mánadagur 13. oktober 2008síða 4

4 tíðindi Nr. 196 - 13. oktober 2008 David Oddson er fyri stóran part skuldin í, at Ísland nú mest sum er farið á heysin. Hansara avgerðir eru politiskt litaðar og inkompetentar við tvørrandi kunnleika til marknaðin. Somu­ leiðis hava hansara útsagnir síðani verið við til at órógva sama marknað, skrivar Richard Portes, professari í búskapi við London Business School, í blaðnum Financial Times FÍGGJARKREPPA Leo Poulsen leo@sosialurin.fo Avgerðin hjá amerikansku myndygleikunum at lata Lehman Brothers fara av knóranum, fer at verða funnin at av búskaparligum søgumonnum. Hetta skund­ aði í stóran mun undir ver­ andi akuttu fíggjarkrepp­ una. Bear Stearn vardi makapartar, men eftir Lehman hvarv alt álit. Peningamarknaðir og mill­ umbanka lán frystu full­ komiliga. Spjaðan av fíggjarvanrøkt øktist til eitt stig, sum sýndi bæði ótta og ørliga spekulatión. Glitnir var millum fyrstu offrini. Ein av mongum óndum ringrásum í hesari kreppuni snarufangaði íslendskar bankar: teir vóru mettir ov vandamiklir orsak­ að av at tjóðbankin tóktist ikki at vera ein trúligur láns­ veitari sum seinasti útvegur, samstundis sum stjórnin og tjóðbankin vórðu mett ikki trúlig, tí tey noyddust at yvirtaka bankar. Marknaðirnir raktu Glitn­ ir fyrst. Eins og hinir báðir stóru bankarnir, Kaupthing og Landsbankinn, var Glitnir solventur. Allir tríggir høvdu góð hálvárs­ úrslit, og allir høvdu neyð­ uga likviditetin, og teirra tørvur á marknaðar lántøku var ikki størri enn hjá teirra kappingarneytum. Bankar­ nir vóru væl stýrdir síðani »mini­kreppuna« tíðliga í 2006. Óheppin úttalisli Men tá stuttfreistaðu láni­ møguleikarnir uttanlands hvurvu, mátti Glitnir biða um eitt stuttfreistað lán frá íslendska tjóðbankanum, sum kortini noktaði. Heldur enn at seta Glitnir undir umsiting, tjóðartók tjóð­ bankin bankan eftir revsing­ arsomum treytum. Stjórin, David Oddson, var forsætis­ málaráðharri í 13 ár undan, at hann settist í stjórastólin í tjóðbankanum í 2005. Hansara avgerðir eru polit­ iskt litaðar og inkompetentar við tvørrandi kunnleika til marknaðin. Somuleiðis hava hansara útsagnir síðani verið við til at órógva sama marknað. Hetta førdi til eina niður­ gradering av eginskuld og eina ógvusliga niðurskriving av tí framman undan veiku krónuni. Stuttfreistað fund­ ing hjá Glitnir og Lands­ bankinn hvarv, europeiski tjóðbankin gjørdi vart við seg, avtalað lán vóru tikin aftur orsakað av niður­ graderingini. Tá bankarnir ikki kundu halda givin lyftir, setti fíggjareftirlitið bankarnar undir umsiting. Kaupthing sá tó framvegis út til at klára seg. Men sein­ asta týsdag gjørdi David Oddson almennar viðmerk­ ingar, sum vórðu tolkaðar á tann hátt, at Ísland fór ikki at halda sínar skyldur mót­ vegis bretskum innlánarum. Heta var innlendis polit­ ikkur. Tað var bretska mót­ spælið eisini, við einari illa umhugsaðari íverksetan av anti­terror lógini fyri at leggja hald á ikki bert virðini hjá Landsbankinn, men eisini hjá Kaupthing. Harðrendu útsøgnirnar hjá Gordon Brown vóru ikki hansara besta løta í fíggjarkreppuni. Klossut framferð Kaupthing var rímiliga væl fyri. Men bretska haldið á dóttirfeløgini Singer og Friedlander, oyðiløgdu stóra bankan, og treytir í samband við lánstøku vóru settar í verk. Bretland og Ísland tykjast nú at vera samd um avgreiðslu av inn­ lánarum, men hetta er ov seint fyri Kaupthing. Men tað vildi verið býtt at bretsku myndugleikunum at skaða virðini hjá Kaup­ thing enn meira. Virðið á íslendsku krón­ uni fall l.áturliga nógv uttanlands, og innlendis handil við kursinum steðg­ aði heilt. Íslendski tjóð­ bankin gjørdi enn tvey eina­ standandi mistøk. Tjóð­ bankin hevur misrøkt sín rentupolitikk og útlendska kursmarknaðin síðani tíð­ liga í 2008. Mánadagin kunngjørdi tjóðbankin ein kurs á íslendsku krónuni sum er væl yvir marknaðar­ kursin. Uttan vælvirkandi eftiransni var hetta ikki burðardygt, og varð slept aftur týsdagin. Bankin boðaði eisini í ótíð frá einum 4 milliarda evru láni frá Russlandi, men tað kom fram, at samráðingar ikki byrja fyrr enn í hesari vikuni. Tað, sum skuldi endurreisa álitið, endaði við tí mótsatta. Íslendsku bankarnir vóru á sama støði og tætt knýttir til íslendska búskapin. Sama er galdandi fyri bank­ arnar í Bretlandi og Sveits. Eingin er sloppin snikka­ leysur gjøgnum fíggjar­ kreppuna. Og talan kann gerast um álvarsama smittu frá Íslandi til lond, sum eru sárbar mótvegis afturstigum í kapitalflutninginum. IMF má upp í leikin Men har er meira at læra. Politikarar eiga ikki at gerast landsbankastjórar. David Oddson er partur av trupulleikanum, ikki av loysnini, og átti at sagt seg frá beinanvegin. At loyva lutvísari »europisering« var ein uppskrift upp á ótryggleika. Og Ísland var ikki ført fyri ella vildi ikki skapa skjótan altjóða stuðul, eins og teir ikki vildu boðsenda IMF (Inter­ national Monetary Fund). Ísland kann nú samráðast við IMF um treytir fyri láni frá grunninum. Men at lata kursin á krónuni flóta førir helst til óbótaligan skaða, sjálvt við – ella orsakað av – væl hægri rentu. Teir kunnu áseta kursin við fíggjarligum eftiransni. Ella teir kunnu boða frá, at teir fara í samráðingar við ES um at fara upp í monitera samstarvið og gera evruna til gjaldoyra. Skrædlið er komið av óvæntaðu styrkini av fíggjarkreppuni og skakandi politiskum feilum. Men Ísland hevur avbera góðar íverksetarar og menniskja­ liga styrki, eins og eitt vælvirkandi tænastustøði. Íbúgvarnir mugu taka til takka við einum fyribils lægri livistøði. Bankarnir fara at verða endurstovnaðir sum smærri peningastovnar, framvegis við sera dugna­ ligum stjórum. Ísland fer at enda at endurreisa seg. Kelda. Financial Times Tí fór Ísland á heysin 436 milliarda bjargingarpakki Fýra teir størstu bankarnir í Bretlandi ætla at seta 43,6 milliardir pund, svarandi til áleið 436 milliardir krónur. Í eini roynd at skava saman nógva peningin eru bankarnir og stjórnin samd um, at bankarnir ikki gjalda út viningsbýti. Bankarnir, talan er um, eru Royal Bank of Scotland, Lloyds TSB og HBOS, sum tilsamans skulu rinda 370 milliardir krónur í grunnin, meðan Barclays Bank fer at seta 66 milliardir krónur í ein grunn fyri seg. Hinir tríggir bankarnir skap loysnina í samstarvi við stjórnina, og harvið við ávísum treytum, meðan Barclays vónar at kunna klára seg við teimum 66 milliardunum, sum teir ætla at fáa til vega frá privatum íleggjarum. Men eisini Barclays steðgar við útgjaldi av vinningsbýti, og harvið vænta teir at spara 20 milliardir krónur í ár, skrivar Financial Times. Ivasamt er, hvussu skjótt byggikranarnir í Íslandi snara í hesum døgum Mynd: Maggi Gunnarson