týsdagur 1. apríl 2008síða 21

Nr. 62 - 1. apríl 2008 21 tíðindi stig, helst er hægri, nú tað millum annað vísir seg, at arktiska økið kring Norð­ pólin bráðnaði 20 prosent meira enn í 2005. Eisini vísa mátingar, at til dømis Breidalblikk í Noreg svann 3,1 metur í 2006 í mun til 30 centimetrar í 2005. Gongdin er hin sama kring allan knøttin. Ísur bráðnar skjótari og skjótari og ávar­ að verður ímóti fylgjunum hetta hevur við sær fyri hundraðtals milliónir av fólki. Lond í Miðasia kring Ganges, Indus og Brahma­ putra eru í stórum vanda, um ísurin í Himalaya hvørv­ ur. Partvís er grundvatnið sokkið nógv seinnu árini og landbúnaðurin hevur stórar trupulleikar. Næst er, at umfarssóttir kunnu taka seg upp, tá einki vatn er til burturbeining av skarni og øðrum. Knøpp glopraregn kunnu skola burtur landbún­ aðarjørð og búsetingar og høpisleyst verður at lív­ bjarga sær. ST umhvørvis­ stovnurin UNEP ávarar um, at ísurin í Himalaya kann verða burtur um fá ár­ tíggju. Týski ríkisleiðarin An­ gela Merkel gjørdi á fundi í Tokyo í september 2007 vart við, at øll menniskju hava somu rættindi at menn­ ast. Hetta varð eisini frammi á Rio­fundinum, men varð ongantíð staðfest í Kyoto­ sáttmálanum. Við mesta markinum á 2 stig í hita­ øking verður neyðugt at heimsútlátið skal niður í helvt innan 2050. Í miðal er útlátið fyri hvønn heims­ borgara í løtuni 4 tons um árið. Við fólkavøkstrinum til 2050 merkir hetta 1,4 tons. Verður talið brúkt á til dømis donsk viðurskifti, har útlátið í løtuni er um 10 tons fyri hvønn íbúgva, svarar tað til eina minking á 86 prosent. Við okkara útlátið á 14 tons fyri hvønn íbúgva er talan um eina minking á 90 prosent. Fyrimunur ella vansi Sjávt um hitaøkingin verður mett at verða ein vistfrøðilig vanlukka, kann tað vísa seg at hava einstakar fyrimunir, tí meira regn kann geva størri vatnorkuframleiðslu, og meiri vindur størri vind­ orkuframleiðslu. Harnæst kann meiri hiti í Norður­ londum bøta um gróðurin og geva størri framleiðslu av millum annað trøum. Sera ivasamt er um hesir fyrimunir kunnu vigast upp ímóti teim óhepnu avleið­ ingunum, sum roknað verð­ ur við, um til dømis hav­ streymarnir vikna vegna stórar nøgdir av feskum vatni í Grønlandsddýpinum. Stóru permafrostøkini í Canada og Russlandi kunnu geva frá sær ovurstórar nøgdir av methangassi um hitin økist. Hetta er nógvar ferðir vandamiklari fyri vakstrarhúsárinið enn kol­ tvíilta. Verður gongdin næstu øldirnar at hitin fram­ haldandi økist og mesti partur av Norðpólinum bráðnar burtur, og at til dømis Golfstreymurin heilt steðgar upp, verður hinvegin óhugnaliga kalt um okkara leiðir. Uttan ís­ og kava­ klødd øki verða sólargeislar ikki sendur út aftur í rúmd­ ina og kann tað aftur økja um samlaðu hitaøkingina. Umleið helvtin av manna­ skapta útlátinum av koltví­ iltu verður upptikið av landa­ og havøkum, men óvist er, hvønn týdning hetta hevur fyri heildina og hvørjar broytingar henda við einari veðurlagsbroyt­ ing. Nevndu fyrimunir kunnu vísa seg ivasamir, um saml­ aða lívfrøðiliga gongdin á landi og í høvum verður skeiva vegin við øktari erosión, størri oyðumørkum og øktum hita í høvunum. Dýna um klótuna Danskur granskari hevur víst, at gongdin á sólini við øktum og lækkandi aktivi­ teti, er tann sama sum á jørðini. Sólvindar, sum tað nevnist, sigast hava bein­ leiðis samband við mongd­ ina av skýggjum og ávirk­ anina á veðurlagsbroytingar. Hesum kunnu granskarar ikki afturvísa, men halda tó fast um, at økta útlátið av koltvíiltu og methangassi er meginkeldan til hitaøking­ ina. Høv, trø og plantur kunnu bara taka til sín ein ávísan part av koltvíiltu. Tá nøgdin av veðurlagsgassum verður ov stór, legst hendan sum ein dýna um klótuna og forðar samstundis hita­ geislingini at sleppa út í rúmdina. Avbrenning av jarðrunnari orku, olju, gassi og koli hevur við sær, at innsavnaða nøgdin av koltvíiltu verður latin út í luftina. Staðfest er neyvt samband millum hita­ broytingar og nýtslu av jarð­ runnu orkuni farnu øldina, og er tað her Kyotosamtyktin leggur avmarking til ein­ støku londini at minka um útlátið og harvið orkunýtsl­ una. Føroyingar met í útláti Europeisku londini samdust í januar um eina felags ætl­ an til minking av veðurlags­ gassum og at nýtslan av var­ andi orku skal økjast. Í desember næsta ár verður Danmark vertur fyri ST­ veðurlagsfundin og er ætl­ anin, at ES londini skulu semjast um eina felags minking av CO2 útlátinum á 20 prosent fram til 2020. Samstundis skulu einstøku londini áleggjast, at ein ávís­ ur partur av samlaðu orku­ nýtsluni skal vera frá var­ andi orkukeldum. Til dømis skal Danmark hava 30 pro­ sent varandi orku, Ongland 15 prosent, Týskland 18 prosent og Frakland 23 prosent. Føroyar eru millum tey londini í Evropa, sum hava størsta útlátið fyri hvønn íbúgva – nevniliga 14 tons, meðan Danmark hevur um 10 tons. Og í nýtsluni av varandi orkukeldum eru Føroysku tølini tey lægstu í Europa við einans 4 pro­ sentum í 2005. Fimtan tey størstu londini í Europa høvdu í 2003 6 prosent av orkunýtsluni frá varandi orkukeldum, meðan til dømis Noreg hevði 50 prosent, Ísland 70 prosent, Danmark 12 prosent og Grønland um 10 prosent. Føroyski skipaflotin stendur fyri 48 prosentum av oljunýtsluni, meðan rav­ magnsframleiðsla, upphit­ ing av húsum og bygningum, flogferðsla og flutningur á landi, og ídnaður standa fyri restini. Orkupolitiska álitið frá 2006 vísir, at vit í 2015 skulu hava 20 prosent av orkuni á landi frá varandi orkukeldum. Hetta svarar til, at helvtin av verandi rav­ magnsframleiðslu frá diesel­ verkunum skal koma frá vindorku og aðrari varandi orku. Um vindorka aleina skal framleiða hesa orku, skulu 24 myllur í somu stødd sum tær í Neshaga setast upp. SEV hevur boð­ að frá, at 6 myllur á 800­ 900 KW skulu setast upp afturat í Neshaga. 12 myllur á 1,2 MW røkka málinum at náa teim 20 prosentunum frá varandi orka innan 2015 ­ um orkunýtslan tá er hin sama sum í dag. Onnur minking í oljuýtslu fæst við byggireglum og krøvum til betri bjálving, avtøka av innflutningsgjøldum til sól­ orku, hitapumpur og akfør, ið nýta vetni ella ravmagn. Í mun til CO2 útlátið svara tey 20 prosentini av varandi orka á landi til eina minking av samlaða útlátinum á 6,5 prosent. Vísiónsætlanin leggur upp til, at skipaflotin skal brúka 15 prosent minni orku í 2015. Hetta eru 16.150 tons ella ein sparing á 7,2 prosent av samlaða CO2 útlátinum. Her resta 5,3 prosent í at náa Kyoto­ kravinum. Um vit gjalda upphæddina, er kostnaðurin pr. tons av olju 950 kr. ella tilsamans umleið 4 mió. kr. Reyðar lampur Samfelagið er grundað á fiskivinnuna, ið hevur stór­ ar trupulleikar av høgum og hækkandi oljuprísi. Tøkni­ ligar loysnir til oljusparingar á nøkur fá prosent gera lítl­ an mun, um oljuprísurin samstundis tvífaldast. Trol­ veiða krevur tíggjafalt so nógva orku pr. kilo av veidd­ um fiski, sum til dømis línu­ veiða. So her áttu onkrar reyðar lampur at blunka bæði í vinnuni og á politiska pallinum. Tað kann eisini gerast trupult at sleppa av við fisk, sum er veiddur á ein hátt, sum gevur nógv útlát. Harafturímóti fær burðardyggur og sporførðis­ merktur fiskur fyrimunir og eisini betri prís. Avbrenning av jarðrunnu orkuni vísir seg at máa støð­ ið undan vistfrøðiligu skip­ anini, ið er treytin fyri burð­ ardyggum einum samfelagi. Jarðrunna orkutilfeingið minkar og øktur eftirspurn­ ingur hevur við sær øktan kostnað at reka samfelag, sum í árhundrað er grundað á júst jarðrunnu orkuveit­ ingina. Politiska skipanin hevur stóra uppgávu fyri framman – allarhelst størstu avbjóð­ ing í hesi øld. Keldur: Information, Politiken, Planetark, Orkupolitiska Álitið 2006, Nordiske Indikatorer NM 2006 stuðlar TransAtlantic Climate Conference 2008 7. og 8. apríl verður altjóða veðurlags­ráð­ s­tevn­an­, Tran­s­Atlan­tic Climate Con­feren­ce hildin­ í Norður­ lan­dahús­in­um. Evn­i á ráðs­tevn­un­i ­ veðurlags­broytin­gar og havumhvørvi – hevur s­tóran­ týdn­in­g bæði altjóða og fyri Føroyar, og Sos­ialurin­ fer alla koman­di viku at hava tema, har vit viðgera orku og umhvørvi. Um tú hevur hugs­kot ella s­jón­armið, s­um er viðkoman­di fyri temaði, ert tú vælkomin­ at s­kriva til pos­t@ s­os­ialurin­.fo TACC08 í Sosialinum