mánadagur 31. mars 2008síða 13

Nr. 61 - 31. mars 2008 13 Ein orsøkin til, at fjøld av føroyskum børnum dugir órímiliga illa at lesa, er einfalt tann, at tey fáa skeiva lesiundirvísing! Bókstavirnir a og æ hava í føroyskum á allan hátt sama ljóðvirði - uttan í suðuroyarmáli, har ið æ við øllum rímileika kundi verið kallað “seinra e.” Tað er í føroyskum hvørki nakar ljóðmunur á longum a og longum æ (t.d. “hann las bókina”og “læs hurðina”) - ella stutt- um a og stuttum æ (t.d. “hann lastar bókina” og “til læstar dyr”) - í suður- oyarmáli e og æ (t.d. les og læs; lesti og læsti). Allir bókstavir, ið merkja sjálvljóð, verða av røttum nevndir eftir tí langa ljóð- virðinum (ikki bert í før- oyskum). Tí ørkymlar tað við lít at nevna bókstavin (fyrra) a eftir tí stutta ljóð- virðinum og (seinna) æ eftir tí langa ljóðvirðinum, tí tá verður a sjálvandi nýttur av veikum sálum til at umboða tað stutta/opna sjálvljóðið, og æ hitt langa/ trengra. - Soleiðis nevna tey hesar báðar bókstavir- nar á donskum, sum vit hava fleiri hundrað ára siðvenju at lesa og skriva, men ikki í føroyskum, sum í skrift hjá vanligum fólki hevur lítið meir enn hálva øld á baki; og óumhugsnir føroyskir lærarar halda her fram við at júka danska ljóðlæru í føroyskum. Hetta hevur eisini borið skeiva frukt: Tá ið eitt nú tjøldur verða órógvað, fara tey av reiðri og lava (nú danskan framburð!) við veingjunum; kalvi hevur fingið ravar (framvegis danskan framburð fyri før- oyskan), og Rasmus í Har­ aldsundi er um at venda sær í grøvini. Sjálvt í før- oyskum dansi verður nú kvøðið “Hann kann væl at bíta í bakk” (fyri “bíta í bak”). - Øll hesi tilvildar- ligu dømini eru eftir tilkom- in fólk, ikki hissini: Føroya læraraskúla og Útvarp Før- oya umframt dansifeløg. Skúlabørn, sum skuldu ver- ið nóg búgvin til at duga at lesa, renna seg føst í orð- um sum tara og hala, yndi og lyngi; og onkur teknar lygmann (átti, um so skal vera, sambært føroyskari ljóðskipan at havt verið lúgmann). Hvat merkir orðið lasafar? Vit og skil sigur okkum, at tá ið (fyrra) a verður nevndur eftir stutta ljóð- virðinum og (seinna) æ eftir tí langa, verða teir bókstavirnir umframt í lesing eisini nýttir í skrift samsvarandi hesum. Hevur tað vegna skeiva undirvísing verið torført hjá føroyskum skúlabørnum at læra, at bókstavirnir a og æ umboða ymiska merking, men ikki hvør sítt ljóð, men báðir bæði stutt og langt (uttan í fremmandaorðum), so verður hvaðna verri nú, ið vit hava fingið nýtt undirvísingartilfar, Súluna, til byrjanarundirvísing. Í hesi bók verður í fyrsta umfari, har ið hesir bók- stavir verða kunnaðir, sligið fast (misfatanin), at bók- stavurin æ umboðar (bert) langt ljóð og bókstavurin a rímiliga stutt ljóð. Har ið hesin fyrri bókstavurin verður kunnaður á bls. 48, umboðar hann einans long/ trong ljóð. Til at festa a-ljóð- merkingina eru á bls. 39 um- framt nøkur sernøvn funnin tílík lesorð sum panda, Affi, ananas, banan og kaffi. Føroya Skúlabókagrunn- ur hevur givið út. Tann illa fjalda, men ranga ætlanin er rættiliga greið: Til langt ljóð nýta vit bókstavin æ, men til stutt ljóð a. Hetta samtykk- ir bara ikki við Hammers- haimbs stavseting, sum framvegis er almenna stavseting okkara. Nú ið vit sambært lóg skulu hava ársroyndir upp ígjøgnum allan fólkaskúlan, kunnu próvdómararnir (av rættskrivingarvillunum) geva sær far um, hvørjir lærarar halda seg til hesa rongu undirvísingina, og hvørjir ið ikki vilja gera tað. Fløguna, ið til hoyrir, havi eg ikki hoyrt, men mær er sagt, at har er misfat- anin fullførd, so at næm- ingar á byrjanarstøði mest møguliga grundfesta teir lesi- og rættskrivingartru- pulleikar, ið summir lærarar og nú eisini Føroya Skúla- bókagrunnur skapa burtur úr hesum bókstøvunum. Tað hevði ikki verið órímiligt, um Mentamála- fyrisitingin í hesum lesi- stórmáli hevði givið boð um, at allir barnaskúlalær- arar eins og barnagarðs- pedagogar í Føroyum skulu nevna bókstavir samsvar- andi føroyskari heldur enn danskari ljóðlæru. Einfaldari hevði verið, um landsstýriskonan í skúlamál- um í kunngerð kundi stað- fest, at í føroyskum skulu bókstavirnir a og y eins og øll onnur sjálvljóð verða nevndir eftir tí langa før- oyska ljóðvirðinum. - Tað hevði ið hvussu er verið ólíka skilabetri enn, sum tal- an hevur verið um, at koyra øll børn í skúla at læra at lesa, áðrenn fjøldin av teimum er búgvin til slíkt. Í tí annars frálíku byrj- anarlesibókini Súluni verða stóru og smáu bókstavirnir lærdir samtíðis, á somu blað- síðu; og tað í sær sjálvum er eingin ólukka. Tað hevði kortini verið nógv rímiligari at tikið teir smáu bókstavir- nar saman, sum báðir um- boða sama ljóð, tað sama um tað eigur at verða fram- borið stutt ella langt; tí (seinna) æ umboðar líka so væl sum (stóra) A sama ljóð sum (lítla) a! - Sama er sjálvandi eisini at siga um hitt bókstavaparið, i/y. Børn í yngstu flokkunum duga ikki at síggja orsøk- ina, hví vit stundum nýta ‘fyrra’ og stundum ‘seinna’ - aðra enn ta skeivu, sum Súlan leggur upp til og fleiri lærarar tíverri stuðla, at a skal umboða tað stutta, og æ tað langa ljóðvirðið. - Heitini ‘stóra’ og ‘lítla’, ‘fyrra’ og ‘seinna’ eiga at bíða, til farið verður undir rættskriving ella børnini spyrja. Mítt tilmæli til Skúla- bókagrunnin er: Beinið fyri hesum rangvørga og næmingaørkymlandi upp- lagnum av Súluni, og biðið høvundin, sum - hóast mis- takið - hevur prógvað, hvat hon dugir, lata báðar hasar bókstavirnar (gjarna á somu blaðsíðu) umboða bæði tað langa og tað stutta ljóðvirðið, sum var her bert talan um tvey ymisk bókstavasnið við somu ljóðmerking, og tað sama við ávikavist (fyrra) i og (seinna) y, í og ý. - Til lærararnar: Nevnið báðar bókstavirnar eins eftir tí langa ljóðvirðinum (við tað at eftir tí langa ljóðvirði- num verða øll sjálvljóð nevnd, tað sama hvat snið bókstavirnir hava), og und- irvísingarúrslitið hjá tykk- um roynist tá ólíka betur! Eins og allir hesir bókstav- irnir í byrjanarlesing eita tað sama: í, ý, Í, Ý - ljóðskrivað /uj/, so eita allir hesir tað sama: i, y, I, Y - ljóðskrivað / i/; og hesir: a, æ, A, Æ eita eitt og tað sama - ljóðskrivað /ea/ - og einki annað ljóð (men tilskilandi í skriving fyrra og seinna). At læra børn í byrjanar- lesing annað enn hetta, ør- kymlar børnini og veldur flestøllum føroyingum uttan heilum og hálvum málfrøð- ingum óneyðugar eyka lesi­ og rættskrivingartrupul­ leikar restina av lívinum. Orð at enda Sjálvur havi eg sum mong onnur drúgvar roynd- ir og fekk góð úrslit við at nevna bókstavirnar sam- bært føroyskari ljóðlæru bæði í byrjanarlesing og í rættskriving. Men - so løgið tað ljóðar - summi halda seg vera komin eftir, at tað eigur ikki at verða bíðað við byrjanar- undirvísing í donskum long- ur enn til 3. skúlaár. Grund- gevingin fyri hesum stendur í minnilutatilmæli í Áliti um nýggja fólkaskúlalóg 1996, bls. 168, at “í 3 flokki duga flestu næmingarnir so hampiliga væl at lesa før- oyskt, at nú kann byrjanar­ undirvísingin í donskum vera góður stuðul til tess at fremja lesiførleikan”. Tað skuldi ikki verið so løgið, at børn hava trupul- leikar við at lesa føroyskt eftir danskari ljóðlæru - men kunnu koma á lagið við at lesa tað málið, sum ljóðlæran er skipað eftir. At annars skilagóðir lærarar ikki fata hetta, men treiskast at halda fram við siðbundnu donsku ljóðlær- uni í føroyskari byrjanar- lesi undirvísing, er meir enn eg dugi at skilja. - Ein onnur søga er kort- ini, at um 10-ára aldur fer fram hjá øllum børnum ein serlig sálarlig menning, sum einki serstakt samband hev- ur við júst danska lesing. Tað kundi hugsast, at tað er henda menningin, ið ger vart við seg á øllum økjum, í øllum lærugreinum, - og ikki donsk lesing - sum setur gongd á lesiførleikan! (Heimasíða Skúlablaðsins, mars 2008) Seinførir lesarar jeffr@post.olivant.fo Jeffrei Henriksen Í somu viku sum kvinnu- dagurin varð hildin kunn- aðu danskar sjónvarpsrásir okkum um ymiskar ræðu- leikar runt heimin. Ikki um støðu teirra trúgvandi í fjarum londum, sum í hund- ratali hvønn dag verða dripin vegna sína trúgv. Ella um hvat hendir teim- um trúgvandi ella ikki, sum í somu londum, og tey eru ikki fá, vága at tosa ímóti teim ráðandi. Nei, teir ræðuleikarnir hava sjáldan slíkan áhuga hjá almennu Public Service rásunum, at tær kenna sær ábyrgd at bera teir víðari. Vilt tú frætta um hesar og aðrar veruleikar, mást tú sjálvur leita tær vegir at finna teir. Tíðindini hesar dagar vóru um, hvussu illa australiumenn- og kvinnur fóru við teirra nýlembdu lombum, sum uttan doyv- ing fingu ull og skinn rund- an um kynsgøgnini klipt burtur, til blóðið fleyt. Hetta varð gjørt, fyri at forða ávísari flugu at leggja egg síni har. Tí hendi tað, var møguleikin stórur fyri at lambið gjørdist sjúkt og doyði. Mátin tey hinumegin jørðina fóru við hesum neyðars lombum skakaði danir og óivað onnur, og tosað varð um at boykotta ullakeyp úr Australia. Kvøldið eftir vísti dansk- ur serkønur í grísahaldi á, at hóast satt var, sum send- ingin segði, so var her talan um danskan dupult- moral. Hann vísti á, at eins og australiubúgvar mis- handlaðu smálomb, soleið- is mishandla danir grísar. Uttan doyving verða hesir smáu grísar geldir, fyri í smakki at toknast keypar- um, tá seljast skal. Í somu viku, meini tað var kvøldið eftir, greiddu serlæknar frá, hvussu teir nú, á donskum sjúkrahús- um megnaðu at uppfylla ynski foreldra, sum bert ynsktu sær eitt barn, men har ultraljóðkanning vísti, at tvillingar vóru á veg. Hegnisliga ber nú til at fara inn og taka annað fostrið, og harvið nøkta ynski foreldranna. Í sendingini vóru nøkur, sum royndu at muta ímóti, men til fánýtis. Eisini her kom ta veika, hesuferð ófødda barnið, í aðru røð, aftan fyri sjálv- søkna ynski manna. Gott at tíðindini um ringu viðferðina av smá- lombum berast runt knøtt- in, og fyri neyðini at hetta fær danir at taka í egnan barm í sambandi viðferð- ina av smáu grísunum. Men nær vaknar mannættin og sær ræðuleikarnar, sum hvønn dag verða framdir móti tí mest verjuleysa av øllum - ófødda barninum? Hvussu leingi megna menn og kvinnur runt heimin at lata eyguni aftur fyri hesum størsta ræðuleika, søgan veit um at siga? At vit kalt og kyniskt loyva enntá ríkum samfeløgum at loysa sosialar trupulleikar við at nokta óføddum sjálvsagda rættin til lívið? Hvar eru tær røddir, sum dag og nátt áttu at talað at og tosað sak hesa veiku? Hvi velja so mong tøgnina? p.s. fløvandi var at hoyra, at millum tær 100 kvinnurnar, ið møttu í Norðurlandahúsinum kvinnudagin, vóru nakrar, ið valdu at verja tað ófødda. Og vitanin um, at tær 120, ið sama dag møttust í Skálabotni manna garð um tey veiku, birtir vón fyri komandi ættarlið. Smálomb í Australia, nýføddir grísar í Danmark - og burturbeinan av óynsktum tvillingum Jenis av rana Tað mundi mangur stúrsa við, sum lurtaði eftir útvarpinum páskaaftan, har viðbót til løgtingslimir ið høvdu fingið barn var til umrøðu. Ungur, vællærdur, ný- valdur løgtingsmaður, varð av útvarpsmanninum spurdur um hesa skipan, tí funnið var útav, at løgtingskvinna ið farin var í barsilsorlov, fekk kr. 37.000,- um mánaðin, meðan løgtingsmaður, ið eisini var farin í somu orlov fekk einans kr. 26.000,- haldi eg tað var. Tað sær út til, at aftaná hvørt nýval er tað fyrsta, ið gjørt verður, at tey ið eru so heldig, at tey eru komin inn um tinggátt, fara fyrst at hugsa um seg sjálvan. Aftaná næstseinasta val var tað eftirlønin hjá lands- stýrismonnunum ið mátti hækkast, tí hon var ov lág. Hugsa sær til, at fáa kr. 37.000,- um mánaðin fyri at gera einki. Tí at passa eitt barn er ikki nakað stór- arbeiði. Tær føroysku mammurnar passaðu uppí 10 børn og gjørdu nógv annað, tær fingu onga krónu. Tað, sum ger ójavn- an millum hesi bæði løg- tingsfólkini er eitt hol í lógini, sum má fyri alt í verðini fáast í rættlag. Og tað verður eisni rætta, tað frykta vit ikki fyri, bæði mugu fáa tað hægra talið. Men tá tað snýr seg um hin endan av fólkinum, tá ligg- ur ikki so væl fyri at fáa nakra broyting. Tá eru allar møguligar umskyldningar um, hvussu teirra skipanir eru og tær kunnu ikki broytast. Tað sær út, sum at gjógvin millum tey háløntu og tey lágløntu blívur bara størri og størri, óansæð hvør kemur framat. Eingin torir at taka toppin av ísfjallinum og flyta hann har brúk er fyri honum. Hesa skipan ið øll gjalda til, skuldu øll fingið út- goldið eins. Eina upp- hædd, ið var at liva við. Barsilspengar Palli DalsgaarD