týsdagur 16. september 2008síða 21

Nr. 177 - 16. september 2008 21 Amerikanska fíggjar­ kreppan er ikki av, minni enn so. Nú stríðist land­sins størsta tryggingar­ felag fyri lívinum. Samstund­is rapar partabrævavirðið kring heimin niður Búskaparkreppa Árni Joensen: arni@sosialurin.fo Starvsfólkini í einum av heimsins størstu íløgubank­ um, tí amerikanska Lehman Brothers, høvdu ikki annað í at velja í gjár enn at rudda síni skrivstovuborð og skuff­ ur og at fara til hús. Teirra arbeiði hvarv, tá leiðslan í bankanum gjørdi av at lata felagið sum tað størsta í USA tey seinastu 18 árini fara í gjaldssteðg. Um somu tíð bleiv frá­ boðað, at Bank of America hevði yvirtikið ein annan risastóran banka, Merryl Lynch. Tað sigur ikki so lítið um støðuna, at keyps­ prísurin fyri Merryl Lynch bara bara helmingurin av tí, sum bankin var verdur, áðrenn kreppan á ameri­ kanska bústaðarmarknaðin­ um tók seg upp fyri einum ári síðani. Fall allastaðni Avleiðingin av kreppuni í USA er ikki bara, at fólk har missa arbeiði. Tá børs­ urin í New York lat upp í gjár, fall fall virðið alt fyri eitt 2,4 prosent. Tímarnar framman undan var tað sama hent á børsunum í Evropa. Í Bretlandi var fall­ ið 3,9 prosent, í Fraklandi 3,7 og í Týsklandi 2,7 pro­ sent. Í Asia vóru fleiri av teimum stóru marknaðunum stongdir, men í Singapore var opið, og har varr fallið 3,3 prosent. Í morgun var uppaftur verri á marknaðunum í Asia. Hóast japanski tjóð­ bankin koyrdi 76 milliardir krónur í umfar fyri at tálma avleiðingunum av kreppuni í USA, var tað ikki nóg mik­ ið til at forða falli á markn­ aðinum í Tokyo. Longu stutt eftir upplatingartíð í morgun var fallið har oman fyri fimm prosent. Í Suður­ korea var fallið uppaftur størri, 6,5 prosent, í Taiwan var tað 4,6 prosent og á marknaðinum í Hongkong 6,4 prosent. Í Avstralia og Ný Sælandi var ávirkanin ikki so stór. Har var fallið í morgun ávikavist 2,4 og 2,7 prosent. Bankar og fíggingarstovn­ ar kring heimin eru so tætt tengdir at hvør øðrum, og tí kann tað taka fleiri mánaðir, áðrenn tað ber til at staðfesta tær veruligu avleiðingarnar av kreppuni í USA. Sam­ bært tí leiðandi búskapar­ frøðinginum hjá First Securitas kemst alt av einari orsøk: ­ Øll kreppan er íkomin, tí bankar hava veitt fólki lán, sum tey ikki megna at gjalda aftur. Hetta er ein lænibløðra, sum hol er kom­ ið á, og guðarnir skulu vita, hvør endin verður, sigur Harald Andreassen við NTB. Søkt um kreppulán ­ Hetta er tað ringasta, sum eg havi verið við til, segði fyrrverandi amerikanski tjóðbankastjórin Alan Greenspan, tá sjónvarpið í gjár bað hann um eina við­ merking til gongdina. Tað eru bara átta dagar, síðani amerikanska stjórnin sá seg noydda til at yvirtaka teir báðar realkreditrisarnar Freddie Mac og Fannie Mae. Teir standa fyri umleið 40 prosentum av øllum bústaðarlánunum í landi­ num, os tók stjórnin ikki un endan, høvdu báðir farið á húsagang. Í gjár frættist, at enn ein risi í amerikanska fíggjar­ heiminum, tryggingarfelag­ ið American International Group, leitar eftir einari bjargandi hond. Leiðslan kunngjørdi, at hon hevur biðað stjórnina í Washington um 40 milliardir dollarar í kreppuláni fyri at forða fyri, at felagið skal fara á húsagang. Sambært summ­ um fjølmiðlum skal felagið hava kunnað stjórnina um, at uttan lán noyðist felagið at læsa um nakrar fáar dagar. Marknaðurin gjørdi skjótt vart við seg, tí stutt eftir boðini frá leiðsluni fall virðið á partabrøvunum í American International Group heili 42 prosent. Sambært The New York Times er vandi fyri, at ein møguligur gjaldssteðgur hjá AIG fær uppaftur størri avleiðingar enn gjaldssteðg­ urin hjá Lehman Brothers, tí AIG hevur virðismett síni virðisbrøv væl hægri enn LB. Pínufult Amerikanska stjórnin hevur gjørt greitt, at hon yvirtekur ikki fleiri av teimum kreppu­ raktu fíggingarstovnunum, men at tær frælsu markn­ aðarkreftirnar skulu sleppa at ráða. George W. Bush, forseti, segði í gjár, at stjórnin arbeiðir við at avmarka avleiðingarnar av kreppuni mest møguligt. Hann segði, at støðan er pínufull í løtuni, men hann segði seg eisini vera vísan í, at amerikanska fíggjarskipanin er før fyri fóta sær aftur, sum frá líður. ­ Vit arbeiða við at skapa tryggari viðurskifti og av avmarka avleiðingarnar av gongdini á fíggjarmarknað­ inum so nógv, sum til ber, segði Bush á tíðindafundi. Blaðið The Washington Post heldur, at kreppan teir seinastu dagarnar fer at enda við einari nýggjari fíggjarskipan. ­ Risarnir í Wall Street verða tvingaðir til at ásanna, at tann fíggjarheimurin, sum teir hava bygt upp, er ov stórur, at hann brúkar ov nógv av læntum pengum, og at hann er ov vandamikil fyri búskapin sum heild, um okkurt miseydnast, skrivaði blaðið. Danir væl fyri Fyribils hevur kreppan á amerikanska fíggjarmarkn­ aðinum ikki fingið stórvegis avleiðingar á danska fíggj­ arkervið, og sambært Tjóð­ bankanum er tað heldur einki, sum bendir á nakrar álvarssamar avleiðingar. ­ Sum heild er tað danska fíggjarkervið sterkt. Fíggjar­ viðurskiftini hjá vinnulívi­ num og tí privata húsarhald­ inum eru so góð, at sum er eru lánsmøguleikarnir ikki skerdir nevnivert, segði Niels Bernstein, tjóðbanka­ stjóri, í einum tíðindaskrivi í morgun. Tjóðbankastjórin sigur, at bankin heldur eitt vakið eyga við pengamarknaðin­ um, og at hann støðugt umhugsar og kannar, um neyðugt er við tiltøkum fyri at útvega marknaðinum neyðugt gjaldføri. Í mai gav Tjóðbankin peningastovn­ unum høvi til at læna fimm milliardir krónur eyka til gjaldførið. (Keldur: CNN, Aftenposten, Dagsavisen, DR, Tv2) Hvør verður tann næsti, verð­ ur spurt á hesum skeltinum (Mynd: Polfoto) Tað hevur verið lívligt á marknaðunum kring heimin teir seinastu dagarnar sum her í Brasil (Mynd: Polfoto) Sølufremjandi lýsing hjá bretska blaðnum Evening Standard (Mynd: Polfoto) Vænta fleiri gjaldssteðgir og húsagangir tíðindi