mikudagur 16. apríl 2008síða 29

Nr. 73 • 16. apríl 2008 MIÐvIkaN 29 Um armurin ikki rodnaði av pirk­ ingini, men merkið av henni bert svann burtur, so var viðkomandi smittufríur. Tá var viðkomandi í vanda fyri at verða smittaður fyri síðan at gerast sjúkur. Hesi skuldi so koppsetast. Koppsetingin Við aðru vitjan, sum skuldi vera 3. dagin aftaná pirkingina, kundi gerast upp, hvørji vóru positiv og hvørji vóru negativ. Í teimum førum har eingin ivi var um, at fólk vóru negativ, vórðu tey beinanvegin koppsett móti tuberklum. Hetta var gjørt við eini innspræning í ein stóran vødd uppi við hálsin. Tað vóru eisini tey, har ivi var um, hvørt tey vóru negativ ella positiv. Hesi vóru pirkað umaftur við eini sterkari pirking, og við triðju vitjan vóru nú fleiri, har tað kundi staðfestast, at tey vóru minus ella pluss. Vóru tað enn nøkur, sum ivi var um, fingu hesi eina enn sterkari pirking og við fjórðu vitjan kundi endaliga staðfestast, hvør av hesum hevði brúk fyri at verða koppsettur. Aftan á at hava ferðast kring alt landið eina ferð, var málsetn­ ingurin at fara runt oyggjarnar eina ferð árliga fyri at røkka teim­ um børnum, sum ikki vórðu rokkin í fyrsta umfari. Her varð gjørt eitt ovurhonds stórt arbeiði, tí tað kravdi fýra vitjanir í hvørji bygd. Eisini var uppgávan, tá komið varð aftur eitt nýtt umfar, at fáa staðfest, um koppsetingin árið fyri, hevði tikið við. Hetta var gjørt við at kanna, um viðkomandi nú var positivur. Um ikki máttu tey koppsetast umaftur. Hesar rundferðir hildu áfram til 1955. Tað varð hildið, at nú var so at siga komið á mál við basingini av tuberklunum. Fyrrverandi landslæknin Hanus Debes Joensen gjørdi upp, at árini 1946­55 vóru í øllum Føroyum 17.790 fólk koppsett, og teirra millum vóru 19, sum fingu tuberklar. Trý doyðu av hesi sjúkuni. Av teimum 14.699, sum ikki vóru koppsett, fingu 355 fólk tuberklar, og hjá 126 teirra førdi sjúkan til deyða. Hetta sigur nakað um, hvussu stóran mun tað gjørdi, at fólk lótu seg koppseta. Mátti skipast væl Uppgávan hjá Marin var eisini at føra journal yvir tað, sum tey gjørdu. Allar upplýsingar skuldu førast inn í eina serliga bók, og hetta var ikki smávegis arbeiði, tá hugsað verður um, at eina ferð árliga skuldu øll "nýggj" børn skrásetast upp til fýra ferðir. Og tey skuldu skrivast upp við øllum nøvnum. Tað var ikki óvanligt tá, at børn vóru uppkallað eftir heilum skipsmanningum, sum vóru burturgingnar. Men hetta var eisini ein trygd fyri, at nøvnini ikki komu í bland. Hesar frásagnir kunnu í síni heild síggjast á nevndu heimasíðu. Persónlig og sosial viðurskifti Fyri at fáa greiðu á sosialu umstøðunum hjá familjumonnum við tuberklum hava vit tosað við ta 88 ára gomlu Hildigarð, dóttir Líggjasi á Fløttinum í Syðrugøtu. Hon var gift við Jóan Jakku hjá Jóhannes Jakku við Gøtugjógv. Jóan Jakku gjørdist sjúkur av tuberklum í 1944. Tá lá hann á Sanatoriinum í fýra ár út í eitt. Síðani var hann heima í fýra mánaðir og varð so lagdur inn aftur í 1948 í tvey ár. Hann hevði fyrst tuberklar á øðrum lunganum, og síðan í hinum. Hann fekk skurðviðgerð við flyting av rivja­ beinunum fyri at leggja sjúka lunga stilt. Persónliga var hetta ikki lætt. Tey vóru nýgift og áttu ein lítlan son – Ásmund, sum var føddur í 1944. Jóan Jakku slapp ikki heim eina einastu ferð, meðan hann varð innlagdur burtursæð frá umrøddu 4 mánaðunum. Sjúkrapeningur var tað nærum einki sum æt. Hildigarð fekk 38 kr. um árfjórðingin. Um hetta skal sammetast við nútíðarvirði, kann upphæddin faldast við 30. Men sjálvt tá er talan um eina sera lítla upphædd. Tí mátti Hildigarð royna at forvinna til lívsins uppihald. Hetta gjørdi hon millum annað við at vaska fisk og at vaska skúlan. Fyri at vaska skúlan fekk hon 50 kr. um mánaðin, sum var tann einasta fasta lønarinntøkan í húsinum. Fiskaarbeiði var jú komandi og farandi. Skuldi hon til Havnar kostaði hetta 25 kr við bili út á Skála­ fjørðin og mjólkabátin til Havnar. Bilur mátti eisini takast niðan á sanatoriið og oman aftur. Hildigarð leggur tó dent á, at tey ongantíð komu í skuld. Væl hevur verið húsast hjá henni, sum hjá so mongum føroyskum konum. Sjúklingarnir kundu forvinna eitt sindur við tí ítrivi, teir lærdu at gera. Jóan Jakku hevði lært eitt sindur av skómakarí hjá sváginum, Jakku skómakaranum. Hann kundi forvinna nakað við at forsolla fyri hinar sjúklingarnar, men tað var eisini avmarkað, hvussu nógv teir høvdu ráð til. Hildigarð kundi annars ekka­ leys vitja Jóan Jakku, tí hon var ”positiv” og var vard ímóti smittu. Hon hevði sum ung verið arbeiðskona í einum húsi við tuberklasjúklingi. Hvørja ferð hesin spýði blóð á gólvið, varð Hildigarð sett at turka tað upp. Men hetta gjørdi, at hon fekk smittuna uttan at gerast sjúk og fekk harvið andevni móti smittu. Sluppu ikki at giftast Tað var eitt sjúklingagjald, sum skuldi gjaldast fyri at vera inn­ lagdur, og tað var eina krónu um dagin. Hetta rindaði sjúkrakassin fyri sínar limir. Hjá teimum, sum ikki vóru limir í sjúkrakassa, hendi tað, at kommunan mátti leggja út uppá at fáa peningin inn aftur. So leingi ein skyldaði kommununi fyri hetta gjaldi, misti viðkomandi borgarlig rættindi. Til dømis var tað onkur, sum ikki slapp at giftast, so leingi skuldin ikki var goldin. Jóan Jakku kom fyri seg aftur, orkaði at gera alt arbeiði og náddi høgan aldur. Kanning av skipsmanningum Ein frásøgn sum FF­blaðið eisini hevur havt, er søgan hjá Nikal Thomsen, ættaður úr Syðrugøtu. Hann kundi greiða frá bæði hvussu tað var at hava tuberklar og frá sínum royndum sum húsavørður í Hoydølum aftaná, at hann var blivin frískur aftur. Hannefía, kona Nikal, arbeiddi eisini á sanatoriinum. Hon greiddi einaferð frá í samrøðu við Helenu Samuelsen í Dagblaðnum, hvussu tíðarkrevjandi tað kundi vera, tá skipsmanningar komu niðan til kanningar, tí teir komu so pø á pø allan dagin. Men tá ið Óli Arge hevði fingið bussin, var hann næstan altíð á keiini, tá skipini komu á Havnina, so komu allir niðan í senn. Skipini vóru tá á veg avstað á túr, og tá var tað tungt, um onkur fekk at vita í røntguni, at hann var sjúkur, tað hendi, at hann ikki slapp oman aftur, men varð innlagdur. Mannagongdin var, at fyrst varð blóðroynd tikin. Síðan skuldi maðurin stilla seg aftanfyri røntgenttólið. Tað munnu vera nógvir fiskimenn, sum enn minnast messingina hjá Vilhelm Magnussen: ”Anda djúpt, anda djúpt….” Her kann skoytast upp í, at tá Hjálpargrunnurin fyri Óarbeiðsførar Fiskimenn varð settur á stovn í 1938, var tað júst fyri at hjálpa í slíkum førum. Georg L. Samuelsen, sum var formaður í grunninum í mong ár, greiddi frá, at hann hevði skrivað eina oddagrein í Dimmalætting um júst hetta mál. Tá tók lærarafelagið stig til at stovna hendan grunnin við at lata fyrsta innskotið. Tað kann eisini verða nevnt, at seinni varð tryggjað fiskimonnum í hesi støðu sjúkraviðbót frá lønjavningargrunninum. Hannefía upplivdi saman við Nikael ta stóru kollveltingina við vaksinu móti tuberklum. Talið á sjúklingum á sanatoriinum fækkaðist. "Nýggja hús" varð tikið til røktardeild til gomul Sjúklingar hava verið á seiðabergi. Jóan Jakku uttan t.v. Tað var eisini hugni á Sanatoriinum, sum tað sæst á hesi myndini. Tey nøvn vit hava fingið eru: 1. ókend, 2. Jákup Øre, Fuglafjørð 3. Jóan Fredrik Joensen, Sørvág, 4. Dánjal Thomasen, Sørvág, 5. ókendur, 6. Hans Eli Hansen. Sørvág, 7. ókendur, 8. ókendur, Frammanfyri Karin Reinert, Skopun Hetta var tólið, sum varð nýtt til ”pusting”