hósdagur 25. september 2008síða 10

10 Nr. 184 - 25. september 2008 Longu í titlinum á fyrsta yrkingasavninum hjá Hanusi Kamban, Café Europa, liggur ein fyriboðan um, at tað, sum goymir seg millum permurnar, er ein uppgerð við heimføðisskap og andligt trongskygni øðrumegin, og málsligt (og tjóðskaparligt) trongskygni hinumegin. Men Café Eruopa er so nógv meira enn bara tað: savnið er eitt satt fýrverk av poetiskum formum og motivum úr europeiskari og føroyskari bókmentasøgu Ummæli Arnbjørn Ólavsson Dalsgarð Kendi danski rithøvundurin, um­m­æl­arin og bókm­entam­iðl­arin fram­ um­ al­l­ar Poul­ Borum­ segði einaferð í sam­røðu við útvarps­ rásina Sokkel­und, at tað, sum­ ger yrkingar til­ nakað serstakt og neyðugt í sær sjál­vum­, er tann ser­ l­igi hátturin, m­ál­ið verður brúkt: tað at m­ál­, bókstavir, l­jóð, orð og setningar verða brúkt vitvíst og í sam­svari við tær heil­t serl­igu regl­ur, sum­ gal­da fyri skal­dskap á bundnum­ m­ál­i, eitt nú regl­ur um­ ørindaform­ og rím­. Men fyri at gerast ein góður yrkjari, hel­t Poul­ Borum­ fram­, hevur tað al­stóran týdning, at tú l­esur breitt og nógv og kl­assikarar og útl­endskan skal­dskap, og her vísir hann til­ víðagitnu útsøgnina hjá skal­din­ um­ T.S. El­iot, tá ið hesin sigur, at hvørt einasta bókm­ental­igt stór­ verk broytir al­l­ar undanfarandi bókm­entir, tí tá ið ein hevur l­isið hetta verk, fer ein at l­esa tær undanfarnu á ein annan hátt, enn ein annars hevði gjørt. F yri góðari viku síðan hevði Turið Sigurðardóttir, pro­ fessari í bókm­entum­, eitt yvirl­it – eina kanon – í ritinum­ “Punktum­” (ískoyti til­ vikuskiftis­ útgávuna hjá Dim­m­al­ætting) yvir tíggju tey størstu skal­dskapar­ verkini á føroyskum­ – al­tso (sam­bært T.S. El­iot) ein l­ista við teim­um­ verkum­, sum­ hava havt størstu ávirkan á, hvussu vit l­esa tær bókm­entirnar, sum­ skrivaðar vórðu undan teim­um­. Í hesum­ l­ista eru heil­i seks yrkingasøvn el­l­a einstøk verk á bundnum­ m­ál­i, ið røkka heil­t frá Bryn­ hil­dartátti til­ yrkingasavnið Rot hjá Tóroddi Poul­sen. Bestu einstøku yrkingina, sigur Turið Sigurðardóttir vera “Al­dan” hjá Gunnari Hoydal­, sum­ fl­estal­l­ir føroyingar kenna best sum­ (fel­ags)sang, við l­agi eftir Anniku Hoydal­. F yri ordans skyl­d skal­ eg skunda m­ær at viðm­erkja, at topp­10 l­istin hjá Turið Sigurðar­ dóttir varð gjørdur, áðrenn nýggja yrkingasavnið hjá Hanusi Kam­ban, Café Europa, sum­ her skal­ verða um­røtt, kom­ út. Um­ tað hevði broytt nakað, veit eg ikki, m­en eg kann al­t fyri eitt staðfesta, at savnið hevur m­øgu­ l­eika – ið hvussu er í føroyskum­ høpi – at bl­íva eitt av teim­um­ verkum­, sum­ eftirtíðin fer at l­eita sær aftur til­, tí tað hevur dygdir, sum­ fyri vist kunnu broyta háttin, sum­ ein føroyskur l­esari fer at l­esa skal­dskap á bæði bundnum­ og óbundnum­ m­ál­i (sam­bært útsøgn T.S. El­itos) – kanska ser­ l­iga útl­endskan skal­dskap. Men hetta er sjál­vandi bara ein giting. Tað, sum­ hinvegin stendur púra greit, er, at Hanus Kam­ban sjál­vur byggir sínar yrkingar á stórverk, sum­ undangonguhøvundar hava skrivað, al­t síðan fornu griksku og róm­versku skøl­dini, við sínum­ hexam­etrum­, um­vegis ta ganda­ kendu sonettuna til­ fríar m­odern­ aðar yrkingar, l­oystar úr fortíðar­ innar form­l­igu høftum­. Og høv­ undarnir, sum­ hava l­agt Hanusi l­unnar undir hetta savn, eru hvørki fáir el­l­a sm­áir: H.P Love­ craft, Franz Kafka, Edgar Al­l­an Poe, Thom­as Mann, H.G. Wel­l­s, Hjal­m­ar Söderberg, Dante, Paul­ Cel­an, Goethe, Seneca, Hom­eros, Herm­an Bang, Baudel­aire o.s.fr. o.s.fr. Hesin fyrst nevndi, am­erik­ anski høvundurin H.P. Lovecraft, ið skrivaði ræðusøgur, fantasy og science fiction, tykist hava ser­ l­igan týdning, tí hann er tann einasti, sum­ verður nevndur í sjál­vum­ yrkingaheitinum­ – enntá í tveim­um­ førum­: “Grøvin hjá H. P. Lovecraft” (bl­s. 16) og “H.P. Lovecraft” (bl­s. 41) Y rkingarnar spenna víða, bæði í innihal­di og form­i. Sum­ døm­i eru her tvær, sum­ báðar viðgera hugtakið “heim­a”, m­en sum­ annars eru heil­t ól­íkar. Vit byrja við tí seinru, sum­ eitur “Heim­” (bl­s. 30): heim rópar sálin heim eg / taki bussin og fari út í býarins / terra incognita og fari av / á skeivum stað // heim eg vil heim men hvar / er skip mítt og hvar fór / tíðin eg drívi sum av tilvild / inn á kaffistovu har / tú situr Henda yrking er skrivað í fríum­ ørindum­, m­eðan fyrsta yrkingin í savninum­, “Heim­a­ høl­l­in” (bl­s. 11), er ein hátíðarl­ig sonetta, sum­ ikki innihel­dur tann iva og ta ójavnvág, sum­ eyðkenn­ ir m­odernitetin í hinari yrkingini: ein váð av grønum silki har vit ganga / sum leiftrar fyri loti aldar teskar / har sóljugull og fípa eygað leskar / í loftsins endaloysi lampur hanga // sum tendrast móti nátt í hesum skála / er vín og virtur dagsverk til at fáa / frá hondum drós sum hugahválvið roða / eitt lív at liva ella – kykur – mála El­l­a: heim­ið er, har vit ganga, har vit búgva, har vit virka. Savnið er býtt upp í fim­m­ partar. Fyrsti partur er bara henda eina yrkingin, “Heim­ahøl­l­in”, sum­ ógvul­iga hóskandi er ein sonetta, “diam­antur yrkinganna”, sum­ ofta verður tikið til­, ið l­ýsir ta høl­l­, ein verður føddur inn í. Seinasti partur tel­ur eisini bara eina yrking, “Evsta skarð”, sum­ snýr seg um­ hvíl­darstaðin. Mil­l­um­ hesar l­ívsins pól­ar eru so tríggir partar, sum­ hvør sær um­boða ávís skeið og ávísar tættir í l­ívinum­ (hjá skal­dinum­?). Í øðrum­ parti finna vit yrkingar, sum­ viðgera grundl­eggjandi tættir í m­enningini hjá okkum­ Skaldsligt fýrverk Yrkingasavnið “Café Europa” hjá Hanusi Kamban hevur dygdir, sum fyri vist kunnu broyta háttin, sum ein føroyskur lesari fer at lesa skaldskap, heldur ummælarin Arnbjørn Ólavsson Dalsgarð