mánadagur 20. oktober 2008síða 14

14 Nr. 201 - 20. oktober 2008 Vánalig gransking Kristian Hansen hevði 13. oktob­er nakrar viðmerking­ar til ummæli hjá mær av nýg­g­jari b­ók hjá Søren Wib­eck um tann søg­ulig­a Jesus, sum eg­ lat prent­ að í Sosialinum 1. septemb­er. Kristian heldur, at g­ransking­in hjá Marcus Borg­, sum Søren Wib­eck m.a. endurg­evur, er “vánalig”. Hann loyvir sær enntá at ivast í, um tann kompi­ tenti g­udfrøðiprofessarin “yvir­ høvur hevur lisið Markus”, tá hann heldur uppá, at tann kristni syndoffurtankin, ikki finst í Markusevang­eliinum. Eg­ havi ong­an áhug­a í at verja sjónarmið hjá Marcus Borg­ móti skuldseting­unum um vánalig­t handverk frá Kristian, men eg­ kundi latið hann sjálvan fing­ið orðið. Marcus Borg­ er ein óg­vulig­a kompitentur kristin g­udfrøði­ professari við Orig­on State University, sum hevur nýtt alt sítt vaksna lív upp á at g­ranska Nýg­g­ja Testamenti. Hann man sjálvur vera maður fyri at verja seg­ móti skuld­ seting­um um vánalig­a g­ransking­ frá Kristian. Og­ Marcus Borg­ kennir sjálvandi Markus 14:24: “Hetta er blóð mítt, blóð sáttmálans, sum verður úthelt fyri mongum”, sum samb­ært Kristian próg­var, at syndoffurtankin finst hjá Markusi. Syndoffur­ tankin verður b­ara heldur ikki nevndur í hesum versinum hjá Markusi, men tað er áhug­avert, at hjá Matteusi, sum skrivaði av eftir Markus eini 15 ár seinni (um 85 e. Kr.), eru orðini “til fyri­ gevingar syndanna” (26:28) løg­d aftur at markusversinum. Sjálvur tekur Marcus Borg­ soleiðis til, eftir at hava g­reitt frá um offurdeyða í b­reiðari merking­, t.e. offur fyri m.a. sínum kærleika til Gud ella offur fyri síni trúg­v, sum nóg­v kristin g­jøg­num søg­una eru deyð sum offur fyri: “Tann meira serstaka merk­ ingin av offur í mun til deyða Jesusar tosar um eitt umboð­ andi offur fyri synd, ein deyða fyri heimsins syndir. Hendan merkingin er ikki til staðar í søguni hjá Markusi um langafríggjadag; hon er yvirhøvur ikki har. Sanniliga, hendan merkingin kann væl vera fráverandi í Markus­ evangeliinum sum heild. Tær tríggjar fyriboðanirnar um deyða Jesusar miðskeiðis hjá Markusi siga ikki, at Jesus noyddist at fara til Jerusalem at doyggja fyri heimsins synd­ ir. Heldur vísa tær til Jerusa­ lem sum avrættingarstaðið hjá myndugleikunum. Tað er bara eitt brot í øllum Markus­ evngeliinum, sum kundi havt eina umboðandi offur merk­ ing. Tað er í brotinum aftan á triðju fyriboðanina um hans­ ara deyða, meðan Jesus hjá Markus tosar við lærusvein­ arnar fyri triðju ferð um týdn­ ingin av at fylgjast við hon­ um, har hann sigur: ”Tí at menniskjusonurin er ikki heldur komin fyri at vera tænaður, men fyri at tæna og at geva lív sítt sum loysigjald fyri mong” (10:45). Fyri nógv kristin ljóðar orðið “loysigjald” sum offur mál, tí vit tosa onkuntíð um Jesus sum loysigjaldið fyri okkara syndir. Men tað hevur nærum heilt sikkurt ikki hendan týdn­ ingin hjá Markusi. Grikska orðið, sum verður týtt til loysigjald (lutron), er í Bíbli­ uni ikki nýtt í høpi við gjald fyri synd, men tað sipar til gjald fyri at seta fangar fríar (ofta krígsfangar) ella trælir (ofta gjaldstrælir). Lutron er ein háttur at loysa úr træl­ dómi”. Samb­ært Marcus Borg­ ofraði Jesus sítt lív fyri sínum kærleika til Guds (t.e. eitt rættvíst) ríki í samtíðini ­ ikki fyri allar heimsins fram­ tíðar syndir. So kunnu fólk sjálvi meta um, hvørt tey hava álit á Kristian Hansen ella Marcus Borg­. Sjálvur havi eg­ ong­a avg­jørda mein­ ing­ um svarið upp á um­ strídda spurning­in viðvíkj­ andi týdning­inum av deyða Jesusar hjá Markusi. Harafturímóti havi eg­ av­ g­jørdar meining­ar um nøkur onnur uppáhald í g­reinini hjá Kristiani, sum hann b­ara kemur við og­ als ikki roynir at g­rundg­eva fyri. Uppgerð við evangeliini Kristian sig­ur t.d., at b­ókin hjá Søren Wib­eck “ger upp við stóran part av evangeli­ inum”. Tað er eitt uppáhald, sum ikki kann standa ósvar­ að. Bókin viðg­erð b­íb­ilsku tekstirnar, hon g­er á ong­an hátt upp við teir. At innihald­ ið í teimum b­íb­ilsku tekstu­ num stundum er ósannlíkt, onkuntíð mótstríðandi og­ at seinni høvundar í fleiri før­ um b­einleiðis hava lag­t aftur at og­ b­roytt tekstirnar, tað eru b­ara sannroyndir, sum eing­ir seriøsir b­íb­liug­ransk­ arar kunnu síg­g­ja b­urtur frá. Tí hevði tað eisini verið b­ein­ leiðis ósaklig­t av Wib­eck ikki at nevnt tað. Møg­ulig­a er tað eisini g­rundin til, at Kristian einki leg­g­ur í at g­era viðmerking­ar til hesi viður­ skifti, men heldur fer eftir meira umstríddum uppáhald­ um hjá Marcus Borg­, sum Søren Wib­eck annars saklig­a setur upp ímóti øðrum sjónar­ miðum. Eg­ royndi í ummælinum at vísa á, at høvundurin, Søren Wib­eck, er so mikið saklig­ur, at hann t.d. endurg­evur b­æði sjónarmið hjá C. S. Lewis og­ Marcus Borg­. Tann fyrri g­rundg­evur fyri, at Jesus seg­ði seg­ vera Gud, tann seinni g­rundg­evur fyri, at Jesus ong­antíð seg­ði seg­ vera Gud. Eg­ um­ og­ viðmælti b­ókina hjá Søren Wib­eck, tí tílíkar b­økur kunnu øll fáa nakað b­urturúr, kristin eins væl og­ ikki­kristin. Nú veit eg­ ikki, hvat Kristian skilir við g­óða g­ransking­, men kan­ ska hevði hann hildið b­ókina verið g­óða, um hon einans hevði endurg­ivið b­íb­ilska tekstin og­ sjónarmið hjá C. S. Lewis, sum samb­ært Marcus Borg­ b­yg­g­ja á orðing­­ ar hjá Jóhannesi, sum “teir flestu leiðandi granskarar í dag vilja siga, at Jesus ong­ antíð segði ... um seg sjálv­ an”. Eftir mínum tykki hevði tað verið b­einleiðis ósaklig­t av Søren Wib­eck at latið b­íb­liutrúg­v sjónarmið hjá C. S. Lewis staðið ósvarað ­ ser­ lig­a um tað er so, at teir flestu leiðandi g­ranskarar eru samdir við Marcus Borg­ í, at nevndu g­uddómlig­u Jesus orðing­ar hjá Jóhannes ikki stava frá Jesusi sjálvum. Søren Wib­eck g­er ikki annað enn tað, sum ein hópur av g­ranskarum g­er hvønn dag­; hann viðg­er b­íb­ilska tekstin kritiskt. Men summi kristin tykjast halda, at antin noyðast g­ranskarar at viður­ kenna, at Bíb­lian er ein feil­ frí g­uddómlig­ opinb­ering­, ella eisini g­era teir upp við Bíb­liuna. Tað tykjast b­ara vera tvinnir kostir at velja ímillum. Men soleiðis verða eing­ir (fornir) tekstir við­ g­jørdir av seriøsum søg­ufrøð­ ing­um. Tað snýr seg­ um at fáa tær álítandi upplýsing­­ arnar úr keldunum og­ lata restina lig­g­ja. Fornir tekstir hava t.d. upplýsing­ar um, at m.a. Aug­ustus og­ Alexandur tann Stóri vóru g­uddómlig­ir og­ føddir av moyg­g­j, men eing­in seriøsur søg­ufrøðing­­ ur tekur tílíkar upplýsing­ar í álvara. Tað merkir ikki, at teir g­era upp við tekstirnar; teir viðg­era b­ara innihaldið í teimum kritiskt. Góð bíbliugransking Sum áhug­aður leikmaður haldi eg­ meg­ ikki hava før­ leika til at meta um ella leg­g­ja g­ransking­ina hjá tí komtitenta professaranum Marcus Borg­ undir at vera “dømi um vánaligt gransk­ ingararbeiði”, soleiðis sum Kristian g­er uttan at himp­ rast. Sum søg­ufrøðing­ur havi eg­ hinveg­in ikki stóra virðing­ fyri niðurstøðum, sum uttan kritiskar viðmerking­ar (uttan viðmerking­ar yvirhøvur) eru g­rundaðar á afturlítandi orð­ ing­ar úr tekstum í Nýg­g­ja Testamenti, sum eru festir á b­lað umleið 40­70 ár eftir deyða Jesusar, vanlig­a av lærusveinum, sum ikki kendu hann persónlig­a: t.d. at “Jesus tosar um ... deyða Sín”, “Jesus tosar um at gjalda við egnum lívi”, sum Kristian g­er í síni viðmerk­ ing­. Tað er møg­ulig­t, at tílík “trúg­v” er g­óð g­udfrøðig­ran­ sking­ (tað havi eg­ ikki so nóg­v skil fyri), men tað er og­ verður rættilig­a ivasom søg­u­ g­ransking­. Tað er hvørki Jesus ella Gud, sum tosar í evang­eliunum; tað eru evan­ g­elistar, sum eftir øllum at døma ong­antíð hittu ella kendu tann søg­ulig­a Jesus, sum seinni sig­a sínar søg­ur um ta krossfestu hetjuna. Eitt hevur Marcus Borg­ í øllum førum rætt í, og­ tað er, at vit hava ong­a óhefta at­ g­ong­d til tann søg­ulig­a Jesus. Long­u tá teir fyrstu tekstirnir vórðu festir á b­lað funnust fleiri g­udfrøðilig­ar tulking­ar av lívinum hjá Jesusi. Hóast Kristian tykist halda tað øvug­ta, so er Marcus Borg­ fullg­reiðir yvir, at allir tekstir í Bíb­liuni eru g­udfrøðilig­ir, eisini Markusevang­eliið, men tað elsta evang­eliið hevur samb­ært honum ikki somu út­ leg­g­ing­ av Jesu lív og­ deyða sum aðrir tekstir. Tað eru hesar ymisku tulking­arnar av lívi Jesusar, sum viðhalds­ fólk hava fest á b­lað, sum vit hava atg­ong­d til. Tað merkir, at keldurnar á ong­an hátt eru óheftar. Eins og­ allar aðrar keldur, sum eru festar á b­lað av viðhaldsfólkum, eru tær litaðar. Tað er v.ø.o. eing­in ivi um, at Bíb­lian er at rokna sum “orð um Gud” og­ ikki “Guds orð”. Spurning­urin er, hvat tað er fyri ein Jesus, sum fjalir seg­ aftanfyri hetjusøg­urnar. Her er kritisk g­ransking­ neyðug­ og­ ikki b­analar endurg­eving­ar av tekstinum. Jesus – offur, jødi ella...? Hans andrias sølvará Heimsfevnandi fíg­g­jarkrepp­ an g­er tað meira aktuelt enn nakrantíð at hava innlit í og­ skil á fíg­g­jarkervinum. Við­ g­erðin av b­ankatryg­darnet­ inun vísti g­reitt, at vit als ikki hava ta ávirkan og­ áb­yrg­d vit eig­a at hava av okkara eg­nu fig­g­jarviðurskiftum. Fólkating­ið og­ Løg­ting­ið samtyktu í farnu viku so­ nevnda b­ankatryg­darnetið. Hetta fekk fólkating­slimin Edmund Joensen at stórfeg­n­ ast um, at tosið um føroyskt fíg­g­jareftirlit er tag­nað. Men júst viðg­erðin av tryg­darskip­ anini vísti heilt g­reitt, hvussu lang­t vit eru frá at hava neyð­ ug­t innlit í og­ avg­erandi ávirk­ an á okkara eg­na fíg­g­jarkervi. Tað er ein álvarsom støða. Eingi fingramerki Føroysku b­ankarnir ynsktu at g­erast partar av b­ankatryg­dar­ skipanini. Tjóðveldi tók und­ ir við hesum, men vístu vit samstundis á eina røð av spurning­um og­ óavg­reiddum viðurskiftum. Tá føroysku b­ankarnir eru partur av skip­ anini, áttu føroysku myndug­­ leikarnir sjálvsag­t at verið við í arb­eiðinum at orða lóg­ina. Men, sum tað kom fram í Løg­ting­inum, so hevur b­ert hissini samb­and verið millum føroysku og­ donsku myndug­leikarnar um málið, og­ tí vóru eing­i føroysk fing­ramerki at hóma í lóg­ini. Á leið 150 b­ankar eru við í skipanini, og­ kunnu hesir í mesta lag­i koma at g­jalda 35 milliardir krónur til samans. Henda upphædd varð sett sum 2% av donsku BTÚ. Føroysku b­ankarnir koma eftir hesum leisti í ring­asta føri at g­jalda nærri eina hálva milliard krónur til skipanina, sum er lutfalslig­a nóg­v. Verður tørvurin størri enn 35 mia, b­er danski staturin restina av útreiðslunum. Tá føroyskir b­ankar nú g­erast partar av skipanini, merkir tað so eisini, at landskassin kemur at b­era sín lutfalslig­a part, um kravið til g­runnin verður hæg­ri enn 35 mia? Um so er, hvat kemur hetta at merkja fyri landskassan? Tryg­darskipanin skal eftir ætlan virka í tvey ár. Um peng­arnir í g­runninum ikki verða nýttir, fáa Føroyar tá sín lutfalslig­a part afturg­oldnan í 2010? Samb­ært lóg­ini fella peng­arnir – eisini teir frá føroysku pening­astovnunum – í danska statskassan. Avtøkufelagið høvuðsleiklut Danska b­úskaparmálaráðið setir á stovn eitt partafelag­ nevnt Avtøkufelag­ið. Sam­ b­ært lóg­ini er tað danska b­ú­ skaparmálaráðið, sum eig­ur hetta partafelag­. Føroying­ar eig­a sostatt ikki part í felag­­ num. Nevndin, sum verður vald at stýra felag­num, kem­ ur at vera ein ómetalig­a týdn­ ing­armikil nevnd, b­æði með­ an skipanin virkar, og­ ikki minst tá hon verður tikin av. Tí átti landsstýrið sjálvandi at tryg­g­ja sær møg­uleika at velja nevndarlimir, og­ soleiðis tryg­g­ja sær ávirkan. Nevnda Avtøkufelag­, kemur m.a. at peika á keypara, í teim­ um førum har pening­astovnur ikki b­er seg­. Um ein føroyskur b­anki fær trupulleikar, er vandi sostatt fyri, at hann verður seldur útlendskum/donskum b­anka. Føroya Landsstýri ­ ella føroyskar fyritøkur – kunnu sostatt ikki fara inn og­ keypa b­ankan ­ uttan so at Avtøku­ felag­ið hevur g­ivið sítt vælsig­n­ ilsi. Tað eru danska Fíg­g­jareftir­ litið og­ danski b­úskaparmála­ ráðharrin, sum hava síðsta orðið at skula hava sag­t. Alt vald til danska Fíggjareftirlitið Fíg­g­jareftirlitið kann fara b­einleiðis inn at stýra b­ank­ unum, og­ kann eitt nú nokta b­ankunum at flyta kapital millum eg­nar fyritøkur. Tað kann eisini fara inn og­ seta nevndarlimir og­ stjórar frá. Danska fíg­g­jareftirlitið hevur sostatt sera víðfevndar heim­ ildir í okkara fíg­g­jarkervi. Hetta er eitt øg­ilig­t vald at lata øðrum, og­ eg­ vóni, at landsstýrið g­er alt sum stend­ ur í tess makt at tryg­g­ja okkum ávirkan her. Nú hendan skipanin kemur at virka, er eing­in ivi um, at tað fer at vaksa um áhug­an hjá pening­astovnum og­ øðr­ um at læna donskum (og­ før­ oyskum) b­ankum peng­ar. Tað er g­ott, men sum nevnt verð­ ur í donsku viðmerking­unum til lóg­ina, so er samstundis ein g­reiður vandi fyri, at spekulerað verður í skipan­ ini. Tí verður ymiskt g­jørt fyri at b­yrg­ja upp fyri hesum. Vit vita, at føroyskir b­ank­ ar mest sannlíkt eru lutafalls­ lig­a b­etri fyri enn nóg­vir av teimum donsku og­ útlendsku b­ankunum, ið verða við í skipanini. Eig­a vit ikki eisini at hava møg­uleika fyri at ávirka og­ b­yrg­ja fyri speku­ latiónsvandanum? Hetta eru nakrir av teimum spurning­um, sum als ikki vórðu nóg­ væl lýstir frá landsstýrisins síðu, áðrenn lóg­in varð samtykt. Kundu styrkt okkara støðu Tjóðveldi mælti saman við hinum andstøðuflokkunum til fleiri b­royting­ar í lóg­ini, júst fyri at tryg­g­ja føroysku áhug­a­ málini b­etri. Broyting­arupp­ skotini fullu tíverri. Samstundis torir Edmund Joensen ikki at hug­sa um avleiðing­arnar, um vit yvir­ taka fíg­g­jarøkið. Eg­ tori ikki at hug­sa um, at vit framhald­ andi lata alla áb­yrg­d upp í hendurnar á øðrum. Skuldi nakar ivast, so er Tjóðveldi framveg­is fremsti forsprákari fyri at vit taka við áb­yrg­dini av okkara eg­na fíg­g­jarkervi og­ sjálvi hava eftirlit við b­ankunum. Feg­in í samstarvi við onnur lond. Vit eru als ikki nøg­d við, at tað er danski b­úskaparmálaráð­ harrin ­ og­ ikki føroyski fíg­g­jarmálaráðharrin ­ sum er fyrstur at fáa b­oðini frá Fíg­g­jareftirlitinum um støð­ una hjá føroysku b­ankunum. Ábyrgd av egnum fíggjarviðurskiftum Bjørt samuelsen viðmerkingar