fríggjadagur 4. apríl 2008síða 26

26 Nr. 65 - 4. apríl 2008 tíðindi Minka um útlátið! Hugsa globalt – broyt lokalt. Hetta er høvuðsboðskapurin í hesum døgum, nú tað veruliga gongur upp fyri fólki, at veðurlagsbroytingarnar eru manngjørdar. Vit hava savnað eitt yvirlit yvir tiltøk, sum vit sjálvi kunnu gera til tess at brúka minni orku í gerandisdegnum. Soleiðis ger hvør í sínum lagi mun. Grønari bilkoyring Koyr javnt Harðlig koyring kann økja brennievnis­ nýtsluna við einum heilum triðingi í mun til varligari koyring. Lat vera við at økja ferðina ella bremsa ov harðliga, og royn at snara róðrinum so lítið sum gjørligt. Koyr í hægri gervi Tess hægri gerv, tess lægri snúningsferð á motorinum, og tað minkar brenni­ evnisnýtsluna. Skift í hægri gerv, tá ið tú kanst uttan at overva motorin. Sløkk motorin, tá ið tú stendur still Tú kemur ongan veg í tómgongd, men nýtir kortini brennievni. Sløkk motorin, tá ið tú bíðar eftir onkrum, og tendra ikki aftur, fyrr enn tað er neyðugt. Koyr hóvliga Nógv ferð gevur størri luftmótstøðu, sum krevur meira brennievnisnýtslu fyri at halda ferðini. Ansa eftir, at snúnings­ mátarin ikki fer upp í reyða økið. Koyr sum minst í meldurtíð Um tú kanst sleppa undan at koyra í meldurtíðini, nýtir tú minni tíð at bíða í ferðsluni, og tá sparir tú brennievni. Halt javna ferð Heldur enn at lata motorin ganga í frígiri í undanbrekku, skalt tú varðveita sama snúningstal. Tað merkir, at tú vinnur ferð, sum kann gagnnýtast heilt orku­ rætt, um tú seinni skalt í mótbrekku. Stilla motorin Kanna og innstilla motorin. Ein rætt stillaður motorur kann minka renni­ evnisnýtsluna við upp til 4%, so skift olju og ger eftir tilráðingunum frá bil­ framleiðaranum um tænastueftirlit. Rætt dekktrýst Dekk við røttum lufttrýsti eru tryggari og halda longur.1 psi ov lágt dekktrýst kann økja brennievnisnýtsluna 3%. Vandi fyri breki er altíð størri á dekkum við ov høgum ella ov lágum dekktrýsti. Ansa eftir vektini Hvørji eyka 45 kg í bilinum kunnu økja brennievnisnýtsluna við 1­2%. Tak óneyðugar lutir ella viðføri, ið økja vektina, úr bilinum. Halt vindeyguni aftur Vindur, ið blæsur inn ígjøgnum eitt opið vindeyga, minkar ferðina á bilinum. Um tú so trýstir eitt sindur eyka á ferðilin fyri at fáa ferðina upp aftur, økir hetta brennievnisnýtsluna. Nýt røttu oljuna Nýt altíð ta av bilframleiðaranum við­ mæltu dygdarmotoroljuna, tí tað kann minka brennievnisnýtsluna 1­2%. Betri motorolja kann eisini betra um motor­ dygdina. Kanna luftfiltrini Luftfiltrini halda óreinskum burtur, so motorurin ikki verður skaddur. Við at skifta eitt typt luftfiltur, kanst tú minka brennievnisnýtsluna við upp til 10% og verja motorin. Oljunýtsla Føroya Shell sigur soleiðis: Um oljan verður nýtt við skynsemi, sparir tú pening. Samfelagið fær eisini ágóða burtur úr skynsamari oljunýtslu, tí umhvørvið verður minni dálkað. Tess minni orku vit øll brúka til hita, tess minni verður vakstrarhúsárinið av CO2 útláti – ella sagt við øðrum orðum: »Reinari brenningin er, færri verða nøgdirnar av skaðiligum evnum í nátt­ úruni, og vit verða øll vinnarar.« Fylg við hitanum í húsinum Fyri hvørt hitastig, tað verður kaldari inni, sparir tú fimm prosent. Tað nýtist ikki at vera heitari enn 21 stig í rúmum, har tú ofta heldur til. Skrúva hitan eitt sindur fyri, tá ið tú ert úti og um náttina – tó ikki meiri enn fýra stig, tí annars verður ov dýrt at hita uppaftur. Spar heita vatnið Tað er kostnaðarmikið at hita vatn. Far undir brúsuna ístaðin fyri í baðikarið. Eitt baðikar tekur umleið 180 litrar, og ein brúsa nýtir á leið 10 litrar um minuttin. Skrúva hitan fyri undir útlufting Lufta heldur stutt út nakrar ferðir um dagin, heldur enn at hava vindeygu opin allan dagin. Minst til at skrúva termostatarnar fyri, tí annars seta termostatarnir hitan upp beinanvegin. Lat eisini hurðarnar aftur. Bjálva húsini væl Stórur orkumissur er í illa bjálvaðum húsum. Bjálving er ein íløga, sum verður gjørd einaferð. Íløgan er skjót at vinna aftur og er ein varandi sparing. Bjálva loft, kjallara, veggir, vatntanga og rør, hetta hevur við sær eina minni orkunýtslu. Minst eisini til at tætta fugur runt hurðar og vindeygu, tí trekkur elvir til stóra meirnýtslu. Skift ótøtt vindeygu og gløs Vindeygu kunnu vera ein stórur orku­ missur, tí kann tað loysa seg at skifta til orkugløs, um tú hevur ótøtt, gomul ella punkterað gløs, ella um stakrútar eru í vindeygunum. Orkugløs gera, at hitin sleppur inn, og forðar fyri, at hitin í rúminum sleppur út. Kanna ketil og oljufýr Eldri ketlar gagnnýta bert umleið 70­75 prosent av orkuni, meðan nýggir brúka umleið. 90­ 100 prosent . Stórur orku­ og hitamissur er í ketlum, sum ikki verða reinsaðir, og oljufýrum, sum ikki verða stillaði. Einans tveir millimetrar av sóti í ketlinum hava við sær, at oljunýtslan økist átta prosent. Um oljufýrið steðgar í heilum, kostar tað eyka, hvørja ferð húsið skal hitast uppaftur. Ikki seta nakað frammanfyri radiatorar og aðrar hitakeldur Elnýtsla Meginparturin av orkuni frá SEV kemur frá stóru oljudrivnu motorunum, sum dálka sera illa. Harumframt stavar ein góður partur av orkuni frá vatnorku. Á heimasíðuni hjá SEV verður upplýst um, hvussu vit brúkarar kunnu minka um elnýtsluna og gagnnýta orkuna betur. Vit rinda 1,38 kr. fyri ein kWh, kilowatt­tíma. Flatskíggjar dýrari enn vanligir skíggjar Sjónvarpsflatskíggjar brúka meira el­ orku enn vanligir sjónvarpsskíggjar. SEV hevur kannað nakrar skíggjar, og er el­ nýtslan úr 85 Watt fyri ein 32 tumma skíggja upp í 287 Watt á tí størsta skíggjanum, sum er 40 tummar. Um sjónvarpið er tendrað 6 tímar dagliga, verður árliga elnýtslan úr 148 kWh (204 kr.) upp í 502 kWh (692 kr.) fyri ávikavist tann minsta og tann størsta flatskíggjan. Er sjónvarpið tendrað 10 tímar dagliga verður árliga elnýtslan ávikavist 248 kWh (342 kr.) upp til 838 kWh (1156 kr.). Til samanbering kann nevnast, at eitt vanligt 28 tumma sjónvarp við mynda­ røri brúkar umleið 100 Watt, og gevur hetta 219 kWh (302 kr.) í árligari elnýtslu. Stand By Sløkk og spar 1000 krónur Eitt vanligt føroyskt húsarhald brúkar umleið 6.000 kWh (8.280 kr.) árliga í elorku. Ein partur av hesi elorku, umleið 10 prosent ella 600 kWh (828 kr.) er standby­nýtsla. Vanliga eru eini 8­10 eltól í standby­ støðu. Um tú ístaðin sløkkir hesi tól, sparir tú umleið 600 ­ 1.000 kr. í elorku árliga. Sløkk kontaktina á vegginum, um tú vilt vera viss í, at tólið er avbrotið. Hesi tól eru vanliga í standby-støðu: • Parabolur • Antennustyrkjari • Rørsluboðari • Lágvoltshalogenlampa • Klokkuradio • Uppvaskimaskina • Vaskimaskina • Turkitrumla • Klokka á komfýri og mikrobylgjuovni • Sjónvarp • Sjónbanda­ og DVD­tól • Stereoútbúnaður • Telefaks • Telefonsvarari • Telduútgerð • Battaríløðari Keldur: www.sev.fo www.shell.fo www.dn.se www.eb.dk www.politiken.dk www.planestupid.com Hugsa globalt – broyt lokalt. Hetta er høvuðsboðskapurin í hesum døgum, nú tað veruliga gongur upp fyri fólki, at veðurlagsbroytingarnar eru manngjørdar. Tá hin fjórða veðurlagsfrágreiðingin frá ST varð almannakunngjørt fyri einum ári síðani, prentaðu vit hesi hentu ráð um, hvussu vit hvør í sínum lagi kunnu brúka minni orku í gerandisdegnum. Og ráðini eru enn akkurát líka aktuell Lagt til rættis: Rigmor Dam