leygardagur 26. februar 2000síða 7

12 tíðindablaðið sosialurin Nr. 40 - 26. februar 2000 13 tíðindablaðið sosialurin Nr. 40 - 26. februar 2000 Politisk viðmerking eftir Hanus Andreassen Frá tí henda samgonga varð skipað fyri nú skjótt tveimum árum síðani hava bæði samgongan sjálv og partar av andstøðuni lagt dent á at finna semju í teirra stremban fram ímóti einari meira virðiligari ríkisrættarligari skipan fyri Føroyar. Semja er neyvan altíð nakað, menniskju eiga at tráa eftir, og tað hendir seg meira enn so, at dyggar niðurstøður spyrjast burtur úr togan stættanna millum og samfelagsligum ella politiskum tvídrátti. Hinvegin vísir søgan, at tá ið stórmál leika á í einum samfelag ella hjá eini tjóð — eitt nú flagg, mál ella stýrisskipan — kann semja vera natúrlig. Hon ber boð um, at tjóðin er ein heild, og hon byggir grund undir góðum grann- alag, eisini eftir at málið ella málini eru loyst. Av hesi orsøk man tann polit- iska leitanin eftir áralag hesi tvey árini hava sýntst mongum føringi skilagóð. Miðflokkurin hevur sum kunnugt — við ávís- um fyrivarni — verið fúsur at styðja samgong- una. Møguleikin fyri sam- starvi við Sambandsflokk- in er fyribils neyvan meira enn teoretiskur. Í hesi viðmerking fari eg serliga at hefta meg við leikpartin hjá tí triðja andstøðuflokk- inum. Seinasta vikuskifti boðaði Javnaðarflokkurin — tann stóri andstøðu- flokkurin, sum uppruna- liga er sprottin úr tí gamla Sjálvstýrisflokkinum — frá síni støðutakan til sam- ráðingaruppleggið hjá samgonguni. Sostatt bend- ir nógv á, at tann semja, sum mangur føringur hev- ur viljað havt, og sum hin samráðingarparturin — danska stjórnin — hevur sæð sum ein dyggan fyri- mun, er gloppin samgongu og andstøðu av hondum. Hóast hetta fer undirrit- aði at loyva sær at føra fram, at møguleikin fyri semju enn er til. Hóast tað kann tykjast, sum hann ikki longur er annað enn teoretiskur, eigur hann at vera nevndur. Men so eigur samstundis at verða nevnt, at skal hesin møgu- leiki kunna fetta sær á og gerast annað enn teoretisk- ur, krevjast til hetta fyri- treytir, sum viðhvørt sýn- ast at tróta í føroyskari politiskari siðvenju: hug- flog, nýhugsan, stórsinni, tann strategiska hugbirt- ingin heldur enn tað takt- iska smásinnið. Tað kann vera hóskandi at byrja við at spyrja, hvørjar broytingar føringar sum heild kundu hugsað sær áttu at verið framdar á tí ríkisrættarliga økinum - og síðani at tekna ein frymil ella eittt modell, sum hýsir hesum broyt- ingum. Ynskini kunnu í høvuðsheitum samanfatast í trimum greinum: (1) At blokkstuðulin verð- ur minkaður á skilagóðan og realistiskan hátt, til hann — kanska um 20 ella 25 ár — fellur burtur. (2) At tað sínámillum samstarv, sum hesa øldina hevur verið millum Føroy- ar og Danmark, heldur fram. Ella sagt øðrvísi: at føroyingar varðveita teir møguleikar og tey rættind- ir — hvat viðvíkir útbúgv- ing, heilsu, mentan osfr. - sum teir higartil hava havt í Danmark — og at dansk- ir borgarar varðveita hesi somu rættindir í Føroyum. (3) At ríkisfelagsskapurin verður broyttur til ein ríkjafelagsskap millum tvær javnstaddar tjóðir, hvør við sínum tingi og síni stýrisskipan. Um ein ber hesar tríggjar greinarnar saman, kann tað tykjast, sum tann enda- ligi frymilin fer at hýsa mótsagnum, sum ikki kunnu sameinast. Til hetta er at siga, at í einari sam- ráðingarstøðu er rætt at byrja við eini ambitiøsari stremban. Vit kunnu leggja aftrat, at summir politikar- ar — eitt nú í Javnaðar- flokkinum - sum hava viðgjørt ta politisku fram- tíðina, hava ført fram, at alt ber til, bara tann rætti hugburðurin er til staðar — hví so ikki eisini hetta? Fer ein í staklutir, kann verða spurt, hvussu tað skal bera til at einast um eina skipan, sum tykist at geva Føroyum størri fyri- mun enn Danmark. Til hetta er at siga, at tað at blokkstuðulin fellur burt- ur, er í sær sjálvum ein fyrimunur fyri hin partin. Hetta eru kortini smá- mál. Tað, sum veruliga hevur týdning í hesum sambandi, er tann søguliga próvgrundin. Tað ítøkiliga samstarvið millum Føroy- ar og Danmark gongur í hvussu er aftur til o.u. 1620, tá ið Keypmanna- havn loysti Bergen av sum handilsbýur hjá føringum, og Føroya próstadømi kom inn undir Sælands biskupsdømi. Hesi sløku 400 árini hevur eitt sam- starv verið millum hesi bæði fólkini — av eitt nú kirkjuligum, mentunarlig- um, útbúgvingarligum, heilsuligum og skyldskap- arligum slag — sum kanska er eindømi. Út frá hesum ber til at grundgeva fyri einari millumríkja- skipan, sum er eindømi. Tað, sum brúk er fyri í hesum sambandi, er visió- ner hugsan. Javnaðarflokkurin hevur valt at halda fast um ríkisfelagsskapin sum eitt slag av conditio sine qua non eina treyt, sum ikki kann vikast. Tað ber til at grundgeva fyri, at henda støðutakan er óneyðuga ósmidlig. Ein kann í stað- in fyri hugsa sær henda felagsskap sum eitt hug- tak, sum er partur av sjálv- um samráðingarevninum — eitt politiskt hugtak, sum átti at kunnað verið umdefinerað, so at tað — innihaldandi somu sína- millum rættindir, sum tað ger nú — hereftir var ein skipan millum tvær sjálv- støðugar tjóðir. Tað átti at borið til at hugsa sær, at ein slík skipan gjørdist veruleiki — væl at merkja eftir at blokkstuðulin varð minkaður burtur og avtik- in. Í hvussu so er átti tað at borið til at samráðst við hesi stremban fyri eyga. Áðrenn farið verður víðari, er neyðugt at spyrja, hvussu tað ber til, at samgongan og tann sjálvstýrishugaði and- støðuflokkurin ikki hava funnið ta semju, sum báðir partar siga seg tráa eftir. Ein av orsøkunum til hetta tykist at vera tann einfaldi veruleiki, at Javnaðar- flokkurin er í andstøðu. Í hesi støðu er flokkurin tvingaður til — í tí høv- uðsmáli, sum leikar á — at profilera seg í mótsøgn til samgonguna. Tað er lutanna speisemi, at sam- gongan, tá hon valdi at útihýsa einum potentiell- um samstarvsparti, sjálv feldi ein leka inn í ta byrg- ing, hon fór undir at byggja. Ein loysn á hesi støðu tykist — samsvarandi hesum bílæti — púra log- isk. Men hon krevur dirvi og nýhugsan. Samgongan kann bjóða tí sjálvstýris- hugaða andstøðuflokki- num upp í sítt samstarv og geva honum ávirkan á samgongunnar politikk — eisini á øðrum økjum enn tí rikisrættarliga. Henda niðurstøða tykist so sólar- klár, at ein undrast á, at hon ikki oftari hevur verið frammi. Í tí semju, sum kundi verið gjørd, hevði Tjóðveldisflokkurin iva- leyst noyðst at slakað í raðfestingini — við tí úrsliti, at nýskipanir vórðu framdar, eftir at Føroyar vóru fíggjarliga sjálv- bjargnar — og Javnaðar- flokkurin á tí prinsipiella økinum, soleiðis at skilja at hugtakið ríkisfelags- skapur varð endurskoðað. Fyrimunirnir við eini slíkari loysn eru fleiri. Hon kann tryggja ta breiðu semju, sum allir partar tráa eftir, og sum hin samráðingarparturin leggur so stóran dent á. Hon kann tryggja sam- gonguni ein medleikara, sum frammanundan hevur gott samstarv við donsku Ríkjafelagsskapur og samhaldsfesti Møguleikin fyri semju millum samgonguna og Javnaðarflokkin er enn til staðar. Samgongan kann bjóða tí sjálvstýrishugaða andstøðuflokkinum upp í sítt samstarv og samstundis geva honum ávirkan á tann førda politikkin stjórnina. Og hon kann tryggja samgonguni dygg- ari álit og undirtøku mill- um føringar og í øðrum pørtum av andstøðuni, tá ella um eitt samráðingar- úrslit verður sent til fólka- atkvøðu. Men aðrir fyrimunir eru eisini við eini slíkari loysn. Eitt av teimum hugtøkum, sum hevur roynst haldgott í farnu øld, er holisman ella heildar- spekin: tann hugsan, at allir tættir í einum likami — eisini tí politiska lik- aminum — hanga saman. Sambært hesi hugsan er tann ríkisrættarliga strembanin tvinnað saman við hugtøkum sum fólka- ræði, rættartrygd, sámi- ligum umsitingarligum atburði mótvegis landsins borgarum og samhalds- festi. Tá ið tann føroyski veljarin skal gera sína støðu upp ella atkvøða um tann ríkisrættarliga spurn- ingin, er tað honum ikki líka mikið, hvussu sam- gongan umsitir hugtøk sum etikk, moral ella sosi- ala trygd. Sum ábyrgdar- fullur flokkur kann Javn- aðarflokkurin — í eini samgongu — vera við til at tryggja, at hesi hugtøk verða vird og røkt og so- statt eisini vera við til at tryggja, at borgarin hevur Sjónarmið: álit á samgonguni. Tekin eru um, at rákið bæði burturi og heima gongur fram ímóti vaks- andi stættamuni. Í Føroy- um er hesin mismunur grefligur, ikki minst eftir at samfelagið aftur er á eini aldu av hákonjunkturi. Fleirmillióningar dusa sær við stórum og púra órími- ligum samfelagsligum fyrimunum, meðan mong vanlig fólk nóg illa hava til mat og klæðir. Týdn- ingarmikil í hesum sam- bandi er ætlanin um at seta í verk eina framtíðar trygging fyri fólkið. Um vit hyggja aftur um bak, minnast vit, at føringar sum heild - eisini tey lægst løntu — heftu soli- dariskt fyri ta veldugu skuld, sum partar av yvir- stættini komu sær í í átta- tiárunum. Hevði tað ikki verið hóskandi — ikki minst við hesum í huga — at samgongan setti í verk eina samhaldsfasta trygg- ingarskipan? Ein slíkur politikkur, førdur av eini víðkaðari samgongu, kundi gróður- sett tað álit, ið er ein fyri- treyt fyri ríkisrættarligum nýskipanum. Hanus Andreassen Tað er lutanna speisemi, at samgongan, tá hon valdi at útihýsa einum potentiellum sam- starvsparti, sjálv feldi ein leka inn í ta byrging, hon fór undir at byggja. Ein loysn á hesi støðu tykist — samsvarandi hesum bílæti — púra logisk. Men hon krevur dirvi og nýhugs- an. Samgongan kann bjóða tí sjálvstýrishugaða andstøðuflokkinum upp í sítt samstarv og geva honum ávirkan á samgongunnar politikk — eisini á øðrum økjum enn tí rikisrættar- liga, skrivar Hanus Andreassen, rithøvundur, m. a. í sjónarmiðnum í dag EIRIKUR LINDENSKOV Serstaka byggiráðið fyri bý- lingin úti á Reyni í Havn hevur nú skipað seg. Í ráð- num sita Jórun í Dali, sum er forkvinna, Ovi Morten- sen, býararkitektur, sum er skrivari og Símun Arge fornfrøðingur, ið er nevnd- arlimur. Serstaka byggiráðið fyri Reyn hevur tríggjar limir, sum umboða ávikavist í- búgvarnar í býlinginum, Tórshavnar býráð og Før- oya Landsstýri/Føroya Fornminnissavn. Jórun í Dali umboðar í- búgvarnar, meðan hinir báð- ir umboða ávikavist Tórs- havnar býráð og Føroya Fornminnissavn. Serstaka byggiráðið hev- ur til uppgávu at vegleiða býráðið, tá mál verða við- gjørd, ið koma inn undir fyriskipanir í serstøku bygg- isamtykt nr. 4 fyri Tinganes og gomlu Havnina. Eisini skal ráðið serstakliga við- gera allar spurningar, ið hava samband við útsjónd húsanna, stendur í byggi- samtyktini, sum er samtykt av Tórshavnar býráð 25. ap- ríl 1972 og góðkend av landsstýrinum 25. mars 1973. Serstaka byggiráðið skal samstundis hjálpa við leið- beiningum tá onkur, sum vil byggja ella umvæla eina ogn, ið liggur innan fyri hesa byggisamtykt, leggur fyrispurningar fyri tað. Hóast byggisamtyktin fyri Reyn hevur verið til í meira enn fjórðingsøld, hevur serstaka byggiráðið ikki virkað eftir ætlan øll hesi árini. Men fyri nøkrum árum síðani tóku íbúgvar stig til at endurreisa ráðið, og hesum tóku bæði Tórs- havnar býráð og Fornminn- ÓLAVUR Í BEITI – Svartkjaftur í føroyskum sjógvi hevur verið eitt av grundarlagnum hjá m. a. russiskum skipum í 23 ár, og í býti við henda svart- kjaft, sum føroysk nótaskip ikki hava fullnýtt, hava før- oysk skip fingið eina mun- agóða kvotu av botnfiski í Barentshavinum, sum hevur havt alstóran týdning fyri føroyska samfelagið hesi farnu 23 árini. Fiskiveiðiav- talan millum Føroyar og Russland verður mett at vera tann fiskiveiðiavtalu, sum gevur mest til føroyska samfelagið. – Hóast svartkjaftastovn- urin hevur verið í stórari menning seinastu árini, so eru tað bert einstøk skip í nótaflotanum, sum hava roynt henda møguleika. Tann størsti parturin av nót- askipunum hava havt nóg mikið av øðrum veiðimøg- uleikum sum sild, makrel og lodnu. Svartkjaftaveiðan hjá føroyskum nótaskipum hevur verið so lítil, at um vit bert høvdu hesi veiðitøl at dúva uppá, so høvdu Før- oyar ikki stór søgulig veið- uhagtøl at vísa á, sigur Jørg- en Nioclasen. Svartkjafturin Og viðvíkjandi tí komandi svartkjaftabýtinum millum strandalondini, sigur fiski- málaráðharrin, Føroyar hava nógv argumentir fyri, at vit kunnu krevja ein mun- andi part av stovninum. Fyrst tað lívfrøðiliga, ferð- ingarmynstri hjá fiskinum, at svartkjaftur er serliga fiskiligur í føroyskum sjógvi, ST-sáttmálan um ferðandi fiskastovnar, har lond, sum liva av fiski eina fáa fyrimun, at vit nú hava skip, ið kunnu fiska og ser- liga grundað á samstarvið við Russland, hava Føroyar í dag eisini søguligan fiski- skap at vísa á. – Tann væntandi áhugin frá nótaskipunum hevði við sær, at ídnaðarskip fingu fiskiloyvi at veiða svartkjaft eitt ár í senn av heildarkvotu í norskum og ES-sjógvi og at landsstýrismenn undan mær hava givið 5 føroysk- um skipum innflutnings- og veiðiloyvi at veiða svart- kjaft fram til 1996. Haraftrat broytti løgtingið lógina um vinnuligan fiskiskap soleið- is, at undantak kundi gevast at veiðiorkan kundi økjast í hesum veiðiflota til tess at geva verandi skipaflota møguleika fyri útskifting- um. Hesar útskiftingar eru gjørdar í tíðarskeiðinum 1998/99 og hevur økt um samlaðu veiðiorkuna hjá hesum veiðiflota. – Tá eg tók við sum landsstýrismaður vóru har- umframt lætnar 4 tilsagnir um innflutningsloyvi til svartkjaftaskip aftrat. Eg tók beinanvegin ta avgerð, at ikki fleiri loyvi skuldu gev- ast. Men hinvegin havi eg givið loyvi til, at skip eru skift út við skip við størri veiðuorku. Eg nýtti serstaka undantaksgrein, nevniliga grein 8, til at geva loyvið til t. d. nýggja Jupiter og til nýggju Norðborg, tí hesir høvdu størri veiðuorku enn teir, sum fóru út. Hetta meti eg ikki er at geva nýggj loyvir, tí talan er um útskift- an, men er tað m.o. hesi skip, Atli Hansen hugsar um, so eru nýggj loyvir giv- in. Næraberg Og víðari sigur Jørgen Nicl- asen, at formaðurin í Fel- agnum Nótaskip tykist at hava so ilt av, at „Næra- berg“ nú er komin inn í veiðiflotan og leggur lands- stýrismannin undir at nýta undanførslugreinir við at kalla ætlanina eina menn- ingarætlan og harvið skjóta seg undir serstaka grein í lógini um vinnuligan fiski- skap til tess at økja um talið av svartkjaftaskipum so ella so. – Til hetta er vert at leggja til merkis og skal verða upp- lýst, at fiskivinnuumsitingin hevur mett sera gjølla um hesa verkætlan, sum er ein menningarætlan, ið skapar grundarlag fyri um 80 ar- beiðsplássum aftrat, at før- oysk fiskivinna fær møgu- leika at menna seg til eina meirvirðisvinnu og skapt verður Føroyum eitt fram- haldandi grundarlag at Einki nýtt svartkjaftaloyvi latið — Men hinvegin havi eg givið loyvið til, at skip eru skift út við skip við størri veiðuorku. Eg nýtti ser- staka undantaksgrein, nevniliga grein 8, til at geva loyvi til eitt nú nýggja Jupiter og til nýggju Norð- borg, tí hesir høvdu størri veiðuorku enn teir, sum fóru út. Hetta meti eg ikki er at geva nýggj loyvir, tí talan er um útskiftan, sigur Jørgen Niclasen, fiskimálaráðharri gagnnýta okkara tilfeingið (her svartkjafturin) á burð- adyggan hátt. Virðið verður fleirfalt fyri sama tonsatal. 2 ár – Til tess, at verkætlanin kundi gjøgnumførast, varð sett sum treyt, at menning- arætlanin sambært § 20, stk. 3 í lógini um vinnuligan fiskiskap er avmarkað til 2 ár. Innan skipinum verður latið fiskiloyvi sum liður í hesi menningarætlan, so skuldu eigarnir skjalprógva fyri Fiskimálastýrinum, at teir høvdu ræði á einum verandi veiðiloyvi at fiska svartkjaft, og sum Fiskimál- astýrið hevði góðkent sum grundarlag fyri ætlanini. Eisini varð kravt, at innan 2 ár eru farin, aftaná at skip- ið er komið undir føroyskt flagg (leiguskrásett), skal skipið verða skrásett í før- oysku skipaskránni undir vanligum treytum sam- stundis sum eigarnir lúka treytirnar í § 7 (ognarviður- skiftini). – Verða hesar treytir ikki loknar innan 2 ár, so fellur rætturin til nevnda veiði- loyvi burtur. Nevnda veiði- loyvi, sum sipað verður til er veiðiloyvi hjá „Prest- land“, sum er heft at hesi menningarætlan. Sostatt er heldur einki nýtt svartkjaft- aloyvi latið í hesi verkætlan, sum formaðurin í Felagnum Nótaskip“ og Dimmalætt- ing hava so ilt av, sigur fisk- imálaráðharrin at enda til seinastu skrivingina, sum verið hevur um hesi mál. Serstaka byggiráðið fyri Reyn skipað Ráðið, sum skal vegleiða íbúgvum og myndugleikum um, hvussu farast skal fram í søguliga umhvørvinum úti á Reyni í Havn, hevur nú skipað seg – Hóast svartkjaftastovn- urin hevur verið í stórari menning seinastu árini, so eru tað bert einstøk skip í nótaflotanum, sum hava roynt henda møguleika, sigur Jørgen Niclasen, fiskimálaráðharri issavnið undir við. Fleiri byggimál hava seinastu tíðina verið, har í- búgvarnir hava verið mis- nøgdir við mannagongdina hjá Tórshavnar býráð, sum ikki hevur fylgt byggisam- tyktini, sum t. d. tá Sersjant- ahúsini vórðu flutt út á Skúlareyn, og nú Tórshavn- ar býráð játtaði privatper- sóni at byggja sethús á neystagrundina úti í Bakka. Hetta seinna málið varð steðgað í landsstýrinum, sum í slíkum føri skal jatta kommunum at avhenda al- mennar ognir. Fyrra málið varð trumfað ígjøgnum, hó- ast íbúgvarnir mótmæltu. Nú ráðið er skipað. vænta íbúgvarnir, at ivaspurningar kunnu verða greiddir, áðr- enn myndugleikarnir taka avgerðir. Teir vænta eisini, at hetta tryggar, at serstaka byggisamtyktin verður fylgd.