjálvum sær, at nakað er galið. Okkurt er eftir mínum tykki eisini vindandi galið við teoretisku undirvísing- ini, tá ið ungir menn, t.d. bilmekanikarar, ofta hava torførari við at standa royndina enn onnur, sum ongan kunnleika hava til bilar. Teoriin er so fremm- and fyri teimum, at teir skilja hana ikki. Tey bókliga næmu hava munin lættari við at læra Koyri- bókina uttanat. Tað kundi bent á, at her lekur álvars- liga millum teori og praks- is. Tað gleðiliga er kortini, at Bileftirlitið hevur boðað frá eini munandi strangari koyrikortareglugerð. Mítt uppskot eru stutt og greitt longri venjing. At læra at brúka og kenna ein bil upp á 18 tímar er full- komiliga burtur úr vón og viti. Vit mugu gjøgnumføra okkurt slag av royndarkoyr- ing. Vit mugu innføra eitt royndarkoyrikort, sum í minsta lagi tvey tey fyrstu árini hongur í einum kløn- um tráð. Og vit mugu hava eina stigskipan, sum veru- liga hevur eina tálmandi ávirkan á førararnar. Vit mugu eisini hava eina koyribreyt til venjingar og kappingar. Helst saman- tvinna hetta saman við hálkubreytini. Adrenalinið má skolast út, og onga- staðni verður hetta gjørt betur enn á eini kappkoyr- ingar- ella stuttleikabreyt. Og ongastaðni vil ung- dómurin læra at kenna bilin so væl, sum akkurát á stutt- leikabreytini. Tey læra – helst frá heilt ungum árum – at kenna mørkini, hvat bilurin tolir, hvat hann kann, tey læra tann hárfína balansan millum væleydn- að og miseydnað avrik. Tey læra at gerast eitt við bilin, at »lata seg í hann«, læra følingina og at síggja bilin sum ein part av sær sjálv- um, ella seg sjálvan sum part av bilinum. Har fært tú góðar bilfør- arar, sum fáa virðing fyri bilinum – í sterkari kontrast til nógv av hesum deytun- um, sum eftir 18 tíma skúlakoyring eru full- komiliga fremmand fyri bilinum, og annaðhvørt ræðast bilin, ella bert síggja hann sum potensforleingj- ara. Í báðum førum eru tey lívshættislig. Ein off-road ella folk- racebreyt er so einføld og bílig, at lata myndugleik- arnir Sofusi Hansen eina blaðkúgv fríggjadag og sleppa honum niðan á oynna, so er breytin klár leygardag! Løgreglan ov stirvin Ferðsluløgreglan í Føroy- um ger eitt gott arbeiði. Eitt sera gott arbeiði, um ein sammetir við arbeiðsork- una. Men tað líkist svart- asta ongum, at løgreglufólk standa fram alment og siga, at her hjá okkum henda vanlukkurnar, tá ið løgregl- an svevur, og her hjá okk- um vita og fylgja tey ungu við, nær løgreglan fer heim at leggja seg. Hetta eru konkret dømi um í 4 løg- regluøkjum í Føroyum. Orsøkin er vantandi játt- an til náttarkoyring. Eitt øðrvísi arbeiðsbýti og ein løgregla, sum er úti á vakt døgnið runt, má vera eitt minstakrav, nú løgreglan verður yvirtikin. Eitt annað mál eru foto- fellurnar. Tað ber ikki til ár eftir ár at skjóta seg undir, at tað ikki eru ráð at keypa eitt ella fleiri fototól. Vit mugu og skulu hava hesi, vit skulu hava eina asins rúgvu av fotokassum á veg- unum, og um so løgreglan bara eigur tvey fototól at seta í kassarnar, so hjálpir tað, um fólk ongantíð vita, hvørjum kassum tólini standa í. Effektin er hin sama. Ein einfaldgerð av ar- beiðnum hjá ferðsluløg- regluni við kontantari av- rokning á staðnum, tað, sum t.d. í Noregi eitur »for- enklet forlegg«, hevði spart løgregluna fyri eini rúgvu av skriviborðsarbeiði og leysgivið meira arbeiðs- orku til eftiransan. Verndareinglar og náttarbussar Hyggur ein at ræðuligastu vanlukkunum, hendar eru í Føroyum, sæst tíverri, at foreldrini eiga eina sera stóra ábyrgd. Líkasælan er ov stór, og álitið á tey heilt ungu er alt ov stórt. Lykl- arnir til babbasa bil hanga ofta til fría nýtslu. Tað er ótrúliga torført at broyta fatanina hjá ungum, sum eru uppvaksin í bili, sum síggja bilin sum bæði hugnakliva og flutnings- amboð. Bilurin er manga- staðni ikki bara bilur, men eitt sosialt fyribrigdi. Bilur- in kann vísa ein ávísan sosialan status, og hann kann rætt og slætt vera ein potensforleingjari. Men í flestu bygdum í Føroyum er hann eitt sosialt fyribrigdi, fyrst og fremst eitt flutn- ingsamboð, næst ein hugnaklivi. Nú náttarbusskoyringin hevur tikið seg upp manga- staðni, so verður ábyrgdin enn einaferð í mestan mun flutt yvir á foreldrini. Tí nú ber til at siga nei, tí bussur- in koyrir kortini. Men bert ein lítil løta í miðbýnum í Havn eitt vikuskifti avdúk- ar, at talið á fínum babbasa bilum ikki minkar, heldur hinvegin. Mær dámar væl hug- skotið um verndareinglar. Trúgvi ikki, at nakað ávirk- ar tann unga mannin so nógv, sum at genturnar siga nei, at genturnar gera tað ósmart at fara í býin við bili og leggja harðliga og kont- ant eftir teimum, sum koyra svakt ella ávirkaðir. Eitt tíl- íkt samarbeiði millum løg- reglu og verndareinglar, sum byrjað er í Danmark, er fyrimyndarligt. Hetta skuldi verið tikið upp beinanvegin í Føroy- um. Tá ið vit ikki enn stjórna løgregluni sjálvi, so eigur Ferðslutrygd við stuðuli frá landsstýrinum at taka hetta stig. Hetta skuldi verðið gjørt saman við hug- skotinum hjá Hans Jákupi Hermanssyni um strangar dómar fyri »gíslatøku«, hetta at bilførarar fáa sera harðan dóm fyri at koyra ørt við fólki í bilinum. Taka vit samanum størstu trupulleikarnar síggja vit, at • tryggingarfeløgini stað- festa, at nærum allar van- lukkur henda av manna- ávum, • at í 3 av 4 førum var bil- førarin millum 18 og 20 ár, og • foreldrini áttu bilin • Harnæst hava tvær politi støðir alment staðfest, at ringastu vanlukkurnar henda, meðan løgreglan svevur Í hesum fýra punktunum hava vit bæði orsøkirnar og úrslitið. Førarin hevur ábyrgdina, 75% av teimum yngstu duga ikki at koyra bil, men sleppa kortini at brúka babbasa bil, og stórstu vanlukkurnar henda, meðan løgreglan svevur. Vit loysa ongar av hesum trupulleikum við einum uppskoti um at plombera bilarnar. C M Y K 31 30