fríggjadagur 26. september 2008síða 14

14 Nr. 185 - 26. september 2008 Í føroyskum politikki hevur veljarin onga ávirkan. Politiskir hundabardagar avgera alt. Kanska fólkaræðið fekst at fungera, um vit valdu løgmann beinleiðis Tá fólk vaknaðu miku­ morgunin, var Kaj Leo løgmaður. Atkvøðurnar hjá trimum flokkum – tilsam­ ans 18.770 veljarum – vóru brúktar til at gera hann til løgmann. Men hetta var ikki tað, hesir veljarar ætlaðu, tá teir atkvøddu í januar. Tað vístu allar kanningar undan valinum. Tey, sum valdu Sambandsflokkin mundu tey flestu vóna, at Eides­ gaard helt fram í sessinum. Tey, sum valdu Javnaðar­ flokkin og Fólkaflokk­ in ætlaðu heldur ikki, at Kaj Leo skuldi í sessin. Men nú eru hesar atkvøður kortini brúktar til at seta hann í sessin. Hetta er eitt dømi um, at demokratiið als ikki funger­ ar í Føroyum. Veljarin velir í blindum. Hann sleppur at seta sín kross – men hann sleppur ikki at ráða. Tað er ein øgiligur hunda­ bardagi í tinginum, sum ger av, hvør endar í land­ sins stjórn. Tað einasta, sum veljarin bestemmar, er hvør skal vera við í hesum bardaga. Hetta sigi eg ikki tí eg eri fornermaður um, at ABC aftur leggur frá landi. Eg segði tað eisini áðrenn valið. At Kaj Leo nú er løgmaður er bara eitt so sigandi dømi um, at før­ oyski veljarin ikki fær tað, hann biðjur um. Ókeypis vallyfti Og hetta er ikki bara gald­ andi fyri løgmanssessin. Føroyski veljarin hevur heldur ikki ánilsi av, hvønn politikk hann fær, tá hann setir sín kross. Tey, sum hava sæð frálíka filmin "Fimm dagar fyri valdið" síggja, at Høgni Hoydal letur ALLAR flokkar skilja, at møgu­ leikin fyri samgongu við Tjóðveldi stendur opin. Tað má hann, sum skipanin er. Men tað ger at tey, sum valdu lista E, ikki vistu um tey atkvøddu fyri eini CHE­samgongu, eini EDB samgongu ella onkrum heilt øðrum. Tey vistu heldur ikki, hvør persónur, við stuðuli frá teimum, kundi gerast løgmaður. Tá hundabardagin um maktina byrjar, hevur veljarin onga ávirkan. Hetta ger, at tey lyfti, sum givin verða í valstríð­ num, aldrin eru bindandi fyri nakran. Tað er full­ komiliga ókeypis at lova í eyst og vest, tí í tí sam­ starvi, sum spyrst burturúr, skulu lyftini hjá minst trimum flokkum saman­ sjóðast. Tað ber altíð til at siga: Vit ætlaðu – men hinir vildu ikki... Tá valið er av, hvørva val­ lyftini sum roykur í luftini. Eftir stendurin veljarin sum ein rukka. Bindandi lyfti Í Bretlandi stríðast tveir flokkar um valdið. Tá annar vinnur, vinnur hann. Fólk fáa tann politikk og tann forsætisráðharra, tey biðja um. Og tey lyfti, sum bretsku flokkarnir geva í valstríð­ num, eru bindandi. Fólk kunnu altíð halda tann førda politikkin upp ímóti teimum givnu lyftunum. Í norðurlondum eru fleiri flokkar – men teir eru saman í blokkum. Tann, sum velir Konservativu í Danmark veit, at hann velur Fogh til forsætisráð­ harra. Vallyftini hjá stjórn­ arflokkunum eru eisini so væl samskipað, at veljarin veit, hvat hann fær – uttan mun til, hvønn av flokkun­ um hann velir. Hetta er eitt tað mest grundleggjandi í eini polit­ iskari skipan yvirhøvur: Tað, politikarin sigur seg fara at gera, skal hann eisini gera. Álit millum politikara og veljara er púra avgerandi. At bróta eitt vallyfti er at gera seg inn á sjálvt fundamentið undir skipanini. Og tað skal veljarin hava møgu­ leika fyri at revsa. Men í Føroyum kann velj­ arin ikki revsa tey, sum gera seg inn á fundamentið – tí fundamentið er als ikki til. Lættari, tá alt flýtur Ofta verður sagt, at ríkis­ rættarliga støðan ger bind­ andi samstarv millum flokk­ ar ómøguligt. Tjóðveldi er bæði samt og ósamt við Fólkaflokkin, bæði samt og ósamt við Javnaðarflokkin. Høgra og vinstra skilir okkum ein veg, loysing og samband skilir okkum ein annan veg. Hetta er rætt. Men tað er undanførsla at siga, at tað forðar fyri skipaðum samstarvi. Fólkaflokkurin, Sjálv­ stýrisflokkurin og Tjóð­ veldi kundu t.d. saktans bjóðað seg fram sum ein sjálvstýrisblokk við greið­ um politiskum lyftum á øllum økjum. Hesir flokkar kundu saktans samráðst, gjørt neyðsemjur og skrivað samgonguskjal í góðari tíð áðrenn valið, soleiðis at veljarin fekk nakað ítøkiligt at taka støðu til. Vit kundu fyrireikað okkum undir róligum um­ støðum, og biðið veljaran tikið støðu til ítøkiligar ætlanir. Men tað hevði kravt álit, floksdisiplin og realistisk vallyfti. Tí tað hevði gjørt, at veljarin kundi hildið givin lyfti upp ímóti førdum politikki. Tað kann veljarin ikki í dag – og tað ger tað nógv lættari at vera politikari. Sum er kanst tú sum polit­ ikari siga akkurát hvat tú vilt í valstríðnum. Tú kanst lova í eyst og vest, tí tú veitst, at einki bindir teg kortini. So leingi alt flýtur, er alt "so nógv lættari" hjá politikarunum. Hvat er at er at gera? Eg havi sum journalistur eygleitt hundabardagarnar, sum koma eftir valini. Tað var stundum heilt skelk­ andi. Fólk sita til langt út á næturnar og trætast, og vinnari verður tann, sum orkar best, tá klokkan er fimm á morgni. Eg var sjálvur við til hetta í januar. Tað var so illa skipað, at øll tey nýggju fólkini øtaðust. Og í vikuni sóu vit tríggj­ ar menn, sum í fleiri døgn bardust um løgmanssessin. Endin var, at Kaj Leo lá ovast. Hann fer helst at klára seg líka væl sum mangur annar. Men tað er ein sann­ roynd, at hetta ikki var tað, sum fólk vildu hava. Tá tey vaknaðu mikumorgunin, var tað kortini hetta, tey høvdu fingið. Veljarin hevði onga ávirkan. Hundabardagar á náttartíð avgjørdu alt. Tilvildin ráddi. Og tað er eingin ivi um, at henda tilvild, sum altíð ræður eftir eitt val, er orsøkin til, at okkara polit­ iska skipan er so skinklut sum hon er. Tað, sum byrjar við bardaga, endar sjáldan við góðum samstarvi. Løgmaður má veljast beinleiðis Vit kunnu broyta hetta á einfaldan hátt: Vit skulu lata fólk velja løgmann beinleiðis! Tá val er, skulu fólk velja bæði eitt valevni ella ein flokk ­ og ein løgmann. Soleiðis fáa tey júst tann stjórnarleiðara og tað andlit úteftir, sum tey vilja hava. Og tey fáa meira enn tað. Verður løgmaður valdur av fólkinum, mugu løg­ manskandidatar finna sær stuðlar í øðrum flokkum áðrenn valini. Og flokkar, sum ikki hava upplagdar kandidatar, mugu gera seg væl við teir flokkar, sum hava teir populeru løg­ manskandidatarnar. Sum tíðin gongur, kunnu vit kanska fáa tveir blokkar av flokkum, sum bjóða seg fram við bæði felags løg­ manskandidati og felags valskrá. Blokkarnir kunnu skifta frá vali til val – men tann flokkur, sum ikki vil binda seg áðrenn eitt val, fær skerdar møguleikar eftir eitt val. Tað fer at kosta at vera populistiskur. Í uppskotinum til før­ oyska grundlóg verður latið upp fyri, at løgmaður kann veljast beinleiðis. Hetta eigur at vera hert, soleiðis at løgmaður skal veljast beinleiðis. Soleiðis geva vit veljaran­ um veruliga ávirkan. So­ leiðis kunnu vit vónandi slóða fyri at fólk, tá tey skulu á val, fáa ítøkiligar politiskar ætlanir at taka støðu til. Soleiðis kunnu vit ið hvussu er forða fyri, at fólk vakna ein morgun og hoyra í útvarpinum, at tey hava fingið ein løgmann, tey als ikki hava ynskt. Og tá fólk vaknaðu, var Kaj Leo løgmaður... Sjúrður Skaale Meginorsøkin til, at tað gjørdist so drúgt at loysa løgmansspurningin í borg­ arligu ABC­samgonguni, sum nú tykist vera komin undir land, er ivaleyst, at tað ikki bar til at telva við formanssessinum á Føroya Løgtingi. Annars hevði tað verið sjálvsagt, at sett ein fyrrverandi løgmann í tann sessin, eftir at hann hevði lagt kongin í talvinum við Jørgen og Kaj Leo. Tíanbetur situr Hergeir Nielsen teimum so meinur á ovastu rók í parlamentar­ isku skipanini, og hann kann ikki flytast, uttan so at hann fær meiri enn 4/5 av tinginum ímóti sær. Var hetta ikki so, hevði evsti sessur í skipanini heilt víst verið brúktur í rossahandli­ num, og Jóannes Eides­ gaard hevði kunnu kropið sær úr músaholini ­ so á leið við skinninum á nøsini. Nú hava Rás2 og fólk­ afloksagentarnir, sum reika runt í Miðlahúsinum, drig­ ið tað út ígjøgnum rivja­ beinini á Jørgen, at Hergeir Nielsen skal hava roynt at ávirka fólkafloksformannin til at broyta kós, tá hesin var til hoyringar hjá for­ manninum í morgun, um hvussu Føroyar skulu stjórnast, tað ið eftir er av hesum valskeiðnum. Skal hava roynt at ávirka til eitt skifti frá ABC til eina fullveldissamgongu við Jørgen sjálvum sum løg­ manni. Undarligt kyn hendan ABC­samgongan hevur, fyrst skuldi Høgni Hoydal kompromitterast í lásamálinum, sum Jenis sigur í Sosialinum, 5 dagar eftir at málið var endaliga loyst, og nú roynir Fólka­ flokkurin at kompromittera løgtingsformannin, sum eisini umboðar Tjóðveldi á tingi. Hendan royndin fer tó valla at eydnast, ongin før­ oyingur ivast í habiliteti­ num hjá Hergeiri Nielsen sum løgtingsformanni, maðurin hevur tríati ára royndir í politisku skipan­ ini, og tíanbetur er tingskip­ anin soleiðis samanskrúv­ að, at tilvildarlig slysálop frá Fólkaflokkinum onki muna. Heldur ikki um teir fáa sær hjálp frá vinmonn­ unum í Sambandi og Javn­ aði. Men sjálvandi ber tað altíð til at gera eina roynd í at dálka persónin í embæti­ num, men har man skjøld­ urin eisini fara at vera teimum ov sterkur. Men hví skýggjar Jørgen Niclasen løgmansembætið? Ístaðin fyri at leypa á Her­ geir Nielsen átti hann at sagt Føroya fólki frá, hví hann ikki ynskir at gerast løgmaður í Føroyum, ser­ liga umráðandi er tað, at fullveldisfólkið í landinum fær tað at vita. Hann hevur 20 tingfólk av 33 aftanfyri seg. Hóast hetta tvíheldur hann um eina beinharða sambandskós komandi árini. Hetta hóast bæði Jen­ is og Høgni, so seint sum miðskeiðis á seinastu sam­ ráðingarnáttini váttaðu, at teir stuðlaðu honum sum samráðingarleiðara, í roynd­ ini at skipa eina fullvelddis­ stjórn. Um gott 1­tíðina var hann avkláraður og skuldi fara inn í samráðingarrúm­ ið fyri at boða B og C frá, at hann sleit samráðing­ arnar, og ynskti eina for­ mansrundu, og at hann hevði ein meiriluta aftan­ fyri seg í tinginum. Hvørj­ um Kaj og Jóannes hava eitrað hann við, er ikki gott at vita. Løgmanssessin og leiðslu landsins fekk hann í hvussu er ikki. Eftir at hava mótt hvønn annan niður í samfullar 30 tímar, har hvør hevði staðið trúfastur við egna lið, spældi Jóannes Eidesgaard sær løgmanssessin av hond­ um. Talvborðið var farið at kámast. Fyrsta samansvørj­ ingin hjá B og C miseydn­ aðist. Kaj Leo skjeyt upp, at Jóannes helt fram sum løgmaður og hesin seinri skjeyt upp, at Kaj Leo gjørdist uttanríkisráðharri. Blokadan hjá Jørgen eydn­ aðist. Fyri endaliga at seta hol á tøvanina, skjeyt Jóannes síðani upp, at Kaj Leo skuldi vera løgmaður, í tí treystu sannføring, at Jørgen á øðrum sinni fór at blokera. Niclasen leyp um borg og segði skák. Og tað var mát. Javnaðarflokkurin hevði mist bæði løgmann og uttanríkisráðharran. Framvegis stendur spurn­ ingurin tó opin, hví vil Jørgen Niclasen ikki vera løgmaður í eini fullveldis­ samgongu, sum hartil hevur søguliga stóran meiri­ luta á tingi? Onkur annar spyr, hvat var tað Annfinn Kalsberg segði honum undir fýra eygum, beint fyri at hann fór inn í sam­ ráðingarrúmið, fyri at slíta samráðingarnar við eini alternativari fullveldis­ samgongu í skjáttuni? Hesir spurningarnir standa og bíða saman við DEH, ið ikki skilja rational­ ið, sum stjórnar radikalu sjálvstýrarunum, sum eina­ ferð søgdu seg at berjast fyri føroyskum sjálvstýri, og nú tá ið landsins leiðsla var búgvin at taka, saðlaðu um, og tveittu seg skerflatar í føvningin á Sambandsflokkinum. Hví skýggjar Jørgen løgmanssætið? Tórbjørn jacobSen viðmerkingar