týsdagur 12. august 2008síða 12

12 Nr. 152 - 12. august 2008 Sosialurin Eitt álvarsamt mál SAMBAND eirikur liNDeNSkov eirikur@SoSiAluriN.fo tlf 341800 viðmerkingar Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Redaktiónsleiðari: Kári Mikkelsen karim@sosialurin.fo Marknaðardeild: lysing@sosialurin.fo Marknaðarleiðari: Gudny Langgaard gudny@sosialurin.fo Tróndur Skaalum trondur@sosialurin.fo Høgni Thomsen hogni@sosialurin.fo Henrietta Hammer henrietta@sosialurin.fo Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Vilmund Jacobsen vilmund@sosialurin.fo Snorri Brend snorri@sosialurin.fo Magnus Gunnarsson maggi@sosialurin.fo Rigmor Dam rigmor@sosialurin.fo Leo Poulsen leo@sosialurin.fo Dorit Hansen dorit@sosialurin.fo Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo Árni Joensen arni@sosialurin.fo Anna V. Ellingsgaard anna@sosialurin.fo Ítróttur: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Myndamenn: Álvur Haraldsen alvur@sosialurin.fo Jens Kristian Vang jensk@sosialurin.fo Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Mánadagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Týsdagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán. kl. 12 Mán. kl. 12 Mikudagsblaðið Mik. kl. 10 Týs. kl. 15 Týs. kl. 12 Týs. kl. 12 Hósdagsblaðið Hós. kl. 10 Mik. kl. 15 Mik. kl. 12 Mik. kl. 12 Fríggjadagsblaðið Frí. kl. 09 Hós. kl. 15 Hós. kl. 12 Hós. kl. 12 Størri lýsingar, sum nógv arbeiði stendst av, mugu vera inni í góðari tíð og áðrenn ásettu freistir. Framíhjápláss má umbiðjast í góðari tíð. Stødd: Ein heil síða í Sosialinum er 254 mm breið og 346 mm í hædd. Breiddin á einum teigi er 39 mm og rúmið millum teigarnar er 4 mm. Innsent tilfar Fult navn skal vera undir innsendum tilfari. Innsendar greinar, har blað leiðsl­ an ikki er kunnað um bústað og telefonnummar, verða ikki settar í blaðið. Kykmyndir: Alvin Ellebye Andersen alvin@sosialurin.fo Sosialurin í Norðoyggjum: Nólsoyar Pálsgøta 1, 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687 e­post: klaksvik@sosialurin.fo Sosialurin í Suðuroy: tel. 375364 fax 375464 tel. 228814 e­post: aki@sosialurin.fo e­post: dagfinn@sosialurin.fo !!! Haldarar sum ikki hava fingið blaðið, kunnu ringja til 341818 frá kl. 8.00­20.00 og boða frá Uppseting/prent: Uppseting: Sosialurin Prent: Prentmiðstøðin Útgevari: Sp/f Sosialurin Avgreiðsla: Mán.­frí. 8­16 Tórsgøta 1, 100 Tórshavn Tel. 341800, Fax 341801 Postadressa: Postboks 76, 110 Tórshavn E-mail: post@sosialurin.fo lysing@sosialurin.fo lysingartorg@sosialurin.fo varp@sosialurin.fo Blaðið verður prentað mánadag­fríggjadag klokkan 1330 Í blaðnum í gjár nam stjórnmálafrøðingurin Bogi Eliassen við eitt álvarsamt samfelagsmál, nevniliga hetta, at so nógv útbúgvið fólk verður verandi uttanlands. Stjórnmálafrøðingurin sigur, at stórur partur av teimum, sum fáa útbúgving, fer av landinum. Hesi koma minni enn so øll aftur til Føroya. Víst verður til, at fráflyting er eitt vanligt fyribrigdi í smærri og fjarskotnum samfeløgum, og dømið Hetland verður nevnt. Greinskrivarin nevnir eisini kanningar, sum hava víst, at Føroyar hava tørv á fleiri lærdum fólkum, samstundis sum staðfest er, at ein stórur partur av útisetunum, sum nevnt ikki kemur aftur til Føroya. Í hesum sambandi vísir frøðingurin til Jobmatch, sum er ein sera áhugaverd og seriøs roynd at broyta hetta óhepna mynstur. Vit eru vorðin partur av altjóðasamfelagnum og skulu Føroyar menna seg og verða kappingarførar mótvegis útheiminum, er eisini neyðugt at menna samfelagið. Hetta merkir, at samfelagið skal kunna bjóða borgarunum áhugaverd størv og eitt umhvørvi, sum hesir vælútbúnu útisetar vilja búgva í. Her krevst ein felags startegi til tess at menna okkara samfelag og til hetta krevst eitt nú, at vit finna okkara serligu styrkir og menna tær. Hetta eru sera áhugaverd sjónarmið, sum allar avvarðandi partar eiga at taka til sín og umhugsa, tí eitt samfelag sum okkara tolir illa tað braindrain, sum nú fer fram. Stóri spurningurin er, hvussu hesin trupulleiki verður taklaður í praksis. Hvat skal heilt ítøkiliga til? Bogi kemur við nøkrum áhugaverdum dømum, samstundis sum hann ger vart við, at tað er neyðugt at ásanna, at alheimsgerð merkir altjóða kapping um bestu starvsfólkini. Tað skal ikki nógv hugflog til at staðfesta, at hvørki tað almenna ella tað privata í Føroyum í nóg stóran mun hava fatað hetta, enn minni tikið avleiðingarnar av hesum nýggja veruleika, ið er skaptur av altjóðagerðini. Tað er henda trupulleika, sum tiltakið Jobmatch tekur fatur í. Hugmyndin er eitt nú, at skulu Føroyar menna seg til at verða millum fremstu lond, er avger- andi neyðugt, at Føroyar eisini megna at draga til sín fólk við útbúgving. Ein orsøkin til trupulleikan er sjálvur bygnaðurin ella struktururin í okkara útbúgvingarskipan. Fjarstøðan millum tey lesandi og føroyskar arbeiðsgevarar er stór, lestrarumhvørvið er framvegis mest Danmark og hetta ger, at tey lesandi ikki eru partur av føroyska samfelagnum, meðan tey útbúgva seg. Høvuðsmálið við Jobmatch er at sameina arbeiðstakarar og arbeiðsgevarar. Føroyskar fyritøkur og tað almenna eiga at bjóða seg fram sum arbeiðspláss og málbólkurin er føroyingar í Danmark og útlendingar, sum kundu hugsað sær at arbeitt í Føroyum. Tað er stórur tørvur er á einum tiltaki sum Jobmatch, ið kann lýsa arbeiðsmarknaðin fyri útisetum og eggja teimum at koma heim. Í hesum sambandi verður víst á tørvin at gera serritgerðir fyri føroyskar fyritøkur og fyri tað almenna, ein leið, sum onnur samfeløg við somu trupulleikum hava roynt við góðum úrslitum. Tað er tí at vóna, at Jobmatch fær góða undirtøku frá vinnuni eins og frá tí almenna – og ikki minst brúkarunum. Hetta er eitt av fleiri góðum initiativum til tess at bøta um ein álvarsaman samfelagstrupulleika, nevniliga at vitanarsamfelagið krevur nógv vælút- búgvið fólk við nógvum ymiskum førleikum. Formaðurin í Fiskiorku­ nevndini, Kjartan Hoydal, hevur í seinastuni verið frammi við eini røð av illa grundaðum álopum á Fiskirannsóknarstovuna og virki stovnsins. Kjartan Hoydal er vælkomin at hava sína hugsan um arbeiðið og úrslitini hjá Fiskirannsóknarstovuni, men neyðugt er at gera vart við, at stovnsmeting­ arnar hjá Fiskirannsóknar­ stovuni á hvørjum ári verða góðskumettar av altjóða havransóknar­ felagsskapinum ICES, har heimsins fremstu fiski­ frøðingar eru savnaðir. Álopini frá Kjartani Hoydal taka sína byrjan hesuferð, tá ið Fiskiorkunevndin í mars bað um tøl frá Fiskirannsókn­ arstovuni eftir sama leisti, sum roknað varð eftir í 1995. Fiskirannsóknarstovan svar­ aði nevndini beinanvegin, at tað lat seg ikki gera. Fyrst og fremst vóru sambærilig hag­ tøl ikki til og í øðrum lagi var tað eitt so umfatandi arbeiði at fáa hagtølini til vega, at tað hevði kravt at Fiskirann­ sóknarstovan var noydd at leggja annað týðandi arbeiði niður, eitt nú stovnsmetingar og yvirlitstrolingar. Formaðurin ger sína egnu frágreiðing Men 6. juni 2008 letur Fiski­ orkunevndin sína frágreið­ ing úr hondum. Frágreið­ ingin er ikki einmæld. Kjartan Hoydal er eftir øllum at døma ikki nøgdur við frágreiðingina, sum hann hevur havt ábyrgdina av at lata úr hondum. 17. juli 2008 letur hann eitt ískoyti til landstýrismannin í fiski­ og tilfeingismálum, har hann sjálvur hevur roynt at rokna út støðuna í dag í mun til í 1996. Tað stendur ikki greitt, um tað er nevndin, sum stendur aftanfyri ískoytinum, ella um tað er formaðurin sjálv­ ur, sum skrivað hevur. Men í øllum førum er ískoyti fyrst og fremst eitt álop á Fiski­ rannsóknarstovuna, bygt á illa lýstar útrokningar. Kjartan Hoydal kemur, um eg skilji frágreiðingina rætt, til at Fiskirannsóknarstovan í stóran mun hevur rætt, og serliga tá tað snýr seg um toskin. Men samstundis kemur Kjartan Hoydal til, at tað má verða tí, at tølini frá Fiskirannsóknarstovuni eru ov vánalig. Altjóða góðskumettar stovnsmetingar Høvuðsorsøkin til, at Fiski­ rannsóknarstovan velur at lata stovnsmetingarnar gera gjøgnum ICES, er at arbeiðið verður góðskumett av teim­ um fremstu fiskifrøðingun­ um í øllum ICES limalondun­ um, sum kritiskt gjøgnum­ ganga stovnsmetingarnar, hvør hjá øðrum. At Kjartan Hoydal heldur seg kunna gera arbeiði betur enn altjóða havrannsóknar­ stovnurin, er hann vælkomin til. Men altjóða trúvirði á, at tilmælini, sum Fiskirann­ sóknarstovan kemur við, eru góðskutryggjaði, er av størri tyngd, enn hvat Kjartan Hoydal heldur um Fiskirann­ sóknarstovuna, og hvussu hon skal arbeiða. Fiskidagaskipanin má stillast eftir fortreytunum Fiskidagaskipanin miðar eftir at fiska ein burðar­ dyggan part av fiskastovn­ unum hvørt ári, og er tí einki øðrvísi enn ein kvotaskipan. Vit eiga tí at nýta hesa skip­ an út frá sínum fortreytum. Millum aðrar er hesin sann­ leiki, at býtið millum bólk­ arnar er broytt, at veiðibólk­ arnir eru broyttir, at veiði­ tøkni er broytt, og tí er alt annað líka eisini fiskiorkan vaksin munandi. Fiskirann­ sóknarstovan kann bert rokna út, hvussu stórur tann mest sannlíki fiskideyðin er, og hvussu hesin stendur í mun til tað, stovnurin ber. Og tað er tað, vit eftir førimuni gera. Øll inntriv í fiskidaga­ skipanina, t.d. at loyva vøkstur í talum av línuskip­ um, loyva trolbátum at verða longdir, geva lemmatrolar­ arnum hjáveiðikvotur o.s.frv., skeikla skipanina frá tí, hon var, og hon kemur ikki aftur til tað, um enn so roynt verður. Ein og hvør sunn vinna vil og skal altíð gerast meira effektiv, og soleiðis eisini fiskivinnan. Um so ikki var, royndu vit enn við ongul og steini. Tá tilfeingið er avmark­ að, er neyðugt, um vinnan skal verða sunn, at loyva effekt­ ivisering, men samstundis má samlaða veiðiorkan minkast tilsvarandi. ICES tilmæli eftir føstum leisti ICES ger tilmæli fyri ein hóp av fiskastovnum fyri alt ICES økið eftir meira ella mini føstum leisti. Í hesum verður serliga hugt eftir, hvussu nógv er til av gýtingarførum fiski (gýtingarstovnurin) í mun til miðal, og útlitini fyri tilgongd og vøkstur. Verður mett, at gýtingar­ stovnurin er so lítil, at vandi er fyri, at hann bert kann geva undir miðal í tilgongd, mælir ICES til, at fiskiskap­ urin eftir hesum stovni heldur uppat, ella verður so lítil sum praktiskt gjørligt. Er gýtingarstovnurin eitt sindur betur fyri, men tó lítil, og fiskiskapurin harðari enn stovnurin hevur tolt í miðal, verður mett, at støðan er vandamikil, og mælt verð­ ur til eina munandi minking av fiskiskapinum. Er stovn­ urin væl fyri og tilgongdin av ungum fiski rímulig, verður bert víst á, hvør fiskiskapur av stovninum er skilabestur. Fiskirannsóknarstovan savnar á hvørjum ári tilfar til stovnsmetingar í ICES. Hetta er veiða í tali eftir aldri, miðal­ vektir eftir aldri, kynsbúning eftir aldri, yvirlitstrolingar við Magnus Heinason (vár og heyst), gróðurkanningar, yngulkanningar og magakann­ ingar og mangt annað. Hetta tilfar verður nýt at meta um støðuna í stovnunum og útlitini. Smáir gýtingarstovnar Fyri toskastovnarnar undir Føroyum metir ICES í ár, at gýtingarstovnarnir eru minni enn ráðiligt, og mælir til at støðga, ella hava so lítlan fiskiskap, sum praktiskt gjørligt. Fyri hýsu verður mett, at hóast gýtingarstovnurin er rímuliga væl fyri, so hevur tilgongdin av ungari hýsu til stovnin í fleiri ár verið vána­ lig. Vandi er tí fyri at gýting­ arstovnurin, sjálvt við ongum fiskiskapi, skjótt kemur undir tað nøgd, sum skal til fyri at geva eina miðal tilgongd. Tí er tilmæli fyri hýsu frá ICES tað sama, sum fyri tosk. Um upsa undir Føroyum metir ICES, at stovnurin er væl fyri, men at fiskiskap­ urin er í harðara lagi, og mælir til at hesin verður minkaður við 20%. Út frá hesum tilmælum hevur Fiskirannsóknarstovan gjørt sítt tilmæli til Lands­ stýrismannin í tilfeingis­ málum. Hetta er nógv umrøtt seinastu vikurnar, og kann lesast á heimasíðuni hjá Fiskirannsóknarstovuni www.frs.fo. Altjóða viðurkendar mannagongdir og so Kjartan Hoydal HjALtI Í jÁKUPSStovU