leygardagur 28. juli 2001síða 13

24 Nr. 143 - 28. juli 2001 Nr. 143 - 28. juli 2001 25 Vilhelm Johannesen Gott fundarfólk! Góðu sørvingar, vágafólk og stevnugestir! Fyrst skal eg takka hjarta- liga fyri, at eg varð biðin um at halda røðu á midnátt- arsamkomuni á Vestan- stevnuni 2001. Eg geri tað fegin og kenni tað sum ein stóran heiður, at halda røðu fyri tí stóru mannfjøld, sum hevur leita sær oman á Sandin í Sørvági hesa góð- veðursnáttina. Hóast eg eri klaksvíking- ur – føddur, uppvaksin og búsitandi har, so hevur Sør- vágur altíð staðið mínum hjarta nær – verið mín næsta heimbygd, ella sum onkur vildi sagt, mín heim- bygd nr. 2. Sum smá- drongur kom eg her hvørt summar. Eg minnist torv- roykin, ið kom upp gjøgn- um ljóðarin í hvørjum húsi í bygdini, og sum beyð mær vælkomnum til Sørvágs, tá eg steig út úr bussinum her uppi á Pølsoyruni. Eg minnist spæl her á sandinum. Her uppi á sand- inum var tað fótbóltur, hond-bóltur, kapprenning og lop. Longur niðri á sand- inum bygdu vit sandborgir, fangaðu állar og tara- brosmur, vit vassaðu langt út eftir sandinum, men heiman-ífrá vistu vit, at vandaleysur var sandurin ikki, tí marrbakkin var har, og fór vit út av honum, so var eitt bládýpi undir okk- um. Eg minnist eisini at vit royndu eftir smásílum og állum, bæði í Stórá og í Kirkj-ánni, somuleiðis minnist eg løtur í Kongs- hyli og í Djúphyli. Um kvøldarnar róku vit neytini heim frá útrakstrinum úti í Geilini. Eg minnist torv- arbeiði Norði á Mýrum, eg minnist aðrar torvheiðar, t. d. Norði á Nakki, Niðri í Gyl, í Sortudíki o. s. fr., eg minnist gongutúrar oman á vatnið og oman í Vatns- oyrar, norður á Fjallavatn, út í Selvík og til Bíggjar. Og sjónin vit sóðu og fram- vegis síggja úr Bø gongur ongantíð frá mær: Har síggja vit Drangin og honum undir lið Tindhólm við teimum fimm tindun- um: Ytsti, Arni, Lítli, Breiði og Bogni. Síðani síggja vit Gáshólm og Skerhólm. Longst í vestri síggja vit Mykines, og góð- veðurskvøldini kundu vit eisini síggja blunkini frá vitanum í Mykineshólmi. Eg minnist eisini løtur, tá vit vóru á støð úti á Bakka, har bátarnir ofta løgdu gylta veiðu upp á land. Miðini teir royndu tá vóru: Guttamið, Grynnan og Grunnurin. Guttamið eitur eftir Guttormi løg-manni, ið fann hetta mið, eina ferð hann kom aftur av uttan- landsferð. Ein av motorunum, sum tá róði út úr Sørvági, var motorbáturin »Selvík«, sum kom til bygdina í november 1914. Tað er gleðiligt at síggja, at hesin bátur nú stendur á sand- inum, er settur í stand og hevur fingið upprunaligu útsjóndina aftur. Motor- arnir og útróðurin er ein partur av bygdarinnar søgu. Tí vil eg nýta høvið at fegn- ast um hetta tiltak, at varð- veita ein deksbát ella ein motor, sum vanliga varð sagt, og harvið tann partin av søguni her í Sørvági. Eg skal nýta høvið at ynskja tykkum tillukku og góða eyðnu við tiltakinum. Eg minnist eisini gamlar menn, sum góðveðurs- kvøldini sótu á garðinum fram við vegnum, har brekkan gongur frá Pøls- oyruni oman á Sand. Teir flestu vóru í knæbuksum og morreyðari troyggju, onkur í koti, og fleiri høvdu før- oyska húgvu á høvdunum. Har sótu teir og skiftu orð um ymiskar trupulleikar, bæði heimligar trupulleikar og um trupulleikar burtur í heimi, har tosaðu teir eisini um útróður, um fiskiskap annars, um føroysku stór- hvalaveiðuna sum tá var í sínum vælmaktsdøgum o. s. fr. Teir bóru og fingu tíðindi frá hvørjum øðrum. Eg upplivdi eisini at vera næmingur í gamla skúlan- um í Sørvági. Har vóru bert tvær skúlastovur. Har vóru einans tveir lærarar og fýra flokkar. Lærararnir vóru Dánial Danielsen, vanliga nevndur DD ella bara lær- arin, og Napoleum Peter- sen, vanliga nevndur Pola. Jú, barna- og ungdóms- minnini úr Sørvági eru mong og fjøllbroytt, og koma ofta fram í mínum tonkum; hetta eru rík minni at eiga. Frá araldstíð komu føroy- ingar saman í Tinganesi at halda ting. Seinni gjørdist hetta ólavsøkan ella tjóðar- hátíð føroyinga. Uppruna- liga komu teir saman at gera lógir, at ansa eftir at lógirnar vórðu hildnar, at døma fyri lógarbrot, at keypa og selja o. s. fr. Men teir komu eisini saman, tí teir vildu hittast at loysa heimsins trupulleikar og at halda sær at gamni. Teir tóku brókatøk og róðu kapp. Hetta var ein náttúr- ligur partur av mentan før- oyinga. Umframt ólavsøkutingið á Tinganesi í Havn, fóru føroyingar eisini at halda ting úti um landið, og søgn- in sigur, at hvørt høvdinga- dømi hevði sín tingstað, og seinni hevur eitt ting verið í hvørjari sýslu. Søgn er, at gamli tingstaðurin her í Vágum, var inni á Gálga, sum er á markinum millum Sandavág og Miðvág. Har á staðnum stendur enn í dag ein stórur steinur, ið verður nevndur Gálgasteinur, og helst eru deyðadómar framdir har. Í søguligari tíð hevur tingstaðurin í Vág- um verið á Ryggi í Mið- vági. Hetta kunnu vit lesa um bæði í Miðvágs- og í Sanda-vágssøgu. Somu bøkur siga, at í 18. øld hevur Várting verið á Ryggi í Miðvági, Heystting hevur verið í Sørvági og Vetrarting hevur verið á Steig í Sandavági. Vanligt var eisini tá í tíðini, at ástaðarrættur varð settur, t. v. s. at tingið varð sett á staðnum, har dømast skuldi í einum trætumáli. Vit hava dømi um, at sonevndi ástaðarrætturin varð settur við Tjørndalsegg norðan fyri Vatnsoyrar í 1746, at taka støðu í einum trætu- máli millum vestmenningar og sørvingar øðrumegin og mið-vingar og sandavágs- menn hinumegin. Trætan snúi seg um gøtuna og gongdina millum Oyrar- gjógv og Sørvág. Vit hava eisini onnur dømir um, at føroyingar hava leita sær saman til gaman og álvara. Í summ- um pørtum av landinum vórðu onkrar bygdir skýrd- ar jólabygd-ir, aðrar nýggj- ársbygdir, uppaftur aðrar trettandabygdir ella kyndilsmessu-bygdir. Hetta merkti, at hesar ávísu dag- arnar vóru bygdirnar vertir fyri vitjandi úr øðrum bygdum, helst úr granna- bygdunum. Onkunstaðni í landinum varð hesin siður varðveittur heilt inn í 20. øld. Sum dagarnir siga frá – teir røkka frá jólum til kyndilsmessu – var hetta í vetrahálvárinum ella í dansitíðini. Í síðsta fjórðingi av 19. øld, tá tjóðskaparrørslan fór at gera vart við seg her á landi, varð tann siður tikin upp, at skipa fyri útferðum og fólkafundum ymsa staðni kring oyggjarnar. Hesir fundir høvdu síni ávísu endamál. Tey, sum skipaðu fyri, vildu bjarga føroysku fólkasálini – ans- inum fyri føroyska málin- um, fyri serstøku føroysku mentanini og fyri nátúrini. Men tíðin stendur ikki í stað, og sum sagt verður, nýggjar tíðir krevja nýggjar siðir. Gildini, fólkafundir- nir og dansiferðirnar vórðu avloyst av summarstevn- unum. Ólavsøkan var og er stevn- an har fólk úr øllum land- inum komu einaferð um árið. Men úti um landið vildu fólk eisini gera sínar »Ólavsøkur«. Á jóansøku 1899 høvdu vestanmenn fingið ta hugskot, at skipa fyri fyrstu fólkafundar- og ítróttarstevnuni. Vestan- menn tá í tíðini vóru vestur- síðan av Streymoy, Koltur, Hestur, Skopun, Vágoy og Mykines. Á hesi stevnu var, umframt fólkafund sum vera man, bæði kappróður, kappríðing, kapprenning o. a., sum kundi kallast ítrótt- ur tá í tíðini. Tann stevnan varð hildin í Miðvági. Røða hildin á vestanstevnu: Sørvágur er mín næsta heimbygd Eina tíð skipaðu suður- oyingar fyri egnari Ólav- søku har suðri. Hetta gjørdu teir til teir fóru at skipa fyri egnari stevnu á jóansøku. Fyrsta jóansøkan var á Tvør-oyri í 1925. Jóansøkan hevur síðani verið hildin á hvørjum ári. Annaðhvørt ár á Tvøroyri og annaðhvørt ár í Vági. Í 1936 komu norðingar og klaksvíkingar við síni norðoyarstevnu sum verður hildin í Klaksvík á hvørjum ári. Fyrsta Vágastevnan varð hildin niðri á vatninum í 1945. Har var kappróður, kappríðing, kapprenning, togtogan o. a. Tey fyrstu ár- ini vóru tað bygdirnar í Vágum sum stóðu fyri stevnuni og tí bar hon heitið Vágastevnan. Seinni skiftið stevnan ímillum bygdirnar Sørvág, Miðvág og Sanda- vág. Og uppaftur seinni koma Vestmanna við og tá broytti stevnan navn til Vestanstevnan. Nú verða so allar hesar stevnurnar hildnar á hvørj- um ári. Fyrst norðoyastevn- an, síðan skálafjarðar- stevnan, so jóansøkan, varmakeldustevnan, sunda- lags-stevnan, vestanstevnan og at enda kemur so sjálv tjóðarhátíðin Ólavsøkan, ið savnar fólk úr øllum land- inum – ja, hon savnar so at siga alla tjóðina. Áðrenn eg sleppi hesum partinum vil eg nýta høvið til at heilsa og fagna okkara ítróttarungdómi. Tit seta ein serligan framúr góðan dám á allar hesar stevnur- nar. Úrslitið á oyggjaleik- unum á Man sigur ikki so lítið um tykkara ídni og dugnaskap. Heili 15 gull- merki, 14 silvurmerki og 12 bronsumerki, umframt tað, at vit vunnu kapping- arnar í kvinnufótbólti og flogbólti fyri kvinnur. Eitt frálíkt úrslit, sum vit kunnu fegnast um, og vera errin av. Í 1200 ár lógu føroyingar avbyrgdir úti í Atlandshav- inum og her varð tann føroyska fólkasálin skapt. Við einum støðugum fólka- tali upp á umleið 5000 upp gjøgnum miðøldina hava vit varðveitt og ment okk- ara mál og okkara mentan. Her varð tann føroyski samleikin (identiteturin) skaptur. Útróður og bóndalív, kvæði og sálmasangur, landfarsóttir, sjólát, tuberk- lar í trongum skipslugarum og stórur barnadeyði hava skapt eina sterka, men eis- ini eina viðkvama fólkasál. Tað viðkvama sæst aftur í stórum listarligum gávum innan allar listagreinar. Tað sterka sæst aftur í okkara evnum at yvirliva skift-andi tíðir. Til lands í Íslandi – út- róður í Grønlandi – við íslendskum trolarum – við bretum – við týskarum – við norðmonnum. Á út- lendskum arbeiðsplássum og á fremmandum læri- stovnum. Okkara flagg ímyndar tey samhaldsføstu virðini vit eiga. At vit varða av hvørj- um øðrum. At ongin líður neyð í okkara landi. At vit taka okkum av teimum minni mentu og veiku í samfelagnum. At tær sterku herðarnar bera tær lutvíst tyngru byrðarnar. At øll eiga rættin til eitt virkið lív. At øll fáa møguleikan at nema sær útbúgving. Hetta eru alt virðir, sum gera, at okkara land telist millum tey góðu londini at búgva í. Virðir, sum gera, at vit eru errin av at vera føroyingar. Vit eiga ikki at lata eginsinnið – egoismuna – fáa fastatøkur á okkum, tí tá skapa vit eitt sjúkt sam- felag, sum skjótt fer til grundar. Vit mugu í góðum felags-skapsanda skapa eitt samfelag, har pláss er fyri øllum. Vit eiga at sannføra hvønn annan um, at tað ber til at byggja eitt samfelag upp í felag, eitt samhalds- fast samfelag við sjálvsáliti og sjálvsvirðing. Men vandi er í hvørjari vælferð. Tá ferðin er stór, er týdningarmikið at ansa eftir, at vit ikki missa okkum sjálvi burtur, at vit ikki gloyma tað góða og gamla, sum vit fingu í arv frá okkara forfedrum. Eg kann ikki lata vera við at taka fram ta vøkru náttúr- una sum eyðkennir okkara land. Í framtaksferðini gloyma vit ofta at halda fast við náttúruvirðini. Um vit í øllum vinnulívs- meldrinum drepa lívið í vøtnunum, dálka firðir og sund so nógv, at dýralívið og sjóplantuvøksturin í fjøruni verður burtur, at ávís fiska-sløg hvørva og ikki koma aftur, og annað týdningarmikið lív á firð- unum doyr, tá missa vit meira fyri minni. Okkara umhvørvi er bygt upp gjøgnum túsundir av árum, men nútíðin kann eftir stuttari tíð oyðileggja so nógv, at komandi ættarlið als ikki fáa møguleika fyri at fegnast um og gagnnýta hesa gávuna. Lat okkum altíð minnast, at tað, sum vit umsita, er ikki ein arvur ella ein gáva frá okkara for- fedrum, men eitt lán frá okkara eftirkomarum. Fer framburðshugurin fyrilitaleyst at hava við sær dálking og spillu av vøkru nátúruni t. d. av Sørvágs- vatni og Fjallavatni og av fjøllum og dølum her um leiðir, so kann eftirtíðin av sonnum kalla okkum nakr- ar rásnkroppar og tað má ikki henda. Um allan heim- in stríðast felagsskapir, lond og landspartar fyri at av-marka oyðileggingina av nátúruni. Vit hoyrdu herfyri um ósemjuna millum risa- veldið USA og Europa um Koyotuavtaluna. Henda av- tala áleggur øllum londum at minka CO-2 útlátið, so at tað innan ávíst áramál er heilt burtur. Vísindafólk duga at síggja, at bera vit okkum ikki skilagott at, so er stór- ur vandi fyri, at okkara ættarlið fer at ræna framtíð- ina frá teimum, sum aftaná koma og skulu búleikast her. Sjálvandi skal okkara lítla tjóð eisini vera við í ar- beiðnum at verja heims- samfelagið móti týning. Vit kunnu ikki longur siga, at vit eru so fáment, og at tað lítla, sum vit dálka, bert er ein evarska lítil dropi í tí stóra hav-inum. Spurning- urin er ikki, hvussu fáment vit eru, men heldur er spurningurin hvørja sjálvs- virðing vit hava, og hvørja virðing vit hava fyri jørðini og okkara upphavi. Fyri at tríva í eitt av teim aktuellu málunum, skal eg her móti endanum nevna, at í farnu viku varð fyrsti borðurin settur í føroysku undirgrundina. Um nakr-ar mánaðar fáa vit so at vita, um olja er í undirgrundini, og tey flestu vóna, at so verður og fegnast um og síggja fram til, at svarta gullið fer at spríkja burtur úr havbotninum. Men sum orðatakið sigur: Tað er vandi í hvørjari vælferð. Og her kann vandi eisini vera á ferð. Gera vit onki fyri at verja okkum, er stórur vandi fyri, at oljuvinnan fer at koma føroyska samfelagnum aft- ur um brekku. Ein vandi er, at peningaumfarið í sam- felagnum gerst alt ov stórt við tí úrslitið, at vit fáa eina ótálmaða nýtslu, at sethúsa- prísirnir og prísirnir á byggijørð rúka upp í loft, at vit fáa stórt hall á handils- javnanum og gjaldsjavnan- um, at tað almenna, komm- unurnar og tað pri-vata fara at gera alt ov stórar og kostnaðarmiklar íløgur við tí úrslitið, at okkara høvuðsvinna og onnur framleiðsluskapandi og út- flutningsfremjandi vinna verður sindrað. Um oljuvinnan gerst um- fatandi, og kemur at fevna um eitt drúgt áramál, eru eisini aðrir og størri vandar á fer. Tá verður vandi fyri, at vit koma í ta støðu, at ongin longur dugur at fiska. At ongin longur dug- ur at framleiða vøru til út- flutnings burtur úr ráfiski. At ongin dugur at arbeiða í landbúnaðinum, í ídnaði, sum ikki hevur beinleiðis við oljuvinnuna at gera, og hvat skulu vit gera við olju- ídnaðin, tá oljukeldurnar eru tómar? Sannleikin er tann, at avleiðingarnar av oljuvinnuni, um vit ikki binda um heilan fingur nú beinan vegin, kunnu gerast heilt óhugnaligar. Bera vit okkum rætt at, kann oljuvinnan verða til stórt gagn, bæði fyri okk- um, sum nú liva, og fyri tey komandi ættarliðini. Hon kann gagna føroyska sam- felagnum langt inn í fram- tíðina. Men bera vit okkum skeivt at, er stórur vandi fyri, at hendan vinnan sum frálíður førir okkum út í stóra neyð og armóð. Hon kann gera enda á føroysku tjóðini. Og her eiga vit at vera á varðhaldi. Vit eiga at sláa manngarð um okkara mál, okkara mentan og okkara siðsøguliga arv. Hetta er helst størsta av- bjóðingin føroysku tjóðini hevur verið fyri nakrantíð. Hetta er ein avbjóðing til fólkið í Føroyum – til før- oysku tjóðina. Nú eru vit í veitslulagi. Ungdómur og manndómur og eldra fólkið, sum hevur lagt arbeiðsdagin afturum. Vit eru savnað til ítrótt. Tey yngru luttaka og hini hyggja at. Vit syngja saman, tala saman, heilsa uppá hvønn annan o. s. fr. Vit hittast í eini aðrari tíð og á ein øðrvísi hátt enn forfedrarnir. Men hugurin at hittast er hin sami, og vit føroyingar eiga eisini í framtíðini at kenna okkum sum teir grannar, ið koma hvørjum øðrum við. Grannar sum hava gleði av at hittast, at tala saman, syngja saman og syrgja saman, tá tær tungu løt- urnar í lívinum koma. Lat meg enda við at ynskja Guðs signing yvir land og fólk og at ynskja tykkum øllum eina fram- haldandi góða vestan- stevnu. Takk fyri! C M Y K 25 24