týsdagur 14. oktober 2008síða 18

18 Nr. 197 - 14. oktober 2008 vinnan Íslendska fíggjarimperiið – eitt ævintýr í kyksendi? Mong mundu stúrsa við, tá tað herfyri frættist, at íslending- ar høvdu keypt Magasin du Nord - stórhandilin, sum danir í sínari tíð vóru so ernir av at eiga. Men hetta er bara ein av teimum stóru íslendsku íløgunum í útlandinum hesi seinastu árini. Teirra virksemi røkkur víða um. Tað eru bæði bankar og handils- fyritøkur, sum breiða sítt virksemi út um landamark. Men nú er íslendska Fíggjar- eftirlitið farið at rópa varskó VINNUSÍÐUGREINING Finnbogi Ísakson Hava vit føroyingar stúrt fyri, at útlendingar fóru at keypa okkara vinnulív, so hevur ta! ikki veri! íslendingar, vit hava óttast. Ta! hevur heldur veri! danir og kanska nor!menn. Ta! nerva!i okkum held- ur ikki, at Ólafur Gu!- mundsson hev!i handilin Impo í Vágsbotni í ein mansaldur, ella at Iceland- air røkti flúgvingina mill- um Føroyar og útheimin í nøkur ár. Tvørturímóti var! hetta at fegnast um. Men so fóru vit so smátt at skeita skeivt til íslend- ingar. Vit høvdu okkara egnu farmaskipafeløg. Fleiri vóru farin á húsa- gang, men Skipafelagi! var so eftir. So fór Eimskip at sigla upp á Føroyar, og teirra flutningur til og úr Føroyum vaks skjótt. Eisini komu íslendingar inn á handilsmarkna!in. Saman vi! føroyingi stovna!u teir Bónus og keyptu seg seinni inn í SMS - størsta handil í landinum. Nú er eitt ís- lendskt skipafelag aftrat, Samskip, fari! at sigla upp á Føroyar. Og Icelandair seg!i seg vera huga! at keypa ein part av Atlants- flog. Ein morgunin vakna!u vit vi! kaldan dreym: ís- lendingar høvdu keypt Skipafelagi! - felagi!, sum føroyingar í trífjór!ingsøld rokna!u sum sín stoltleika á fer!amanna- og farma- skipaøkinum. Romantikkur Vanliga hava fíggjarvi!ur- skifti og pengar líti! vi! romantikk at gera. Men ís- lendingar eru tiltiknir úr gomlum tí!um at duga at siga søgur, og ta! duga teir enn. Í hvussu so er duga teir at siga eina søgu um sítt egna ríkidømi, sum hevur ein farra av romantikki yvir sær. Tann søgan ljó!ar so- lei!is: Björgólfur Gu!munds- son var dugnaligur útró!- rarma!ur, men fiskiskapur- in minka!i nógv sí!st í 80- árunum. Hann hev!i brúk fyri láni, men íslendsku bankarnir vóru trekir at veita lán tá, og umsóknin var! nokta!. Eimskip var tá nógv tann størsta fyritøkan í Íslandi og hev!i ræ!i! á øllum handilslívi av t"dn- ingi. Björgólfur setti seg upp ímóti Eimskip. Hann stovna!i farmaskipafelagi! Havskip, men tí var ikki langt lív laga!. So fekk Björgólfur eitt gott hugskot, sum eftir stuttari tí! gjørdi hann til miljardér. Fyritøka hansara gjørdist so sterk, at hon fekk ræ!i! á Landsbank- anum, sum á!ur hev!i veri! íslendskur Tjó!banki. Saman vi! soninum Björgólfi Thor Björgólfs- syni og einum vinmanni hjá soninum, Magnus #ór- steinnsson, fór hann til Russlands. Í Santa Pæturs- borg bygdu teir eitt líti! sodavatnsvirki, sum gjørdi mixdrinks vi! rúsløgi í. Seinni fingu teir eina tappiavtalu vi! Pepsi Cola. So fóru teir at bryggja øl vi! navninum Bravo Inter- national, og teir seldu av- bera nógv. Í 2001 gjørdu teir kvetti: hollendska bryggjaríi! Heineken keypti bryggjaríi! frá teim- um fyri 2,8 mia.kr. Teir tríggir - fe!garnir og vinma!urin - fóru nú heimaftur til Íslands at gera íløgur har. Teir keyptu seg fyrst inn í Eimskip - sum hev!i rent Havskip hjá Björgólfi á heysin í kapp- ingini - og b"ttu felagi! í fleiri deildir, so ta! ikki skuldi vera einará!andi á íslendska markna!inum. Eisini keyptu teir 44% av partapeninginum í Lands- bankanum. Bankin keypti 25% av partapeninginum í tí n"ggja felagnum Burda- ras, sum sonurin Björgólfur Thor Björgólfsson hev!i stovna!. Hetta felagi! keypti fyri kortum 10% av svenska íløgubankanum Carnegie. 17.000 a!rir íleggjarar eru í Burdaras og 13.000 a!rir eru í Landsbankanum, men ta! eru fe!garnir og vinma!urin, sum hava ræ!i! á bá!um. Landsbankin eigur nógv í Straumi Invest, sum nú eigur 25% av partabrøvun- um í Magasin du Nord, og Straumur er eisini stórur partaeigari í Íslandsbank- anum, sum er tri!størsti banki í Íslandi. Kaupthing í Føroyum Í Føroyum hava vit mest hoyrt um Kaupthing, av tí at hesin bankin stovna!i í 2000 saman vi! Føroya Sparikassa felagi! Kaup- thing Føroyar Vir!isbræva- meklarafelag Pf. Hesin fíggjarstovnur hevur givi! rá! og handla! vi! vir!is- brøvum fyri kundarnar. Føroya Sparikassi er ikki uppi í hesi fyritøku longur. Fyri fáum døgum sí!ani keypti Kaupthing Bank hf. tey 49% av partapening- inum, sum Sparikassin átti, og nú eigur Kaupthing sostatt allan fíggjarstovnin. Sagt ver!ur, at Kaupthing í Føroyum ætlar hereftir í størri mun enn higartil at bjó!a føroyskum vinnulívi bankatænastur. Samstundis keypti Spari- kassin partin hjá Kaupthing í Kaupthing Bank A/S í Danmark. Sparikassin seldi síni partabrøv í Kaupthing Búna!arbanka fyri 173 mió.kr. Vinningurin uppá partabrøvini var 132 mió.kr, harav 79 mió.kr. eru inntøkuførdar í ár, stendur á heimasí!uni hjá Sparikass- anum. Har ver!ur eisini greitt frá, at hesin danski bankin hev!i pr. 30. juni 2004 ein javna uppá 1.032 mió.kr. Yvirskoti! fyrra hálvár í ár var 7,3 mió.kr. og egin- ognin 128 mió.kr. Ta! ljó!ar alt so væl og er vónandi eisini í lagi. Per- sónliga kann eg ikki lata vera vi! at kenna eitt sindur av skri!a um kroppin, tá føroyskar fyritøkur fara út í ver!ina at spæla stórar. Fleiri enn færri dømi eru um, at ta! hevur ikki ging- ist so væl. Skri!in minkar ikki, tá eg hugsi um, at vit hava fyri ikki so mongum árum sí!ani uppliva! í Før- oyum, at bankar hava selt og keypt partabrøv síná- millum. Vi! heldur vána- ligum avlei!ingum. Altjóða Kaupthing Virksemi!, sum Kaupthing hevur í Føroyum, er bara ein evarska lítil partur av virkseminum hjá hesari fyritøku. Íslendski Kaup- thing-banki var! stovna!ur í 1982. Ta! vóru 7 einstak- lingar, teirra millum ein al- tingsma!ur og ein profess- ari á Háskóla Íslands, sum stovna!u eina lítla fíggjar- fyritøku vi! 4-5 starvs- fólkum, sum keypti og seldi lánsbrøv og anna!. Nøvn á stovnarunum havi eg ikki fingi!, men teir eru eisini allir keyptir út sí!ani. Fyritøkan fór at vaksa fyrst í 1990-árunum, og n"ggj fólk komu inn. Í 2003 var! Kaupthing-bank- in lagdur saman vi! Bún- a!arbankanum, sum var! stovna!ur í 1930-árunum, og tá gjørdist Kaupthing nógv tann størsti av sínum slag í Íslandi. Eftir fáum árum er Kaupthing Bún- a!arbankin vor!in størsti banki í Íslandi og hevur breitt virksemi sítt til onnur lond, serliga Nor!urlond, men eisini su!uri á evrope- iska meginlandinum, í Bretlandi og USA. Í dag eru 20 stórir partaeigarar í Kaupthing og haraftrat nógvir smáir. Tríggir teir størstu eru: Mei!ur ehf (16,98 % av partapening- inum), Egla hf (10,88 %) og Arion hf. Kaupthing hevur skriv- stovur í New York, London, Danmark, Føroyum, Finn- landi, Noregi, Svøríki, Luxemburg og Sveits. Tilsamans arbei!a 1600 fólk hjá bankanum. Bankin telist millum 8 teir størstu í Nor!urlondum. Konsernsjefur í Kaup- thing er Hreidar Már Sigur!sson. Hann sigur, at skuldi virksemi! hjá bank- anum økjast var ney!ugt at fara út um landamark. Tá ári! 2002 er undan- tiki! er BTÚ (Brutto Tjó!ar Úrtøkan) í Íslandi vaksin 5% tey seinastu árini. Fiskivinnan hevur havt trupulleikar, og vøksturin kemst tí serliga av fram- gongd í fer!avinnuni og fíggjarvinnuni. Sambært Financial Times er mark- na!arvir!i! hjá Kaupthing í dag 3,1 mia. evrur, sum svarar til 23 mia.kr. í okk- ara peningi. Teir seinastu 18 mána!irnar er vir!i! á vir!isbrævamarkna!inum økt 400%. Ognirnar eru um 130 mia.kr, og yvirskoti! 9 teir fyrstu mána!irnar í 2004 var umlei! 1 mia.kr. Ta! er ein vøkstur uppá 130,5% sammett vi! sama tí!arskei! í fjør. Í áttati- og nítiárunum liberalisera!i íslendska stjórnin so vi! og vi! fíggjarheimin, og ta! skapti grundarlag fyri tí økta virk- seminum hjá Kaupthing. Hreidar Már Sigur!sson sigur, at í sambandi vi! liberaliseringina hendi eitt ættarli!sskifti í vinnuni. Ta! n"ggja ættarli!i! fekk sær útbúgving uttanlands, og tí hevur bori! so væl til hjá Kaupthing at ví!ka virksemi ví!a um lond. Nevndarforma!ur í Kaupthing bankanum er Sigur!ur Einarsson. Hann fer!ast 200 dagar um ári!, og fyri at hava ta! lættari at røkka nor!urlendskar og evropeiskar høvu!ssta!ir, flutti hann herfyri til Lond- on at búgva. Hann roknar vi! at vera nógv færri dagar burturstaddur nú. Pápin var sendiharri í Danmark, og tí var laga- manni hjá Sigur!i at lesa til cand. polit. á universitetin- um í Keypmannahavn. Hann hev!i framíhjástarv í Den Danske Bank, me!an hann las, og tá hann var li!ugur, fekk hann fulltrúa- starv har. Eftir 9 árum vendi hann heimaftur, fekk starv í ein- um lítlum banka fyrst og Nr. 240 • mikudagur • 15. desember 2004 • 78. árgangur • www.sosialurin.fo Finnbogi Ísakson um Ísland í 2004 Vit endurprenta í dag grein, sum Finnbogi Ísakson, sáli, skrivaði fyri skjótt fýra árum síðani um íslendska fíggjarimperiið. Havandi í huga støðuna í Íslandi í dag er áhugavert aftur at lesa greinina. Blaðstjórnin