hósdagur 16. august 2001síða 5

8 Nr. 156 - 16. august 2001 Nr. 156 - 16. august 2001 9 Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Tíðindaleiðari: Jústinus Eidesgaard justinus@sosialurin.fo Marknaðardeild: lysing@sosialurin.fo Jonhard Hammer jonhard@sosialurin.fo Marjun Dalsgaard marjun@sosialurin.fo Gudny Langgaard gudny@sosialurin.fo Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo John Johannessen john@sosialurin.fo Edvard Joensen edvard@sosialurin.fo Turið Kjølbro turid@sosialurin.fo Stefan í Skorini stefan@sosialurin.fo Ítróttur: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Myndamenn: Jens Kristian Vang jensk@sosialurin.fo Álvur Haraldsen alvur@sosialurin.fo Sosialurin í Norðoyggjum: Postsmoga 231 Nólsoyar Pálsgøta 1 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687 e-post: klaksvik@sosialurin.fo Uppseting/prent: Uppseting: Hestprent Prent: Prentmiðstøðin Útgevari: Sp/f Sosialurin Avgreiðsla: Mán.-frí. 8-16 Argjavegur 26, Tel. 311820, Fax 314720 Postadressa: Postboks 76, 110 Tórshavn E-mail: post@sosialurin.fo lysing@sosialurin.fo lysingartorg@sosialurin.fo Blaðið verður prentað mánadag-fríggjadag klokkan 1400 Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Týsdagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Mikudagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán. kl. 12 Mán. kl. 12 Hósdagsblaðið Mik. kl. 10 Týs. kl. 15 Týs. kl. 12 Týs. kl. 12 Fríggjadagsblaðið Hós. kl. 10 Mik. kl. 15 Mik. kl. 12 Mik. kl. 12 Leygardagsblaðið Frí. kl. 10 Hós. kl. 15 Hós. kl. 12 Hós. kl. 12 Størri lýsingar, sum nógv arbeiði stendst av, mugu vera inni í góðari tíð og áðrenn ásettu freistir. Framíhjápláss má umbiðjast í góðari tíð. Stødd: Ein heil síða í Sosialinum er 254 mm breið og 346 mm í hædd. Breiddin á einum teigi er 39mm og rúmið millum teigarnar er 4mm. Í hesum døgum verða teir seinastu 1000 metrarnir og gott og væl tað boraðir á føroyska land- grunninum – oljuleitingin nærkast endanum. Og eftir hvat skilst er óvissan framvegis stór. Oljumálastýrið hevur tryggjað sær, at eingir upp- lýsingar skulu fara út til almenningin, soleingi borað verður. Við øðrum orðum vita vit ikki, hvønn veg tað ber. Og tað kann ganga báðar vegir. Taka við so sannlíkini fyri at finna olju eru tey ávikavist 30 og 42%. Ella kunnu vit venda tí á høvdið og siga, at sannlíkini fyri, at tað ikki verður funnið nakað, eru 70 og 58%. Hetta er nakað, sum vit eiga at hava í huganum, nú tað verður bíðað í spenningi eftir úrslitinum. Tann møguleiki er eisini til steðar, at føroysku oljumyndugleikarnir velja einki at siga um hesar fyrstu boringarnar men heldur at bíða til tann triðja boringin er liðug í oktober ella november. Út av trimum boringum skuldi helst okkurt komið burturúr. Men vil tað illa til, so hava oljufeløgini kortini bundið seg til at bora fimm brunnar aftrat hesum fyrstu trimum. Tvs. at møguleiki er fyri, at fyrsta oljan – er hon til – verður ikki funnin fyrr enn í næsta ár ella í 2003. Feløgini hava nevniliga møguleika at bíða við hinum boringunum til 2003. Tað eru tey, sum siga, at so mikið nógv hevur verið tosað um hesa oljuleiting, at fólk rætt og slætt rokna við, at okkurt skal verða funnið. Hinvegin er eisini greitt, at hóast seismiskar kanningar vísa bæði eitt og annað, so eru tær ongantíð annað enn vegleiðarar. Aftur og aftur hava seismiskar kanningar víst seg ikki at verða nóg eftirfarandi. So tað kann eisini henda her hjá okkum. Tí er rætt ikki at kanna sær bitan ov tíðliga. Tað er tí heldur ikki rætt av okkara politikarum at kalkulera við oljuinntøkum. Men at samfelagið er »gierað« til, at olja verður funnin, er tó ikki meira enn náttúrligt, tá hugsað verður um alla ta til- rættalegging, sum verið hevur undan boringun- um. Ein skilagóð tilrættalegging fáa vit at vita frá teimum serkønu. Leitingin hevur longu givið arbeiði til nógvar hendur og er so smátt við at fáa samfelagnum nýggjar inntøkur. Talan er um eina altjóða vinnu, so verður eingin olja her hjá okkum í fyrstu atløgu, nýtist tað ikki at vera nakað veruligt afturstig. Eydnast leitingin harafturímóti væl, so er hetta ein stór avbjóðing fyri okkum øll. Tá – onkur heldur tað verða í seinna lagi – mugu vit gera okkum púra greitt, hvat vit vilja og hvussu vit skulu at stýra gongdini. DAGSINS MEINING Sosialurin Nú nærkast VIÐMERKINGAR Hans Pauli Strøm løgtingsmaður fyri Javnaðarflokkin Útvarpið bar í gjár eina stak ófantaliga fráboðan frá landsstýrismanninum í almanna- og heilsumálum viðvíkjandi ætlanunum hjá landsstýrissamgonguni um eina nýggja tvungna pen- sjónsskipan. Boðini frá landsstýrinum vóru send almenninginum, men við serligari heilsu til fak- feløgini. Í stuttum var inni- haldið hetta: »Tað rakar ikki tykkum!« Tað eru nú 3 ár síðan, at landsstýrið boðaði frá, at tað fór at koma við einum uppskoti til eina heilt nýggja pensjónsskipan fyri allar føroyingar. Eins og Javnaðarflokkurin hava fakfeløgini kravt, • fyri tað fyrsta at fáa innlit í ætlaninar, og • fyri tað næsta at allir av- varðandi partar, allir politiskir flokkar, fak- feløgini og pensjonista- felagsskapirnir, fingu veruliga ávirkan og møguleikar at luttaka í tilevningini av uppskot- inum. Hetta hava vit kravt, tí at ein nýggj pensjónsskipan • fevnir um so týðandi partar av lívskorunum hjá øllum fólkinum, • hon røkkur langt út um eina samgongu og hevur avleiðingar fyri ættarlið fram í tíðina, og • ein pensjónsskipan er ikki eitt samgongumál men skal byggja á eina víðfevnandi politiska semju og hava fulla undirtøku bæði á arbeiðs- marknaðinum og í fólk- inum annars. Men ístaðin fyri innlit, so hevur landsstýrið roynt at dult sínar ætlanir sum mansmorð. Og ístaðin fyri ávirkan, so hevur landsstýr- ið stongt allar aðrar partar úti, hinar flokkarnar eins og fakfeløgini. Nú frættist, at uppskotið ER gjørt. Útvarpið boðar frá landsstýrismanninum, at: »Uppskot um lógartekst er gjørt.« Ja, tað er komið so langt, at eftir er bara smálutir: »Serfrøðingar skulu nú snikka uppskotið til, m.a. skulu tryggingar- tekninskar útrokningar ger- ast.« Men fakfeløgini skulu ikki billa sær nakað inn, sigur landsstýrismaðurin. Fakfeløgini skulu ikki billa sær inn, at tey longu nú kunnu loyva sær at koma fram við sínum hugsanum um pensjónsætlaninar fyri teirra limir, sigur lands- stýrismaðurin. Tí, sigur hann við útvarpið: »Fak- feløgini vita ikki, hvussu landsstýrið ætlar at loysa pensjónsmálið, og tí hava tey onki grundarlag at mót- mæla á«. Makan til frekleika ! Fakfeløgini skulu blanda seg uttanum: »Lógarupp- skotið verður ikki gjørt í samstarvi við fakfeløgini – tað er ikki vanlig manna- gongd«, sigur landsstýris- maðurin um mátan, hetta landsstýrið arbeiðir við pensjónsviðurskiftunum hjá fakfelagslimunum. Nei, fakfeløgini skulu ikki billa sær nakað inn, sigur landsstýrismaðurin: »Tí tá samanum kemur noyðast fakfeløgini at góð- taka tað, sum meirilutin á Føroya Løgtingi samtykk- ir«. Á jú, »Fakfeløgini skulu verða hoyrd«, sigur lands- stýrismaðurin. men tað verður ikki hastiliga, og ikki fyrr enn alt er leyst og liðugt. Og landsstýrið legg- ur vertin í, hvat flokkarnir uttan fyri samgonguna halda um málið. Tí fyrst er sum sagt nakað av »snikk- araarbeiði« eftir í lands- stýrinum. Og einaferð, »Tá arbeiðið er heilt liðugt, er politiska viðgerðin í sam- gonguni fyrst á skránni«. Tá ið so einaferð tann van- liga »viðgerðin« í sam- gonguni við at klórast og roytast og morlast er liðug, »so verður uppskotið sent til hoyringar m.a. hjá fak- feløgunum«. Tástani kunnu fakfeløg- ini, flokkarnir uttan fyri samgonguna og onnur sleppa at gera sína ávirkan galdandi. Og ongin ivi er um, at størsta ávirkanin, vit tá kunnu gera, er at blaka hetta landsstýrið og hesa samgonguna á bláman – eru teir ikki longu farnir til botns. Henda seinasta fráboðan- in frá landsstýrinum var so vanvirðislig og skilaleys, at eg haldi hon drap tað síðstu vónina sum kundi verða um møguleikan at røkka eina semju um pensjónsviður- skiftini, so longi henda fólkafíggindaliga sam- gongan situr við ræði. Tað tykist nú at verða neyðugt at fáa hetta afturhaldslands- stýrið fáast frá sum skjót- ast, fyri at kunna fremja tær neyðugu broytingarnar í eftirlønar- ella pensjóns- viðurskiftunum, soleiðis sum fakfeløgini og ein stórur politiskur meiriluti vil tað – nevnliga á sam- haldsføstum grundarlagi. Tað rakar ikki tykkum! -sigur landsstýrismaðurin við fólkið og fakfeløgini um pensjónsætlaninar Edmund Joensen Tann fyrsta rokning- in (á 400 mió. krónur) kemur á nýggjárin- um. - Palleba skal gjalda. Útreiðslur fyri 400 mió. krónur, sum higartil hava verið goldnar av donsku fíggjarlógini, verða frá 1. januar komandi ár fluttar yvir á útreiðslusíðuna á før- oysku fíggjarlógini. Henda útreiðsla skal leggjast omaná núverandi skatta- og avgjaldsrokning hjá føroy- ingum hvørt einasta ár framyvir. Við Fólkaflokkinum á odda, leggur samgongan nú henda økta skatt á føroy- ingar, og hetta endar í seinna enda sum byrða hjá vinnulívinum. Føroyska samfelagið missir fyri allar tíðir 400 mió. krónur í fruminntøkum um árið. Hetta eru inntøkur, sum sambært Hvítubók viga tvær til tríggjar ferðir upp- hæddina í føroyska bú- skapinum. Hetta er tað, sum liggur í uppskotinum um yvirtøkur av skúla- og forsorgarmál- um. Áðrenn tað hevur sam- gongan sagt ja til yvirtøku av skipasýninum, flogvøll- inum og útreiðslum í hes- um sambandi. 400 mió. krónur um árið eru ikki smápengar at leggja á skattaborgaran. Bara fyri stuttari tíð síðani var henda upphædd helvtin av øllum landsskattinum hjá øllum føroyingum til- samans. Hitar ikki búskapin Vit í Sambandsflokkinum settu fram uppskot um at seta 400 mió. krónur í grunn í ár, og aftur 400 mió. næsta ár, fyri at hækka pensjónina longu frá 1. januar komandi. Á henda hátt skuldi partur av pensjónini gerast sjálv- fíggjandi. Tiltakið hevði tálma upphitingini í bú- skapinum og hevði virkað beinanvegin. Sambandsflokkurin hev- ur verið heitur talsmaður fyri, at styrkja føroyska samfelagið, nú løgir eru. Tað hitar ikki búskapin at gjalda niður stóru lands- skuldina, sum er umleið 5 milliardir krónur. Tað hitar ongan búskap, um vit byggja nýtt Suðuroyarskip uttanlanda. Møgulig gagn- lig búskapartiltøk, sum tálma upphitaða føroyska búskapin, tey tróta ikki. Men landsstýrið raðfestir loysing og fullveldi ovast, kosta hvat tað kosta vil. Nú koma rokningarnar Nú byrja tær stóru rokning- arnar frá loysingarlands- stýrinum at koma, og hetta er bert byrjanin, sambært ætlan landsstýrisins. Í prestigeprojektinum hjá Anfinni og Høgna, verður als ikki hugsað um trygd og vælferð hjá føroyingum. Eg vóni, at hetta stendur sólarklárt fyri hvørjum ein- asta føroyingi. Eg vóni eis- ini, at føroyingar á komandi vali, effektivt fara at steðga hesum politiska ørðskapi. Emmy S. Joensen, næstformaður í Føroya Lærarafelag Um nakrar dagar byrja skúlarnir aftur, og skúlaárið 2001/2002 fer av bakka- stokki. Rokið um tímajátt- anina til hetta skúlaárið er av á hesum sinni og burtur- sæð frá, at vit hava fingið nýggjan landstýrismann í skúlamálum, nýggjur deild- arstjóri er settur á fólka- skúladeildini, tey nýggju skúlastýrini hava tikið við, og at í løgmansrøðuni var boðað frá, at fólkaskúlin skuldi raðfestast hægri, so kann tað tykjast, sum um øll viðurskifti eru komin í rættlag og friður og sæla aftur valdar á fólkaskúlaøk- inum. Lærarar og skúla- leiðarar koma aftur úr summarfrí við hugsanini um, at alt lagar seg nokk, alt man fara at ganga kort- ini. Men so einfaldur er veru- leikin neyvan. Óivað eru allir skúla- leiðar liðnir at leggja tíma- talvurnar, øll størv eru sett osfr., so einki skuldi verið til hindurs fyri, at skúla- gongdin kann byrja sum vanligt. Men kortini eru fleiri øki í skúlunum merkt av ruðu- leika og ráðaloysi. Tað eru nógv viðurskifti, sum vit eiga at tosa um og viðgera. Viðurskifti, ið hava sam- band við arbeiðsumstøð- urnar hjá lærararum og leiðarum. Hvussu gongur t. d. við hesum nýggju uppgávun- um og nýggju krøvunum, sum eru sett skúlunum? Hvussu klára lærarar og leiðarar hetta arbeiðið? Alt gott um ársætlanir, verkætlanaruppgávur, toy- misarbeiði, felags ráðlegg- ing o. a. Hetta eru sera spennandi avbjóðingar, og eru hesar uttan iva við til at menna fólkaskúlan. At lær- arar eru farnir so miðvíst og eldhugaðir í holt við hesar uppgávur, vísir bara, hvussu dugnaligar og á- byrgdarfullar lærarar vit hava í Føroyum. Men eitt tað týdningar- mesta, tá ið farið verður undir nakað nýtt er at gera upp, taka saman um og meta, hvussu arbeiðið royndist. Hvat var gott og hvat var minni gott. Hvat eydnaðist og hvat mis- eydnaðist osfr. Hesin parturin er dottin burtur ímillum eftir mínum tykki. Skúlarnir hava óivað hvør í sínum lagi mett um tær royndir, teir hava gjørt við hesum nýggju uppgáv- unum. Og alt gott um tað. Men er tað nóg mikið í hesum sambandi? Hevði tað ikki havt týdning fyri skúlamyndug- leikan at kanna eftir, hvussu tað higartil hevur gingist við at fremja lógini í verki. Týdningarmikið átti at verið at fingið áskoðanir og eftirmetingar hjá teim- um lærararum, sum hava verið við í hesum slóðbrót- andi arbeiði fram í ljósið og samskipa og brúkt tær mið- víst til víðari menning av fólkaskúlanum! Tað tekur tíð at gera so kollveltandi broytingar, sum skúlalógin frá 1997 leggur upp til. Men tey, sum dagliga starvast í skúl- anum merkja ikki, at tað hevur áhugað frá myndug- leikanum at vita, hvussu ar- beiðið nú royndist. Lítil og eingin áhugi tykist vera fyri royndunum, sum skúlarnir hava gjørt hesi árini, nýggja lógin hevur virkað. Í staðin fyri koma nýggj og onnur krøv, sum skulu gerast og setast í verk. Eingin tíð verður sett til at viðgera arbeiðið, ið er gjørt, sett í verk ella er í gongd, og tí er stórur vandi fyri, at nóg verður gjørt uttan mið og mál. Henda gongdin kann ikki halda fram. Lærarar og leiðarar mugu fáa tíð til at kon- sentrera seg um nøkur evni ella nakrar uppgávur og ikki kenna seg noyddar til at gapa um alt í senn. Fylgjan av verandi manna- gongd er, at lærarar og leið- arar fáa kensluna av at vera hálvir allastaðni og fáa ikki fylgt nøkrum nóg væl upp. Trivnaðurin hjá lærararum Í samband við at teir donsku skúlarnir byrjaðu aftur í síðstu viku varð al- mannakunngjørt ein kann- ing, hvussu danskir lærarar trívast í sínum starvi. Kanningin vísir heilt greitt, at stórur ruðuleiki valdar í tí danska fólka- skúlanum. Lærarar trívast illa, og annarhvør lærari hugsar um at gevast ella skifta starvsøki, tí teir ikki halda seg kunna fylgja við teimum øktu krøvunum í lærarayrkinum. Fleiri við mær øtaðust ó- ivað av hesum tíðindum og hugsaðu, um støðan hjá okkum er stórt mætari. Lyklapersónarnir í fólka- skúlanum eru lærararnir, og tað eru teir, sum hava størstu ávirkanina á, hvussu skúlagongdin hjá okkara børnum kemur at verða. Tí er tað av alstórum týdningi, at teir trívast í sínum ar- beiðið. Uttan at nøkur kanning er gjørd av okkara skúlaviðurskiftum, so fari eg at pástanda, at vit hava viðurskifti, sum vísa, at tað uttan iva er so sum so við trivnaðinum hjá lærarum í okkara skúlum. Her eru nøkur dømi: - hækkandi næmingatali í flokkunum ger, at lærarar hava ov lítla tíð til hvør einstakt barn - tann uppalingarliga upp- gávan fyllir meir og meir - foreldur gerast meira og meira krevjandi - fleiri og fleiri tosa um at royna okkurt annað - læraratrotið ger, at fleiri og fleiri ófaklærd arbeiða í skúlunum - kynsbýti er við at fara av lagi, tí færri mannfólk velja at verða lærarar - skúlin skal verða fyri øll, men játtanin til børn, sum hava serligan tørv, er langt frá nøktandi - eingi alternativ tilboð eru til tey børnini, sum hava atferðartrupuleikar - eingin møguleiki fyri eftirútbúgving Hesi viðurskifti mugu tak- ast í størsta álvara og gerast nakað við, so skúlin ikki missir dugnarligar lærarar og harvið verður enn meira afturútsilgdur. Men á hesum økinum síggjast eingi tekin um, at mynduleikin er greiður yvir støðuna og enn minni at ætlanir eru um at gera nakað fyri at venda hesi gongd. Nei heldur tvørturímóti. Nakað, sum almennir stovnar og onnur arbeiðs- pláss lýsa við, tá ið tey lýsa eftir starvsfólki, er møgu- leiki fyri persónligari menning og eftirútbúgving. Hetta fyri at fáa fólk at støðast og trívast. Í fólka- skúlanum verður farið hin vegin. Tí her var øll eftir- útbúgving spard burtur fyri, at fíggjarjáttanin kann halda. Tí er ring at fáa eyga á nakran bata í bræði. Og tað sum er stungið út í korti í løgmansrøðuni, at fólka- skúlin skal raðfestast fremri tykist bert sum uppaftur- tøka og tóm orð. Vónirnar um, at politikk- arar fara at skapa betri um- støður og karmar fyri lær- arar, leiðarar, børn og for- eldur í fólkaskúlanum eru sera smáar. Fortreytirnar fyri at, at lærarar kunna skapa góðar umstøður og trivnað fyri tað uppvaksandi ættarliðið eru, at teir hava góðar karmar at virka undir. Hvat vilja vit við okkara skúla? Tey seinastu nógvu árini hevur tjakið um skúlaviður- skifti í Føroyum bert snúð seg um sparingar, frymlar, lønartrætur, bygdastríð, ársverk, o. a. Greinar sum hava havt við námsfrøði og skúlamenning at gera hava verið sera sjáldsamar, í teimum føroyskum fjøl- miðlunum øll 90’árini. Og tað er kanska ikki so løgið, um vit hugsa um støðuna, samfelagið var í hesi árini. Men einaferð mugu vit byrja aftur at hyggja fram- eftir skúlanum viðvíkjandi. Einaferð mugu vit aftur seta hol á tjakið um, hvussu vit best skipa okkara skúla og hvussu vit kundu hugsað okkum, at framtíðarskúlin skal síggja út. Tjak og orðaskifti um skúlaviðurskifti eru alneyð- ug og trygd fyri, at skúlin er í støðugari menning og ikki stirðnar. Men her mugu politikar- nir slóða fyri. Hvat nyttar at taka alt grundarlagið undar eftirút- búgving av fólkaskúlalær- arum í mai mánaða og á ólavsøku sama ár lova hægri raðfesting av fólka- skúlanum og aðalorðaskifti um hesi viðurskifti? Nei hetta skapar ikki álit. Held- ur vísir tað, hvussu tilvild- arliga farið verður fram, og hvussu lágt hetta øki verður raðfest. Politikarnir mugu seta ítøkilig tiltøk í verk, sum muna. Skapa karmar og játtanir, sum kunnu verða við til at venda tí skeivu gongd, sum hevur valdað í fólkaskúlanum hesi sein- astu árini. Kanska ov daprir og fløktir tankar beint áðrenn skúlaárbyrjan, men kanska kann hetta verða við til at seta hol á eitt tjak. Og kanska tá ið fíggjarlógin er samtykt, aðalorðaskifti um skúlaviðurskifti eru farin afturum bak, fer at hómast ein vilji til at vísa í verki, at fólkaskúlin verður raðfest- ur hægri. Annars fari eg at ynskja øllum sum varða av fólka- skúlanum eitt gott skúlaár, við vón um, at í skúlaárið 2001/2002 fer gongdin at bera á ein meiri positivan bógv so glaðari og fleiri námsfrøðiligir tónar aftur fara at ljóða frá okkara starvsøki. Nú koma loysingar-rokningarnar Føroyski fólkaskúlin august 2001 C M Y K 9 8