mikudagur 11. juni 2008síða 11

Nr. 110 - 11. juni 2008 11 Tætt samarbeiði millum Granskingarkjarnan í evnafrøði og lívtøkni og Faroe Marine Biotech í fyrstu atløgu og Faroe Marine Biotech og Junca í aðru atløgu hava ført til stovnsetan av Seanenergy. Nógvar vinnuligar gransk­ ingarverkætlanir kundu verið settar í verk um Før­ oyar settu pening av til gransking eins og onnur lond kring okkum. Men vit føroyingar tykjast ikki hava álit á vísindum. Fleiri leiðandi og umboðandi persónar hava í fjølmiðl­ unum sett fram niðrandi útsagnir um granskarar landsins. Og mansdominer­ aða politiska heimastýrið hevur í longri tíð vanstýrt landsins gransking, menn­ ing, vinnulívi við syrgiliga lágum játtanum og vána fyriskipanum. Collagen kapslar til lýsi og heiligvág Granskingarkjarnur Framkomnar búskapar­ frøðiligar greiningar hava aftur og aftur víst eitt greitt positivt samband millum gransking og fíggjarliga framgongd. Henda veru­ leika tók Fiskimálaráðið til eftirtektar og stovnsetti fyri skjótt fimm árum síðani tríggjar granskingarkjarnur. Eina í evnafrøði og bio­ tøkni, eina aðra í fram­ leiðslutøkni og eina triðju í veiðutøkni. Stutt eftir stovn­ setingina vórðu hesar kastreraðar fíggjarliga av landsins leiðslu. Fæið, sum varð ætlað at seta vinnu­ lívsrættaðar verkætlanir í gongd við, varð minkað til eitt minimum. Vinnulívsrelateraðar verkætlanir Hóast hesa mishugaligu byrjan, so legði Gransk­ ingarkjarnin í evnafrøði & lívtøkni saman við pørtum av vinnulívinum til brots við at fyrireika fiskivinnu­ relateraðar verkætlanir, umfatandi: livurverkætlan, collagen og gelatin, pepsin og peptonir frá fiska­sil­ agu, peptidir og amino­ sýrur frá stimafiski og lívrunnum evnum, hydro­ lysat av laksahøvdum og innvølum, DHA­ og EPA­ oljur, marin phospholid, chitin, chitosan og glucosa­ min, føðsluvirði í føroysk­ um fiskaflaki til útflutn­ ingar, nano­hylkt funku­ føði frá marinum hjáúr­ dráttum, náttúrligt astaxan­ thin í øko­laksi, funkuføði (functional food, heilsu­ varðveitandi), nutraceutical (heilsumennandi), heiliráðs­ kosti (medical food, heilsu­ lekjandi), probiotics (bak­ teriuríkað føði) og prebio­ tics (trevjarík føði), synbio­ tic (bakteriuríkað og trevja­ ríkað føði). Fígging Fyri at fáa verkætlanirnar í gongd tørvast peningur. Hesin parturin av arbeiði­ num hevur verið sera tung­ ur. Tí flestu føroyskar fyri­ tøkur eru fíggjarveikar og almennu Føroyar veita bert ein lítlan brotpart av tí til gransking, sum tær eiga at gera, skulu tær eins og onnur europeisk lond fylgja Lissabon­strategiini (3% av BTÚ til gransking og menning ár 2010). Og mótsatt ríkmonnum uttan­ lands, so bjóða teir føroy­ sku ikki til at figgja nakað her á landi, sum hevur við undirvísing, gransking og menning at gera. Útlendsk oljufeløg hava verið høv­ uðsálitið í mongum førum. PhD-undanverkætlanin Fitt av tíð og orku varð nýtt til at fáa fígging til ein PhD­undanverkætlan, sum millum annað hevði til endamáls at gera yvirlit yvir fyritøkur, ið framleiða gelatin og collagen, hvørjir keypararnir og marknaðir­ nir eru, hvørji krøv verða sett til rávøruna og hvørjir lág­ og hávirðis vøruúr­ dráttir kunnu framleiðast úr rávøruni. Lýst varð eftir fólki, og ein ungur dugnaligur verk­ frøðingur í biotøkni frá DTU, Jonhard Eysturskarð (JE), varð settur í starv. Heidelberg Í byrjanini av PhD­undan­ verkætlanin fór JE í lag við at finna, fáa til vega og lesa vísindaligar greinar, viðkomandi bóklingar og heimasíður, sum lýsa gelatin­ og collagen­virk­ semið kring knøttin. Síðani fór JE saman við Gran­ skingardeplinum í evna­ frøði og lívtøkni og sam­ skiparanum av fiskivinnu­ gransking, Jákup Mørkøre á Fiskimálaráðnum, undir at fyrireika eina ferð til Heidelberg í Týsklandi, har ein stór altjóðað gelatin­ ráðstevna varð hildin í tíðarskeiðinum 6. til 9. september 2005. Henda ráðstevna verður einans hildin fjórða hvørt ár. Umframt at ráðstevnan gav JE eitt gott innlit í, hvat rørist á gelatin­øki­ num, fekst samband við granskarar, framleiðarar, sølufólk og keyparar kring allan knøttin. Út í heim Eftir hesa ráðstevnu varð farið undir at fyrireika vitj­ anir í Spania, Fraklandi, Onglandi, Kanada og USA. Í Amerika vitjaði JE, Bob Welland, varastjóra hjá Kenney & Ross (Nor­ land), sum er týdningar­ mesti kaldsjóarfiska­gelat­ in framleiðari í heiminum. Høvi fekst eisini at vitja professaran Joe M. Reigen­ stein, sum hevur drúgvar royndir innan gransking í fiska­gelatin og er serfrøð­ ingur innan kosher­ og halal­marknaðin. Hesir eru marknaðirnir hjá ávikavist jødum og muslimum. Junca Í Evropa vitjaði JE fyritøk­ una Rousselot (Frakland), sum er næststørsti gelatin framleiðarin í heiminum, Cardinal Health (England), sum nýtir fiska­gelatin til at hylkja heilivág í, CSIC (Consejo Superior de Investigaciones Científi­ cas, Madrid, Spania), sum hevur drúgvar royndir innan gransking í fiska­ gelatin, og sponsku gelatin­fyritøkuna Junca. JE fekk samband við CSIC ígjøgnum Magnus Paula Magnussen, Cand pharm. & PhD (MPM), sum áður hevði vitjað gran­ skingarlundina í samband við eina námsferð við næm­ ingum úr Fiskivinnuskúl­ anum. MPM hevur uppar­ beitt eitt sera stórt og virðismikið kontaktnet av serkønum fólkum úti í heimi, og hevur MPM og hansara netverk verið av stórum týdningi fyri før­ oyska gransking og menn­ ing. Í gjøgnum professar­ an Javier Borderías, sum starvast á CSIC, fekk JE møguleikan at vitja gelatin­fyritøkuna Junca í januar 2006. Eftir hesa vitjan og eftirfyljgandi rapportering fekk Egil Olsen, táverandi stjóri á Faroe Marine Biotech, samstarv í lag við sponsku gelatin­fyritøkuna. Seanenergy Stovnsetanin av Seanenergy á Eiði kom ikki av tilvild, men harafturímóti sum eitt beinleiðis úrslit av miðvís­ ari og tættari samvinnu millum Granskingarkjarnan í evnafrøði og biotøkni og Faroe Marine Biotech í fyrsta umfari og millum Junca og Faroe Marine Biotech í øðrum lagi. PhD-verkætlanin Eftir hesa PhD­undanverk­ ætlan fekst eftir tógvið stríð figging til eina PhD­ verkætlan um collagen og gelatin. Bróðurparturin av fíggingini var útlendskur kapitalur. Endamálið við hesi ígongdverandi verkætlan er at: Process­optimera extrak­ tión av collagen/gelatin burtur úr skræðu av før­ oyskum fiskasløgum, so sum toski, upsa og hýsu, svartkjafti, gulllaksi, laksi. Máta týdningarmestu alis­ frøðiligu og evnafrøðiligu parametrarnar av fram­ leidda gelatininum og kanna eftir, um hesi para­ metrar eru støðugir ella broytast við árstíðini. Sam­ meta mátaðu parametrarnar við útlendsk virði og har­ við staðfesta, um føroyskt fiskagelatin hevur serstak­ ar eginleikar ella ikki. Hækka bráðpunktið á marina gelatininum í fyrsta lagi við krossbindingum framdar við enzymum, t.d. transglutaminase og í øðr­ um lagi við polysaccharid­ um, eitt nú kappa­carageen­ an, og harvið gera tað handilsliga kappingarført við onnur terrestrial gelatin­sløg. Verkætlanin fer fram í Tróndheimi í Noregi. Higartil eru fleiri nýggj og týdningarmikil úrslit nádd. Úrslit, sum kunnu fara at hava stóran týdning fyri føroyska collagen­gelatin­ framleiðslu. Fróðskapur og framburð- ur – mental myrk miðøld - føroyingar serstøk tjóð Fróðskapur og framburður Varð meiri peningur settur av til gransking her á landi, so kundu fleiri aðrar fiski­ vinnurelateraðar verkætl­ anir verið settar í verk. Verkætlanir sum vissuliga høvdu kunnað skapt ávís nýggj sterk nichu­øki í fiskivinnu og matídnaði okkara. Nichu­øki umfat­ andi millum annað kendar eins og ókendar innovativar heilsuvarðveitandi, heilsu­ mennandi og sansa­freist­ andi hávirðisúrdráttir. Vit hava møguleikarnar, men gagnnýta teir ikki (sí “Eru føroyingar fremsta forðan fyri framburði í Føroyum”, www.setur.fo Mental myrk miðøld Men trupulleikarnir eru mangir og forðingarnar nógvar, serliga millum oyr­ uni á okkum sjálvum. Myrka miðøldin hevur enn rættuliga fast mentalt tak í okkum føroyingum. Fleiri fjølmiðlaframsagnir frá leiðandi og umboðandi persónum eru týðulig tekin um, at upplýsingartíðin hevur torført við at fáa høvdið fyri seg her á landi. Litið verður ikki á vísindi. Fiskimannafelagsformaður in hevur bert niðrandi út­ sagnir um føroyska gransk­ ing. Fyrrverandi løgtings­ maður hevur eyknevnt vísindafólk her á landi køstaflugur, køstaflugur við sevlinum í landskassa­ num. Ein annar fyrrverandi løgtingsmaður og lands­ stýrismaður hevur kallað fróðarfólk landsins fyri uppáhang hjá almenna sektorinum. Formaðurin hjá reiðarafelagnum firnast ikki fyri at eyknevna granskarar landsins fasta kórið á landi. Og mans­ domineraða politiska heimastýri okkara heldur eftir øllum at døma, at tað ber væl til at kappast við aðrar framkomnar vísinda­ liga sterkar tjóðir á global­ iseraða marknaðinum, við einum menningarliga stirvnaðum og afturút­ sigldum vinnulívi, mest­ sum tómum GM­fígging­ argrunnum og fíggjarligum niðurpíndnum analýsu­ tólamanglandi universiteti. Vinnarar verða vit valla. Føroyingar serstøk tjóð Her er talan um einki minni enn grova vanstýring av landsins gransking, menning og vinnulívi. Hetta skilaloysið og ábyrgdarloysið ger okkum til eina rættuliga sermerkta og serstaka tjóð í fram­ komna partinum av heimi­ num. Tí partinum, sum vit fegin vilja javnmetast við. Við hesum administriva dáralætinum, grunnskygn­ inum og andliga myrkri­ num í huga kunnu vit av røttum mantra­njóra fyrstu reglu í næstseinasta ørind­ inum av fosturlandssangi­ num: “Av øllum londum” hjá Pól F. Joensen: “Vit eru føroyingar serstøk tjóð”. Collagen-gelatin-verkætlanin Granskingarleiðari á Granskingarkjarnanum í evnafrøði og lívtøkni Lektari á Fróðskapar­ seturi Føroya Hóraldur Joensen Fyri ikki so langt síðan gjørdi Atlantic Airways vart við, at vegna nógv hækkandi prísir var úrslitið vánaligt fyri 1. kvartal 2008, og botnlinjan vísti reyð tøl. Fyri at bøta um hetta ­ varð sagt frá AA ­ fór felagið at seta prísin á ferðaseðlum upp, og er hetta longu gjørt, men so snildisliga, at vanligur brúkari hevur ringt við at síggja hækkingina. Uttan kappingarneyta ber hetta væl til, og at hyggja upp á innara kostn­ að liggur jú ikki til feløg uttan kapping. Dømir er nógv um hetta, til dømis hevði Maersk Air eina príshækkan hvørt ár, tey árini teir vóru í “ostaklokk­ uni” Danair, sama gjørdi SAS. Tá so liberaliseringin kom innan flogferðslu í Europa, vaknaðu teir við kaldan dreym. Søguna um hesi feløg kenna øll. Nei góðu tit á AA, hugsið meira kreativt og sum eigari og brúkari fari eg at loyva mær at koma við ymiskum uppskotum. Sum tað fyrsta haldi eg, at við tí kundagrundarlagi, ið AA hevur, kann tað ikki vera lønandi at flúgva til so nógvar destinatiónir. Minkið um hesar rutur, til tær, sum geva svørt tøl og ger fleiri fráferðir til eina basislufthavn og gerið avtalur við onnur feløg, um víðari flutning út í heim. Eg trúgvi, at færri destinatiónir er alneyðugt, serliga tá nýggi flúgvarin til uml. hálva milliard kemur, tá fer í øllum førum ikki at bera til at flúgva til London ella Stokholm við 15­20 ferðafólkum, uttan kollveltandi hækkan av ferðaseðlunum. Sum nummar tvey, skerjið servering umborð til ein kopp av kaffi/vatn og ein tebolla, sum tann ferðandi tekur við sær, tá hann ferð umborð. Fyri tað triðja, flytið alla sølu av tollfríum vørum niður á jørðina. Eg trúgvi, at við nevndu tiltøkum v.m, skuldi borið til, um ikki at lækka prísin, so útseta næstu hækking rættuliga nógv. Flogferðsla Føroyar/Útheimin smittun@email.fo símun mittún viðmerkingar