mikudagur 26. november 2008síða 12

12 Nr. 228 - 26. november 2008 Sosialurin Ja til framtíðina - Grønland móti ljósari tíðum SAMBAND eirikur liNDeNSkov eirikur@SoSiAluriN.fo tlf 341800 viðmerkingar Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Redaktiónsleiðari: Kári Mikkelsen karim@sosialurin.fo Marknaðardeild: lysing@sosialurin.fo Marknaðarleiðari: Gudny Langgaard gudny@sosialurin.fo Tróndur Skaalum trondur@sosialurin.fo Høgni Thomsen hogni@sosialurin.fo Elin Vatnhamar Olsen evo@sosialurin.fo Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Vilmund Jacobsen vilmund@sosialurin.fo Snorri Brend snorri@sosialurin.fo Magnus Gunnarsson maggi@sosialurin.fo Rigmor Dam rigmor@sosialurin.fo Leo Poulsen leo@sosialurin.fo Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo Árni Joensen arni@sosialurin.fo Anna V. Ellingsgaard anna@sosialurin.fo Rógvi Nybo rogvi@sosialurin.fo Eirikur í Jákupsstovu eij@sosialurin.fo Bergur Johannesen bergur@sosialurin.fo Ítróttur: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Myndamenn: Álvur Haraldsen alvur@sosialurin.fo Jens Kristian Vang jensk@sosialurin.fo Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Mánadagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Týsdagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán. kl. 12 Mán. kl. 12 Mikudagsblaðið Mik. kl. 10 Týs. kl. 15 Týs. kl. 12 Týs. kl. 12 Hósdagsblaðið Hós. kl. 10 Mik. kl. 15 Mik. kl. 12 Mik. kl. 12 Fríggjadagsblaðið Frí. kl. 09 Hós. kl. 15 Hós. kl. 12 Hós. kl. 12 Størri lýsingar, sum nógv arbeiði stendst av, mugu vera inni í góðari tíð og áðrenn ásettu freistir. Framíhjápláss má umbiðjast í góðari tíð. Stødd: Ein heil síða í Sosialinum er 254 mm breið og 346 mm í hædd. Breiddin á einum teigi er 39 mm og rúmið millum teigarnar er 4 mm. Innsent tilfar Fult navn skal vera undir innsendum tilfari. Innsendar greinar, har blað leiðsl­ an ikki er kunnað um bústað og telefonnummar, verða ikki settar í blaðið. Kykmyndir: Harald í Kálvalíð harald@ras2.fo Sosialurin í Norðoyggjum: Nólsoyar Pálsgøta 1, 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687 e­post: klaksvik@sosialurin.fo Sosialurin í Suðuroy: tel. 375364 fax 375464 tel. 228814 e­post: aki@sosialurin.fo e­post: dagfinn@sosialurin.fo !!! Haldarar sum ikki hava fingið blaðið, kunnu ringja til 341818 frá kl. 8.00­20.00 og boða frá Uppseting/prent: Uppseting: Sosialurin Prent: Prentmiðstøðin Útgevari: Sp/f Sosialurin Avgreiðsla: Mán.­frí. 8­16 Tórsgøta 1, 100 Tórshavn Tel. 341800, Fax 341801 Postadressa: Postboks 76, 110 Tórshavn E-mail: post@sosialurin.fo lysing@sosialurin.fo lysingartorg@sosialurin.fo varp@sosialurin.fo Blaðið verður prentað mánadag­fríggjadag klokkan 1330 Grønlendska tjóðin hevur á fólkaatkvøðuni í gjár við stórum meirilutasamtykt uppskotið til sjálvstýrislóg. Við hesi søguligu avgerð hevur grønlendska fólkið endaliga avsagt ta hálvkoloninialu skipan, sum hevur hingið uppi í heimastýrisskipan Grønlands. Grønland hevur eina langa og hendingaríka søgu. Í meira enn tvey túsund ár hava fólk búleikast við Grønlands ísbardu strendur. Norðbúgvar tóku land í Grønlandi, men gjørdust ikki drúgvir har, og kortini roknaðu norskir kongar fyrst og síðani danskir landið sum teirra. Í 1721 kom Hans Egede til Grønlands og við honum byrjaði koloniseringin av inuit, sum helt fram heilt til 1953, tá Grønland varð innlimað í danska kongsríkið og vit komu í ríkisfelagsskap. Tað eru neyvan fleiri meiningar um, at koloniseringin ikki var inuit til stórvegis gagn. Norsk-danska koloniseringin hevði tær flestu av teimum óhepnu fylgjunum fyri mál og mentan, heilsu, búskaparliga menning, tjóðskaparligan samleika og politisk viðurskifti, sum kolonisering altíð ber við sær. Eftir heimastýri í meira enn fjóðringsøld er frælsis- og sjálvstýrisviljin stútt og støðugt styrknaður. Allir flokkar uttan Demokratarnir taka undir við uppskotinum til sjálvstýrislóg. Hetta boðar frá góðum, og grønlendingar eru sum heild rættiliga samdir í tjóðskaparmálum. Við nýggju skipanini verður tjóðskaparligi sjálvsavgerðarrætturin staðfestur. Hartil verður undirgrundarmálið loyst, málsøki kunnu frítt yvirtakast saman við teimum útreiðslum, sum fylgja við, og blokkstuðulin verður frystur. Tað er nógv, sum bendir á, at Grønland við nýggju sjálvstýrislógini er farið inn á eina leið, sum fer at enda við loysing frá Danmark. Ymiskt kundi bent á, at eisini Føroyar fyrr ella seinni fara inn á somu kós, og er tað sostatt byrjanin til endan á ríkisfelagsskapinum, sum vit uppliva í hesum døgum. Grønland er ung tjóð og eitt sera ríkt land við veldugum møguleikum. Grønland er eisini eitt land við stórum trupulleikum og avbjóðingum. Hinvegin bendir alt á, at grønlendska tjóðin við nýggjari og frælsari politiskari skipan fer at vinna á trupulleikunum og fer at megna við skili og ábyrgd at troyta landsins ríkidømi og menna tjóðina. Vit føroyingar hava mong sterk og gomul bond til Grønland og grønlendsku tjóðina. Vit eiga at styrkja og menna hesi bond og eiga vit tí sum skjótast at lata upp sendistovu í Nuuk. Vit eiga eisini at fara undir at menna mentanarliga, búskaparliga og politiska sambandið við Grønland. Vit sakna ein politikk á hesum øki og skuldi hetta verið ein upplagdur setningur hjá løgtingi og landsstýri at tikið upp. Vit ivast ikki í, at nýggja skipanin fer at verða Grønlandi og grønlendsku tjóðini til gleði og gagns og ynskja grønlendingum hjartaliga tilukku við úrslitinum av fólkaatkvøðuni. FC í nøvnum á før­oysk­ um fótbóltsfeløgum Tað hevur ljóðað, at saman­ sett felag í Suðuroy skal kallast FC Suðuroy, og at felag í Havn skal flyta og skifta navn til FC Hoyvík. Annað felag í Havn hevur eina tíð havt FC Tórshavn sum undirnevni, og tað hevur í hvussu er verið eitt sindur brúkt í Føroyum. Í tí sambandi hevur verið spurt, hvørja støðu Mál­ nevndin hevur til FC í nøvnunum á føroyskum fótbóltsfeløgum. Málnevndin hevur við­ gjørt spurningin, og hon heldur tað vera í lagi, at feløg hava tvey nøvn, eitt føroyskt og eitt útlendskt, vanliga enskt, um ætlanin er at brúka tað útlendska uttanlands, men tá eigur tað føroyska navnið at verða brúkt í Føroyum. FC er stytting av Football Club, sum flest øll ensk fótbóltsfeløg hava sum part av navninum. Seinastu árini hevur tað verið van­ ligt í Danmark at hava FC sum part av navninum, serliga á samanløgdum feløgum, og tað man vera orsøkin til, at tann siðurin er við at taka seg upp í Føroyum eisini. Fyri um 100 árum síðan, tá ið fyrstu føroysku fót­ bóltsfeløgini vórðu stovn­ að, var tað vanligt í Før­ oyum, at feløg og fyritøkur høvdu donsk nøvn. Tað kendist tí eisini natúrligt hjá teimum, sum stovnaðu fótbóltsfeløg tá, at geva teimum donsk nøvn. Men so hvørt sum støðan hjá málinum er batnað, eru tey nøvnini føroyskað, og seinni hevur tað kenst før­ oyingum natúrligt at geva føroyskum feløgum før­ oysk nøvn. Tað heldur Mál­ nevndin vera vinning fyri føroyskt mál. Tað hevði tí verið harmiligt, um vit 100 ár seinni aftur fóru at geva føroyskum fótbóltsfeløgum útlendsk nøvn. Minnist til tey før­oysku or­ðini í skundinum Tað er ikki gott, tá ið kunn­ leikin í donskum køvir tey føroysku orðini. Tað hendi, tá ið tað stóð í einari í allar aðrar mátar frálíkari køku­ uppskrift í einum blað, at vit skuldu "smuldra" ger­ ina í vætuna. Tað eitur at morla. At hava r­æðslu og at r­æðast Herfyri stóð í einum blað um at hava flogræðslu. Føroyskt er sagnorðamál; vit hoyra beinanvegin, at tað ljóðar betur at siga at ræðast at flúgva. Á sama hátt t.d. at ræðast vatn o. a.m. At siga hava + navn­ orð í slíkum føri er ivaleyst komið úr týskum umvegis danskt, sbr. týskt ich habe Angst. At endur­geva á øðr­um málum Tað er ikki óvanligt, at vit taka til og endurgeva á øðrum málum, og tað eru ymsar orsøkir til tað; tað kann vera til stuttleika, fyri at geva talu okkara serligan dám, krydda hana, fyri at geva orðum okkara myndugleika, fyri at vísa kunnleika okkara/reypa ­ og í vísindaligum høpi verða heimildir ofta endur­ givnar nágreiniliga á upp­ runamálinum. Dagligt mál er fult av tiltøkum á donsk­ um, t.d. stik den, mådelig pølse er altid bedst, mennesket spår, men Gud rår o.s.fr., o.s.fr., og nú eisini enskum tiltøkum. Sangleikurin í Norður­ landahúsinum er dømi um, at enskt setur tónan í Føroy­ um í dag. Sýningin nýtir enska heitið "Hair", hóast tað ikki er sernavn í leiki­ num, men bara ein almenn ímynd fyri 1960­árini, tá ið ungdómurin helt uppat at klippa sær sum mótmæli móti tí borgaraliga sam­ felagnum. Á føroyskum kemur enska orðið í bland við hjáorðini her­/har­, um fólk ikki gera sær ómak við at siga enskt r. Danskar sýningar av sangleikinum hava eisini nýtt enska heit­ ið; ikki so í Íslandi, har leikurin hevur itið "Hárið", síðan hann varð settur upp fyrstu ferð í 1971. Summi minnast enn, at ommur og abbar teirra tóku til Guds orð á donsk­ um, og orsøkin er eyðvitað, at danskt var kirkjumál her í 400 ár. Í dag er føroyskt málið hjá almennu stovnunum – kirkju, skúla og tingi. Før­ oyskt er staðfest sum full­ tikið samfelagsberandi mál, og tað er skylda hjá almennum miðlum og politiskum umboðum at vísa og fremja tað í verki. At skorða danskar lógar­ orðingar sum t.d. væsent­ lige beskæftigelseshensyn inn í umrøðu í SVF um útlendingamál ber ikki til; tá eitur tað, munandi arbeiðsatlit/atlit at støðuni á arbeiðsmarknaðinum. Stinkur­, minkur­, kinkur­ Til orðið stinka (tátíð: stinkaði) hava vit navn­ orðið stinkur. Somuleiðis við t.d. at minka, minkaði, ein minkur, at kinka, kinkaði, ein kinkur. Tað er óheppið, at tað danska stank (da. stinke, tátíð stank, en stank) hevur stundum hoyrst í talumáli og er nú komið inn í eina nýggja barnabók. Kjakar­íið er dømi um væleydnað føroyskt navn á útvarps­ tátti. Tað er skemtingar­ samt, eyðskilt og grundað á livandi siðvenju. Har­ ein lavina er­ lopin...? Nei, sjálvandi: har ein skriða er lopin, er onnur væntandi. Bæði skriða og lavina, ið hevur latínskan uppruna, verða ofta nýtt í fluttari merking. Har eru nógvir mátar at orðbera seg alt eftir, hvørjum høpi tað er í: eitt skriðulop/ omanlop/lop, ein floymur av mótmælum/góðum tilboðum/nýggjari ávirkan; tá ið skalvurin er farin á glið, skal lítið til, áðrenn hann loypur. Fer kavablak­ ið á rull, so veksur tað skjótt o.a.m. Eystur­kommuna Flestar kommunur í Før­ oyum verða skrivaðar í tveimum, t.d. Tórshavnar kommuna, Klaksvíkar kommuna, men nýggja samanlagda kommunan í Eysturoy, Eysturkommuna, eigur, eins og Eysturoy, at skrivast í einum orði. Bræv frá Málnevndini Innsent tilfar Av tí at vit fáa rættuliga nógv innsent tilfar sendandi – meira enn vit fáa í blaðið – he­ vur blaðleiðslan verið noydd at gjørt nakrar avmarkingar. Enn sum áður skal fult navn skal vera undir øllum innsendum greinum – annars verða tær ikki prentaðar. Harnæst tilskila vit okkum rætt til at ikki at taka við tilfar, sum eisini er sent øðrum bløðum ella hevur verið prentað aðrastaðni. Drúgvar greinar – greinar sum eru longri enn áleið 5.500 tekn, verða raðfestar lægri, og koma bert í blaðið, um pláss er fyri teimum. Tað er ein fyrimunur um vit fáa tilfarið umvegis teldupost ella á diskli.