hósdagur 2. oktober 2008síða 17

Nr. 189 - 2. oktober 2008 17 T á vit hava eina meining um okkurt ávíst í samfelagnum vit liva í, skulu vit ikki at halda tað fyri okkum sjálvi, um vit eru sannførd um, at tað vit meina, er rætt. Og - hvussu torført tað enn kann vera – tó altíð við tí sannkenning, at aðrar royndir og sjónarmið hava fullan rætt at mótsiga ella korrigera okkara egnu. H enda grein er ætlað sum ein roynd at varpa ljós á ta negativu síðuna av sonevndu “konservatismuni” í Føroyum, og neyðugu menningina og broytingina, sum eg haldi, saktans kann liva í samspæli við siðabundnu føroysku mentanina, sum eg havi alla virðing fyri. G lobala rákið hevur við sær, at útjaðaraøki alsamt verða avfólkað, og at fólk – serliga tey ungu – flyta til størru býir- nir. Og hetta av fleiri orsøkum. Ein alsamt størri partur av teim- um ungu fáa sær hægri útbúgv- ing, og tað er her tey finna spennandi avbjóðingarnar og størvini. Men tað er eisini meira “cool” at liva í stórbýn- um. Umframt hetta, so kann útjaðarin eisini, í mun til stór- býin, kennast sum ein sosial og mental spennitroyggja, sum man flýggjar undan, so skjótt høvi býðst. S um tær seinastu almennu kanningarnar staðfesta, so merkist globala støðan eisini í Føroyum í dag. Her verður hon so styrkt av ymiskum negativ- um faktorum, sum viðvirka til, at nógv av teimum mest talent- fullu ella vælútbúnu føroying- unum, ikki velja at flyta aftur til oyggjarnar, og flestu av teimum, sum flyta aftur, búseta seg í Havn. H etta er særligt ein sera stórur trupulleiki fyri útjaðaran, sum verður avveitt- ur fyri eina so virðismikla ressoursu – framtíðina, kann man gott siga. Globala rákið, at fólk miðsavnast í fáum stórum eindum, er ikki nógv at gera við. Tess størri átrokandi haldi eg tað er, at man ger eina føroyska roynd at ávirka tað, ið kann ávirkast, tí eg onkusvegna haldi, at tað er lættari her enn aðrastaðni at steðga gongdini. Føroyskar bygdir og býir tykjast meiri lívssterkir, og tey, ið fara heimanífrá tykjast meira knýtt at heimstaðnum enn eitt nú í Danmark og eisini aðrastaðni í Skandinavia og Europa, har landsbýir og smáir provinsbýir liggja meira ella minni hálvdeyðir og uttan nakra framtíð. At veðrið í Føroyum skal vera so nógv verri enn aðrastaðni er ein myta. Og hvat so við frísku luftini og einastandandi náttúruni, telur tað als ikki við? E in av grundleggjandi treytunum fyri at venda gongdini í útjaðaranum er at leggja kommunurnar saman, so tær fáa eina hóskandi eind, og tí er ein kommunalreformur sera átrokandi í Føroyum. Hægst 7 kommunur, helst færri, hevði verið hóskandi. Tíðarinnan rák ber við sær, at færri kommunal- ar eindir mugu og skulu gerast ein realitetur í Føroyum, og tað er sera óheppið, um kommunu- samanlegging skal tvingast ígjøgnum. Eg fari her at seta fokus á útjaðaran Suðuroynna, har arbeiði fram ímóti eini kommunusamanlegging til eina kommunu, eftir mínum tykki, ikki kann ganga nóg skjótt. Og tað er av stórum týdningi, at man sjálvboðið fer undir hesa tilgongd, tí tvingsil er altíð ein keðilig byrjunarstøða. V innulívið í Suðuroynni er og hevur, við fáum undan- tøkum seinastu tíggjuára skeið- ini, verið merkt av konserva- tivari siðbundnari hugsan. Um Suðuroyarætlanin skal gerast veruleiki, krevst ein menning fram móti vitanarsamfelagnum, og framleiðsla av vørum, við nógv størri vitanarinnihaldi enn vit síggja í dag. Sambært viðtøk- unum fyri Suðuroyarætlanina, fara siðbundnar vørur og hug- skot ikki at fáa stuðul, einans nýhugsan, og tað veri seg innan fiski- og alivinnu, ferðavinnu ella heilt nýggjar alternativar vinnur. U m Suðuroyarætlanin verður til nakað ella ei, so skal henda gongdin setast í verk. Men tað krevur professionali- sering og harvið fakliga kompe- tent og vælútbúgvin fólk. Bert ein samlað kommuna í Suður- oynni fer at hava orku til at skapa neyðugu karmarnar. Hesir karmar eru m.a størv innan tænastu og ráðgeving, upplagt hevði verið at sett ein vinnustjóra og ein ferðavinnu- samskipara. Eisini kundi hugs- ast at sett djóralæknar, lívfrøð- ingar og PR/mentanarkoordi- natorer í starv – ja, hvat veit eg. Ein stór kommuna hevði eisini betur megnað at eftirspurt eitt- nú sjálvstøðugum verkfrøðing- um, arkitektum, løgfrøðingum, grannskoðarum, kt-virkjum v.m. Fyri at fáa eina synergi- effekt, átti kommunan at bygt eitt vinnuhús, so stórur partur av nevnda virkseminum kundi samlast undir einum taki. Við einum dynamiskur vinnustjóra á odda og grønum ljósi frá landspolitiskari síðu fyri Suðuroyarætlanini (sum so ofta lovað), høvdu vit í øllum førum sæð eina góða byrjan. Við einari kommunu hevði man komið ótolandi stríðnum millum kommunurnar í Suður- oynni til lívs, og politiskar av- gerðir kundu verðið tiknar til gangns fyri øll og ikki í innan- hýsis stríði. Harafturat hevði ein felags fyriseting gjørt, at peningur varð spardur, og nýttur til framskygd vælútbúgv- in tænastustørv, sum eg áður havi nevnt. Tey størv, ið óneyð- uga fyrisitingin hevði latið eftir, kundu farið í nýtt tænastuvirk- semi og eina ferðavinnu í menning og vøkstri. E in týdningarmikil treyt fyri at vit borgarar trívast í einum samfelagi er, at vit hava demokratiska ávirkan. Tað eru í høvuðsheitinum tvær síður av einum lokaldemokratii. Tann eina er passiv – við at veljarnir 4. hvørt ár kunnu avgera, hvørj- ir politikarir skulu umboða okkum í kommunustýrinum. Um vit ikki eru nøgd við tey sum sita, hava vit 4. hvørt ár møguleika fyri at skifta tey út. Tað er ein grundleggjandi lógarfestur demokratiskur rættur, sum ongin kann nerta. So hava vit hina síðuna, sum er aktiv – við at borgarnir javnan verða tiknir við upp á ráð, t.d luttaka í opnum kjaki og við almennum fundum, og á tann hátt eru við til at ávirka avgerð- irnar hjá sitandi politikarum. Politikararnir, hinvegin, taka initiativ til at spyrja borgarnar, áðrenn teir handla. Men demo- krati hevur sanniliga sínar veikleikar, tí tað krevur nógv av sínum børnum. Um vit seta okkara egoistisku áhugamál fram um almen samfelagslig áhugamál, um vit ikki tora at luttaka, tí vit ikki kenna okkum nóg mikil, um vit ókritisk fylgja populerum loysnum, um teir valdu politikarnir ikki duga at skilja politisk áhugamál frá privatum, vinnuligum og fam- iljumessigum egináhugamálum, ella um man sum politikari tekur onnur fyrilit enn kvalifika- tiónir við setan av almennum størvum – so virkar demokratiið ikki. F yri at tilgongdin fram ímóti samstarvi og kommunu- samanlegging skal gerast ein succes, haldi eg tað vera av sera stórum týdningi, at vit hampa upp á demokratiið í Suður- oynni. Og tað er eftir mínum tykki ein stór mental broyting, sum skal til. Bara at døma eftir talinum av kritiskum lesarabrøv- um – ella hugurin til alment at úttala seg – so stendur illa til. Men tað er kanska skilligt, tí ofta møtir tú bara tungu tøgn- ini, um tú nýtur tín demokrat- iska rætt til at úttala teg. Og tá ein sera týðandi partur av demokratiinum júst er kjak, er ein slíkur máti ikki serliga demokratiskur! S uðuroyggin hevur á mangan hátt brúk fyri, at ein mental broyting fer fram. Vit mugu sleppa okkum av við íbygdu negativu støðuna til nýhugsan. Vit skulu stýra okkara trongd til at einsrætta hvønn annan. Vera minni negativ yvirfyri hvør øðrum. Vit skulu vera tænastu- sinnað og hava viljan til at vera effektiv. Vit skulu vera meiri demokratisk tilvitað og tollynt. Vit skulu vera meiri hugaði at royna nýggj hugskot. Fyrstu flakavirkini vórðu t.d, í síni tíð, fyrst skapt sum hugskot í høvdunum á framskygdum monnum (og hvør veit – eisini kvinnum). Í dag skulu vit fáa nýggj hugskot – men tað krevur, at vit trúgva upp á tað. E g vóni og trúgvi, at eitt stórt fleirtal av suðringum – kanska serliga tey, sum hava børn á stovnum og í skúlum í dag, altso framtíðin hjá Suður- oynni - er fyri kommunu- samanlegging, og sær tað sum einasta alternativ fyri Suður- oynna. Eg vóni, at fleirtalið av suðringum til komandi komm- unuval, krevur av uppstillaðu valevnunum, at tey taka undir við og vilja arbeiða fyri at Suðuroyggin, sum skjótast, gerst ein kommuna. Eg vóni, at veljararnir seta krossin við mest kvalifiseraðu og engageraðu valevnini, og eg vóni, at líka nógvar kvinnur sum menn stilla upp og verða valdar. Ein samlað kommuna við kvalifiseraðum politikarum er bara eitt minstakrav, um vit skulu gera okkum hugsanir um at fáa tey fólk hagar, sum Suðuroyggin so harðliga hevur brúk fyri, um oyggin skal mennast – og í framtíðini - yvirliva. Tíðargreinin: eitt íkast til føroyska orðaskiftið Sosialurin hevur tíðargrein í blaðnum týsdag og hósdag Hevur tú hug at gera títt íkast til føroyska kjakið í 2008? Send eina grein til dorit@sosialurin.fo Kravið er, at greinin er á leið 6000 tekn og skrivað í essay stíli Konservatisma, demokratiskt tilvitan og kommunusamanlegging Tíðargreinin tíðargreinin Kristian Holbæk, Tvøroyri