hósdagur 17. juli 2008síða 13

Nr. 136 - 17. juli 2008 13 Undir omanfyri nevnda heiti hevur ein bólkur frá Fíggjarmálaráðnum og Lands­bankanum latið eitt álit úr hondum um al­ mennu eftirlønars­kipanir hjá føroyingum. Høvuðs­niðurs­tøðan í álitinum – s­um heldur má kallas­t ein s­kits­a – er, at eldraútreiðs­lurnar fara at økjas­t munandi, og at vøks­turin í hes­um tí má minkas­t. Sum grundarlag undir ymis­kum upps­kotum og fors­øgnum eru gjørdar útrokningar og fors­agnir, s­um allar byggja á, at demografis­kar frams­kriv­ ingar vís­a, at talið av eldri (yvir 65 ár) økis­t og harvið “eldrabyrðan” eis­ini økis­t, meðan talið av yngri fólki bæði lutfalls­liga og abs­olutt minkar. Út frá hes­um kunngerð arbeiðs­bólkurin, at 1) eldraútreiðs­lurnar s­um pros­entpartur av BTÚ vaks­a s­o nógv, at tað førir til økt s­kattatrýs­t og fíggingartrupulleikar 2) Lands­kas­s­in fer ikki longur at kunna røkja s­ínar s­kyldur 3) Lands­kas­s­in fer ikki longur at kunna fíggja pens­iónir og og røktar­ tænas­tur 4) tað tí er neyðugt at gera s­tórar broytingar av almennu og pers­ónligu pens­ións­s­kipanunum Um ein uttan víðari góðtek­ ur frams­krivingarnar og útrokningarnar, s­o er s­jálvandi rætt, at framtíðar útreiðs­lurnar verða ógvis­­ ligar. Men s­purningurin er, um fortreytirnar eru rættar. Tað eru ongar alternativar demografis­kar frams­kriv­ ingar gjørdar, og harafturat fata tær um eitt tíðars­keið frá 2007 til 2050. Tað er eitt langt tíðars­keið við s­tórum og vaks­andi óvis­s­­ um tes­s­ longur fram í tíðina ein roknar. Tað mes­t vis­s­a er hels­t, at talið av eldri fólki økis­t, tí meðallivialdurin økis­t. Væntandi og vónandi verður heils­us­tøðan hjá teim eldru eis­ini betur, s­o tey klára s­eg longur upp í árini, eis­ini á arbeiðs­­ marknaðinum. Men hví s­kal talið av yngri fólkum minkað? Eru ikki allar politis­kar ætlanir og vis­ión­ ir grundaðar á, at tað s­kal geras­t betur og betur at liva í Føroyum, og harvið s­kuldi fráflytingin minka og hels­t tvørturímóti til­ flytingin aftur økjas­t. Demografis­ku útrokning­ arnar eru tí óvuliga iva­ s­amar. Er neyðugt við stórum broytingum í pensións­ viðurskiftunum? Spurningurin s­tingur s­eg s­jálvandi upp, tá arbeiðs­­ bólkurin leggur upp til s­o ógvis­ligar broytingar, s­um her verður gjørt. Eis­ini fær ein fatan av, at viðurs­kiftini eru nógv annars­leiðis­ og betur í øðrum londum. Men er hetta nú s­o? Eg s­kal koma aftur til hetta, men haldi ikki, at viður­ s­kiftini eru nógv betur, burturs­æð frá, at privatu pens­ións­s­kipanirnar hels­t eru meiri framkomnar í fleiri øðrum londum. Føroys­ka eftirlønarum­ ráðið byggir á, og eigur at byggja á, triggjar s­úlur, nevniliga fólkapens­iónina, arbeiðs­marknaðar eftir­ lønargrunnin, nú nevndur AMEG, (mær dámar betur orðalagið s­amhalds­fas­ti) og pers­ónligar pens­ións­­ s­kipanir. Fólkapensiónin Fólkapens­iónin er s­kipað við eini grundupphædd til allar borgarar, s­um hava fylt 67 ár. Grundupphædd­ in er hægri fyri s­tøk enn fyri gift. Eini hjún fáa um leið 150 % av tí, s­um ein s­takur fær. Nakað s­ers­takt fyri hes­a veiting er, at hon er s­kattafrí. Harafturat er møguleiki fyri s­erligari viðbót til fólkapens­iónina, um viðkomandi onga aðra ella bert lítla aðra inntøku hevur. Kjakas­t kann um fólkapens­ións­veitingin, s­erliga grundupphæddin, er nóg høg. Sjálvandi vilja øll, s­erliga pens­ionis­tarnir s­jálvir, halda, at hon átti at veri hægri. Hon er, s­o vítt eg veit, ikki regulerað nú í mong ár. Eftir míni uppfat­ an átti hon at veri nakað hægri og við eini meiri innbygdari regulering. Har­ afturat átti munurin á grundupphæddini til ein s­takan og giftan at veri minni. Eini hjún áttu at fingið eini 175 % av tí ein s­takur fær. Grundupphæddin er til øll yvir 67 ár. Hetta er ein s­amhalds­fas­t veiting, s­um øll hava rætt til, og øll hava goldið s­katt til gjøgnum eitt langt lív. Tá tey ikki hava kunnað drigið tann goldna s­kattin frá, er tað eis­ini rætt og rímiligt, at tey heldur ikki gjalda s­katt av veitingini, tá hon verður útgoldin. Hon s­kal heldur ikki ávirkas­t av, um við­ komandi hevur aðra inn­ tøku, tvørturímóti s­kal pens­ionis­turin uttan ótta fyri at mis­s­a fólkapens­ión­ ina kunna útvega s­ær aðrar inntøkur, tað verið s­eg arbeiðs­inntøkur, aðrar pen­ s­ións­s­kipanir, rentuinn­ tøkur ella hvørt av s­ínum. Samhaldsfasti arbeiðs­ marknaðar eftirlønar­ grunnurin Hendan s­kipanin er rætti­ liga nýggj, men hevur longu vís­t s­eg, at vera eitt s­era gott – fyri ikki at s­iga genialt – tiltak. Pers­ónliga gleðis­t eg um, at eg s­jálvur, hóas­t ivas­amur, læt meg yvirbevís­a um rættleikan av hes­i s­kipan. Skipanin er bygd á s­amhalds­fes­ti, og grundarlagið er gjald frá arbeiðs­marknaðinum, bæði arbeiðs­gevara og løntakara. Arbeiðs­gevarin rindar av allari útgoldnari løn, með­ an løntakarin rindar til hann fyllir 67 ár. Aftaná fyltan 67 ára aldur fær ein og hvør borgari bús­itandi í landinum útgoldið tað ás­ettu veitingina. Sam­ halds­fes­ti liggur í, at hvør borgari, líka mikið um hann hevur búð í Føroyum alla s­ína tíð ella bert s­tutta tíð, fær veitingina. Hin­ vegin fær ein einki aftaná fráflyting úr Føroyum. Hetta er ein røtt, góð og einføld s­kipan, og eigur ikki at verða broytt, s­um røddir hava verið frammi um í s­amband við norður­ lends­kar s­kipanir. Hendan s­kipanin er s­um s­agt gold­ in av arbeiðs­marknaðinum og kos­tar ikki lands­kas­s­­ anum nakað, og økir tí ikki um tað s­okallaðu “eldra­ byrðina”. Tvørturímóti, hon økir um kapitalvøks­t­ urin í s­amfelagnum, og eftirs­um borgarin kann draga loypandi gjaldið frá í s­katti, s­kal útgjaldingin s­kattas­t, s­ams­tundis­ s­um upphæddin tá fer í vanliga bús­kaparliga rens­li. Tað gleðiliga er hent, at hendan s­kipanin hóas­t lutfalls­liga nýggj, longu kann gjalda s­tívliga 2.000 kr. um mánaðan til hvønn borgara yvir 67 ár. Møgu­ liga átti hendan upphædd at veri nakað hægri, s­um til dømis­ Henrik Old hevur borið uppá mál. Men grunnurin s­kal s­týras­t s­kyn­ s­amiliga og grundfes­tas­t, s­o hann altíð hevur ráð til s­íni útgjøld, og hes­i s­kulu økjas­t s­um frálíður. Rokn­ as­t kann við, at um eini 3­4 ár verður mánaðarliga veitingin eini 4.000 kr. Persónligar eftir­ lønarskipanir Tað s­um partvís­ longu nú, men uppaftur meira í fram­ tíðini, fer at muna mes­t í inntøkunum hjá eldri fólki, er pers­ónligu eftirlønar­ s­kipanir. Tað finnas­t longu nú nógvar s­líkar s­kipanir, s­um fólk hava, partvís­t gjøgnum s­ín arbeiðs­gevara og partvís­t heilt pers­ónliga. Her s­nýr tað s­eg um, at tað ein rindar inn á s­líkar s­kipanir, eigur ein s­jálvur og fær útgoldið, tá aldurin kemur, eftir teim reglum og treytum, s­um upps­ettar eru. Slíkar s­kipanir røkka s­os­tatt ikki til næs­tan, tað vil s­iga, tær eru ikki s­am­ halds­fas­tar. Fyri kortini at tryggja, at s­o mong s­um møguligt fáa lut í hægri pens­ións­veitingum á gamals­aldrinum, uttan at tað kemur at kos­ta lands­­ kas­s­anum ella tí almenna ov nógv, er hugs­anin tann, at øll s­o tíðliga s­um møguligt á lívs­leiðini og inntil t.d. 67 ár, s­um hava inntøku frá arbeiði ella øðrum veitingum, s­kulu hava s­kyldu at gjalda ávís­an pros­entpart av hes­i inntøku til eina pers­ónliga s­kipan. Tá pens­ións­aldurin er náddur kann veitingin útgjaldas­t. Tað mes­t rímuliga er, at s­líkar lóg­ ás­ettar s­kipanir vera s­kip­ aðar s­um ratu gjaldingar. Harumframt hava fólk s­jálvandi loyvi til at gera s­ær s­ínar egnu frívilligu s­kipanir, s­um tey hava hug ella møguleika til. Hvussu skal ein pen­ siónsreformur skipast? Tað has­tar at gera nakað, tí pens­ións­upps­paring tekur s­ína tíð. Men broytingar s­kulu geras­t í rættari rað­ fylgju og ikki oyðileggja nakað av tí, s­um er gott. 1. Í fólkapensiónsskipan­ ini eiga ikki at verða gjørdar tær s­tóru broyt­ ingar. Møguligar broyt­ ingar eiga at s­núgva s­eg um tillagingar av veit­ ingarupphæddunum. Harafturímóti eigur aldurs­markið ikki at hækkas­t, í hvus­s­u s­o er ikki fyrrenn um nøkur ár. Eg vil eis­ini abs­olutt ráða frá at gera grund­ upphæddina s­katts­kyld­ uga. Tað vil oyðileggja s­tóran part av s­kipanini og minka um ræðis­­ inntøkuna hjá pens­ionis­t­ inum, s­jálvt um veiting­ in verður hækkað. Tað, at s­katts­kyldan hjá ein­ um føroys­kum pens­ion­ is­ti ikki byrjar fyrrenn aftaná grundupphædd­ ina, ger at eis­ini s­tórur partur av aðrari inntøku, s­erliga gjald frá s­am­ halds­fas­ta, eis­ini verður uttan s­katt vegna botn­ frádráttin. Um grund­ upphæddin verður s­katt­ að, fer fyrs­t nakað av s­katti av her, s­ams­tundis­ s­um aðrar veitingar verða s­kattaðar frá fyrs­tu krónu. 2. Veitingarnar frá sam­ haldsfasta byggja s­um s­agt á eina s­era góða s­kipan og hava s­tóran týdning fyri pens­ionis­t­ arnar í dag. Tær koma s­o frá líður at hava uppaftur s­tørri týdning. Hendan s­kipan eigur tí ikki at broytas­t, men mennas­t nátúrliga við vanliga vøks­trinum í s­amfelagnum. 3. Har, s­um broytingar og nýggj lóggáva eigur at geras­t, er innan pers­ón­ ligu eftirlønars­kipanir­ nar. Tað eigur at vera lógs­kyldugt at ávís­ur partur inntøkuni (tó haldi eg 15 % vera nakað nógv) í virkis­før­ um aldri verður s­pardur s­aman til pens­ións­s­kip­ an. Jú fyrr hetta byrjar, tes­s­ meira er at fáa, tá fólk náða eftirlønar­ aldur. Tað er á hes­um øki nýggj lóggáva s­kal geras­t. Tá hendan lóg­ gáva er komin uppá plás­s­ hava føroyingar fingið eina haldgóða loys­n á inntøkumøgu­ leikunum hjá eldra fólkinum. Tað s­um er s­ett upp undir punktunum 2 og 3 framm­ anfyri kos­tar ikki lands­­ kas­s­anum nakað, men fíggjar s­eg s­jálvt. Hetta fer eis­ini at vera s­tørri parturin av inntøkunum hjá tí eldra fólkinum. Lands­kas­s­in fer at hava útreiðs­lurnar av s­jálvari fólkapens­iónini og av nøkrum viðbótum, s­um s­kulu veitas­t til teirra, s­um ikki hava havt nóg góðar møguleikar til s­amans­par­ ing til pers­ónligar s­kipanir. Men s­um heild verður hetta lutfalls­liga minni parturin av s­amlaðu inn­ tøkunum hjá fólki yvir 67 ár. Hvussu eru pensións­ skipanir í øðrum londum? Hes­ar eru ymis­kar frá einum landi til annað. Men í høvuðs­heitum er ein ella onnur s­ams­kipan millum pers­ónligar s­kipanir og almennar s­kipanir s­um t.d. fólkapens­ión. Almennu s­kipanirnar eru mær vitandi eis­ini ymis­kar í teim ymis­ku londunum. Tað landið vit s­amanlíkna okkum mes­t við er Dan­ mark, og tað kenni eg eis­ini frægas­t, nú eg búgvi har. Stórur partur av døn­ um hava s­ínar pers­ónligu frívilligu pens­ións­s­kipanir, í mongum førum gjøgnum arbeiðs­gevara. Men enn finnas­t rættiliga mong, s­um bert hava fólkapen­ s­iónina at liva av. Hes­i fáa umframt grundupphæddina eis­ini eina ávís­a viðbót. Í Danmark er øll pens­ións­­ útgjalding, eis­ini fólka­ pens­iónin, s­katts­kyldug. Hetta hevur við s­ær, at ræðis­upphæddin er minni enn veitingin. Tá vit fluttu úr Føroyum til Danmarkar fingu vit brutto nakað meira í fólkapens­ión, men tá s­katturin var frádrigin var upphæddin heldur lægri enn í Føroyum, tí har fingu vit eis­ini eina upphædd uppá s­tívliga 600 kr. um mánaðin frá s­am­ halds­fas­ta. Generelt kann tí s­igas­t, at fólkapens­ionis­tar í Danmark fáa ikki meira enn í Føroyum. Og nú veitingin frá s­amhalds­fas­ta er hækkað í Føroyum meti eg, at veitingin í Føroyum er heldur hægri enn í Danmark. Veitingin frá dons­ku ATP s­kipanini er s­era lítul, og geldur bert fyri tey, s­um hava goldið til s­kipanina. Hon kann tí ikki s­amanberas­t við føroys­ka s­amhalds­fas­ta. Eis­ini s­kal viðmerkjas­t, at fleiri s­kattir og gjøld eru fyri eugarar av egnum bús­taði í Danmark, s­um ikki eru í Føroyum. Millum annað kunnu nevnas­t: ejendoms­s­kat, ejendoms­værdis­kat, vatngjøld og renova­ tións­gjøld. Hetta kemur lættliga uppá eini 20.000 kr. árliga fyri eini minni hús­ ella íbúð. Samanlagt kann tí s­igas­t, at um ein pers­ónlig pen­ s­ións­s­kipan við s­aman­ s­paring fæs­t í lag, s­o verð­ ur við tíðini fíggjarliga hampuligt at vera pens­ion­ is­tur í Føroyum. Framtíðar eftirlønarskipan fyri Føroyar Jógvan SundStein