mikudagur 30. apríl 2008síða 13

Nr. 82 - 30. apríl 2008 13 T ilveran sum granskari er rík á serstakan hátt; men hon krevur holla barlast og sterka persónmensku at tola viðgongd og mótgongd. Føroyska veiði­ mannasamfelagið hevur megn­ að at framleiða eitt lutfalsiga høgt tal av granskarum, ið tó ikki koma samfelagnum til nyttu í nóg stóran mun E itt mát fyri granskingar­ førleika­ og virksemi í einum landi kann vera talið av útbúnum granskarum. Yvirilitið yvir føroyingar, ið hava vart PhD/Doktara­ritgerðir seinastu árini vísir, at ein eksplosión er við at henda á økinum: Føroyska samfelagið, við nógvum smáum og pisa­koll­ dømdum bygdarskúlum sum grundarlagi, hevur løgið nokk megnað at framleiða eitt so mikið stórt tal av útbúnum granskarum, at tað gevur allar grundir til undran. Til dømis í fjør (2007) vardu 11 føroyingar PhD/Dokaraheiti! E itt er tann talborni/kvanti­ tavi spurningurin. Annað er tann kvalitativi: hvussu er til­ veran nú einaferð hjá einum føroyskum granskara? Verða kvalifikatiónirnar nóg væl gagn­ nýttar, soleiðis at tær framhald­ andi byggja upp nýggja vitan, ið eigur at koma samfelagnum, komandi ættarliðum – bæði heima og burturi – til góðar? Svarið uppá hesar spurningar verður ymiskt, alt eftir, um føroyski granskarin velur at satsa upp á útlandið – ella, um hann/hon tekur avgerð um at halda seg heima á klettunum. »Títt curriculum vitae/CV fær eitt skot fyri bógvin, um tú velur at granska heima í Føroy­ um« – hevur verið tikið til nýliga í føroyskum fjølmiðlum. Jú, helst er tað so; men ein føroysku granskari er nú eina­ ferð eisini eitt menniskja av kjøti og blóði. Sum ikki bert livir av breyði eina – men eisini av breyði. T aka vit farandi várið, so hava vit kunna glett okkum um, at fleiri føroyskir gransk­ arar gera vart við seg í altjóða høpi: Bogi Hansen heldur fyrilestur á Veðurlags & Al Gore stevnuni í Norðurlanda­ húsinum. Hilmar K. Danielsen megnar at finna fram til loynd­ ardómar í stálframleiðslu. Magni Mohr verjir ritgerð, har heilt nýggj og slóðbrótandi vitan inna vøddavirki verður avdúkað og endaliga viðurkend. Fleiri onnur dømi kundu verið nevnd. Og fyri framman her í 2008 standa nógv spennandi evni og bíða at koma fram í ljósi innan føroyska granskingarheimin! H óast øll hesi upplyftandi dømi og gleðiligu viður­ skifti innan føroyska gransking, fari eg niðanfyri at vísa á, at nógv er , ið krevur ábøtur, til tess at føroyska samfelagið fær fulla nyttu burturúr sínum lutfalsliga stóra heilakapasiteti. S kipanin við granskingar­ fígging í Føroyum er soleið­ is háttað, at nøkur ávís evni verða vald út frá ári til ár. Ikki er lætt at síggja, hvussu og hví hesi evni / øki verða vald út. Men prinsippið er eftir mínum tykki skeivt. Svarar til at fara niðan í plantasjuna í Havn og taka avgerð um, at í dag gevi eg teim brúnu dunnunum at eta, í morgin svanunum og so í næstu viku villdunnunum. Sum tíðin líður, anir tað mesta – ella doyr líðandi í hungri. Alt eftir, hvat evni/øki verður valt út, má tann einstaki granskarin tillaga sær sínar umsóknir soleiðis, at tær so frægt sum gjørligt koma inn undir útvaldu evnini. Hervið verða kvalifikatiónirnar hjá granskarunum ikki nýttar til fulnar – og samfelagið fær ikki optimala nyttu burturúr møgu­ leikunum, um granskarin sjálv­ ur ráddi fyri, hvat hann gran­ skaði í. Hetta svarar eisini til, at ein floti av skipum er bygdur: rækjuskip, línubátar, trolbátar, útróðrarbátar. Eitt árið senda vit línubátarnar á trolleið, næsta árið trolbátarnar á línuleið, síðani útróðrarbátarnar á rækjuveiðu osfr. – Nakað kant­ ut sett upp, kanska; men sæð frá granskarans síðu, fæst mest burturúr, um servitanin fyrst og fremst kann nýtast til fulnar. E g eri greiður yvir, at mótsvarið móti hesum páhaldið frá mínari síðu, vil vera, at ein granskari eigur at kunna umstilla seg skjótt og effektivt og bara fara í gongd við tað umbidna og royna sum frægast! Alt eftir fak­øki, kann hetta eydnast viðhvørt; men eftir mínum tykki bert í einum brøkparti av projektunum. M ín niðurstøða verður tí, at samfelagið við verandi skipan ikki fær nóg nógv burtur­ úr. Betri loysnir fáast, um gran­ skarin sjálvur í størri mun slepp­ ur at seta dagsskránna og sjálv­ ur ger av, hvat hann granskar í. Rákið nú, har tann valda kósin fyri føroyska gransking, í størri og størri mun er centralt stýrd, eftir vinnu­ og ella politiskum ynski, førir ikki á mál. Nær í heimssøguni hava stór­ ar uppdagingar verið gjørdar, við boðum ella kravboðum frá myndugleikum ella ráðum? Har finnast tíverri óteljandi dømir um, at myndugleikar og ráð als ikki skilja ella hava hugflog til at ímynda sær, hvat liggur fyri framman av upp­ dagingum og loysnum av grundleggjandi spurningum á vísindaøkinum. Gamaní blivu roknimaskinurnar og teldurnar betri í kjalarvørrunum av rakett­ætlanum hjá stórveldun­ um; men grundarlagið var gjørt áðrenn við grundgransking. S kal so granskingin vera totalt frí – og ongin sum helst stýring? Her er sjálvsagt trupult at svara greitt “ja”; men eg vildi sagt: latið granskingina vera so fría og lítið stýrda sum á nakran hátt gjørligt. Hetta vil í longdini føra til bestu og mest djúptøknu úrslitini. H in 11. august i ár eru júst 10 ár liðin, síðani at mær fall í lut ta út um alt mark stóru frøi og sælu at kunna verja eina phd/dr.­ritgerð. Gleðin er óenda­ liga stór yvir lokið verk, ið fær viðurkenning. Sjálvt um alt aftaná ikki gekk snórabeint eftir ætlan, má eg samanumtikið siga, at tilveran sum granskari er heilt serstøk. At kunna –av og á – totalt fordjúpa seg í einum fakligum spurningi, møguliga eisini saman við øðrum vísindafólkum – er ein serstakliga rík og gevandi tilvera. Sera hørð viðhvørt, har viðrák og mótrák krevja nógv av persónmenskuni: ikki at flúgva ov høgt, um alt gongur eftir vild – og heldur ikki at leggja seg í kjallaran, um mót­ gongin í einari tíð kann vera ógvuslig. Um eitt ungt fólk kemur til mín og spyr: “var hatta nú alt stríðið vert”, so verður í hesum føri svara treytaleyst JA! S kal føroyska samfelagið fáa enn betri nyttu úr sínum vælútbúna granskaraflota, sum í ov stóran mun liggur fyri teymi, eigur skjótast gjørligt at verða gjørt ein munandi útbygg­ ing av føroyska universiteti­ num, Fróðskaparsetrinum. Kom­ binatiónin gransking og undir­ vísing er og verður hin dyggasti og besti vitanarframleiðsluháttu rin fyri samfelagið og hin ein­ staka. Eitt stórt og fakliga sterkt føroyskt universitet kann og eigur eisini at draga fólk úr øllum heiminum higar. Hetta skapar kontaktir – varandi kon­ taktir, ið sum tíðin líðir aftur verður ein fyrimunur á øllum økjum fyri landi: vísindasam­ starv um landamørk, mentanar­ sambond, vinarbond – og síðani eitt munadygt vinnuligt sam­ starv, samhandil og samskifti. Tíðargreinin: eitt íkast til føroyska orðaskiftið Hevur tú hug at gera títt íkast til føroyska kjakið í 2008? Send eina grein til dorit@sosialurin.fo Kravið er, at greinin er á leið 6000 tekn og skrivað í essay stíli Tilveran sum granskari ella parttíðar granskari Næstu ferð: Um gras frá glasi til fjas og hinvegin aftur. Carl Jóhan Jensen, rithøvundur, hugleiðir um Norðurlandahúsið 25 ár. tíðargreinin Dánjal Petur Højgaard, Ph.d Talvan: Talið av føroyingum, ið hava vart PhD/Doktara-ritgerðir sær soleiðis út, seinastu umleið 40 árini (1968-2008; høvuðskelda: Heilabankin hjá www. gransking.fo) dr.tal 0 2 4 6 8 10 12 1960 1970 1980 1990 2000 2010 dr.tal Tíðargreinin