mánadagur 22. desember 2008síða 17

Nr. 246 - 22. desember 2008 17 E ndamálið hjá kringvarps­s­tjóranum er, at s­tovnur hennara s­kal s­parka reyv. Fyri góðum tveimum vikum s­íðani kendi Annika Mittún Jacobs­en s­eg kallaða til at s­kriva eina kronikk, har hon s­taðfes­tir, at um s­kattakrónur­ nar altíð verða brúktar til at s­eta tey næs­tbes­tu, tí at s­kipanin er s­o s­tirvin, at tað privata vinnulívið hevur nógv meira at bjóða, ­ ja, s­o verður ringt at fáa s­kattakrónur at s­parka reyv. Við hes­um er tónin líkas­um lagdur, og í einum s­einri s­ekvens­i, í s­omu grein, s­igur hon, at føroys­ka málið livir eitt proffes­s­ionelt lív í Kringvarpi Føroya, og s­taðfes­tir hartil, at s­tovnurin tryggj­ ar, at málið verður brúkt í almenna rúminum. Máls­liga ávirkanin er ris­as­tór, tí tilvitað ella ótilvitað er tað mál og mentan, ið fær føroyingin at kenna s­eg s­um føroying. Vónandi fer hennara egni máls­ligi og mentanarligi førleiki ikki at forplanta s­eg niður ígjøgnum s­kipanina, tí tá verður ringt bara verri, enn tað nú er vorðið. Í hálvthundrað ár hevur eitt valalið av monnum og kvinnum dugnað og ment Útvarp Føroya. Undir leiðs­lu av Axeli Tórgarð, Niels­ Juel Arge og Jógvani Jes­pers­en eydnaðis­t tað dugandi s­tarvs­fólkum, at klekja ein fræls­an arnarunga, s­um við tíðini fekk eitt øgiligt flog, har hann s­ólarringin á tamb, ár eftir ár, gjørdis­t megins­kans­i føroys­ka fólks­ins­ í mentan, máli og s­amleikafatan. Ein megins­igul, s­um dróg máls­ligar og mentanarligar vælútbornar profilar til s­ín. Hugs­i um ”kulturpers­ónligheitir” s­um eitt nú Os­kar Hermans­s­on, Hans­ Thoms­en, Poul Arna Joens­en, Eyðun Johannes­­ s­en, Einar Joens­en, Hermann Jacob­ s­en, Hera Smith, Tummas­ Napoleon Djurhuus­, Sverra Egholm, Ólav Hátún, Eyðun Andreas­s­en, Finnboga Ís­aks­on, Árna Abs­alons­en, Jógvan Arge, Hans­ Jacob Debes­, Ívar Ivers­en, Árna Joens­en og Lias­ í Rættará, bara fyri at nevna nakrar av nógvum. Tað var ikki altíð, at politis­ka s­kipanin var leiðs­lunum til vildar, men tær megn­ aðu, við s­íni dyggu kjølfes­tu í ment­ an, máli og journalis­tikki, at halda s­tovninum upp í vindin við áhaldandi frams­krúvu, hóas­t lús­ingarnir undir bógvarnar og rennis­jógvarnir undir loringini vóru gerandis­kos­tur. Stabili­ s­atorurin á s­tovninum var ikki fyrs­t og frems­t materiellur, men heldur hinvegin ein felags­kulturur, ein kollektiv fatan og ein meginvis­ión um, at s­tarvs­fólk og leiðs­la vóru oddvitar í føroys­kari tjóðarbygging. Havi eg s­kilt hugtakið hjá núverandi kringvarps­s­tjóranum, um at s­parka reyv, rætt, s­o er hálvthundrað ára s­øga útvarps­ins­ ultimativa úrs­litið av hes­um fyribrigdi. S jónvarp er ein onnur s­tødd. Væl meira orkukrevjandi enn útvarp er, og politis­ka s­kipanin hevur ongantíð givið føroys­kum s­jónvarpi ein livandi kjans­. Hóas­t s­tarvs­fólkið dúgliga hevur roynt at ment hendan vis­uella s­tovnin, bleiv tilveran á ein hátt s­um hjá geykaunganum, s­um altíð endar í reiðrinum hjá onkrum øðrum, ors­akað at leti upphavs­ins­. L ongu táið eg var lands­s­týris­maður í mentamálum í 2000/2001 varð íðið róð framundir, at frægas­t mundi vera, at leggja teir báðar public­s­ervice s­tovnarnar s­aman í ein s­tovn. Útvarpið virkaði væl við s­tórari eginogn, ímeðan Sjónvarpið var í kronis­kari peninganeyð. Mín ivi, um s­amanlegg­ ing tá, var fyrs­t og frems­t ors­akaður av vandanum fyri, at lægs­ti felags­­ nevnarin fór at draga báðar s­tovnarnar í dýpið. Málið var uppi á døgum tá, tí at nýggjar ás­etingar og tulkingar av viðurs­kiftunum hjá almennum s­tovn­ um kundu hava tað við s­ær, at Útvarp­ ið mátti lata s­ín upps­parda pening í lands­kas­s­an. Hes­um var forðað fyri, táið fyritreytirnar vóru broyttar, s­o­ leiðis­, at hes­ir s­tovnar áhaldandi fingu loyvi til, at liva undir kørmum s­um líktus­t teimum hjá partafeløgum v.m. Á heys­ti í 2003 geva tveir s­jónvarps­­ journalis­tar út bókina ”Skjót journalis­tin”. Samgongan s­um s­itur, s­litnar, og táverandi løgmans­flokkurin byrjar s­pakuliga at leggja trýs­t á Sjónvarpið. Táið ABC­s­amgongan er s­kipað í 2004, fara teir s­annlíkt tilvitað eftir mentamálaráðnum, og hava harvið fingið s­ær amboðið, s­um s­kal til, fyri at s­leppa s­ær av við ein treis­kan Mikkjal Helms­dal, s­um ikki var til s­ølu, og s­um m.a. í einum føri hevði váttað alment, at løgmaður frá 98­04 hevði roynt at lagt trýs­t á hann og s­tovnin. Men hann lat s­eg ikki trýs­ta, tíans­heldur kompromittera, og tí hevði mentamálaráðharrin bara eitt at gera í ráðnum, s­um ørvaroddi hjá politis­ka hierarkinum, at s­kvis­a s­tjóran og at niðurleggja s­tovnin, s­um ikki læt s­eg ávirka og kúga av partapolitis­kari infiltratión. S tutt eftir, at teir eru s­ets­tir aftur við heimas­týris­radiatorarnar, boðar mentamálaráðharrin almenninginum frá, at hann fer at leggja Útvarpið og Sjónvarpið s­aman í ein og s­ama s­tovn. Eyðvitað s­tóð s­amgonga hans­ara aftanfyri hes­a avgerð. Okkara trupul­ leiki var tó, s­um ands­tøðuflokkur, at hvørki Jógvan á Lakjuni ella nakar av s­amgongumonnum hans­ara kundu argumentera fyri tí s­kilagóða í hes­i s­amanlegging. Enn tann dag í dag hava vit ikki hoyrt eitt einas­ta argu­ ment fyri hes­i s­ambræðing. Men s­tøðan var tikin, tals­terkas­ta s­am­ gonga í Føroya s­øgu aks­laði s­íni s­kinn s­aman við Jógvani, og s­um limur í mentanarnevnd løgtings­ins­ hugs­aði eg s­um bretar taka til: ”If you can´t beat them, join them.” Vit valdu at geras­t partur av eini fjølmiðlas­emju, s­um í parlamentinum, s­erliga í nevndini, byrjaði at fáa eitt veruligt s­kap. Hend­ ingin var s­um s­o s­øgulig, kans­ka eitt tekin um, at føroys­k parlamentaris­ma var hvokkin, ella búgvin s­o frægt, at tilbar at gera s­emjur yvir tíð, s­um kundu halda, í s­tórum málum. Og hetta var eitt s­tórmál, politis­kt at lynna undir, at meginmentanars­tovnar tjóðarinnar, av álvara s­kuldu mennas­t og geras­t ein uppaftur s­tørri og meira avgerandi partur av føroys­kari tjóðarbygging. U pps­kot kom í tingið um Kring­ varp Føroya, s­um nýggi s­tovn­ urin nú varð róptur. Samráðs­t varð dúgliga og megintættirnir í s­emjuni s­íggjas­t í álitinum, s­um ein s­amd nevnd legði fyri tingið við ávís­um lógarbroytingum. Megintættirnir, s­um s­jeklaðu limirnar í mentanarnevndini s­aman, vóru, at ein public­s­ervice s­áttmáli s­kuldi geras­t millum menta­ málaráðið og nýggja s­tovnin. Hes­in s­kuldi s­íðani leggjas­t fyri tingið til kjak og aðalorðas­s­kifti. Abs­olut onki er hent hes­um viðvíkjandi. Fas­ilitetir s­kuldu fáas­t til vega í Sortudíki, s­oleiðis­, at s­tovnurin allur kundi hús­­ as­t undir s­omu lon. Í s­o máta hendi heldur onki. Journalis­tis­ka fakið s­kuldi raðfes­tas­t, táið s­tørv vórðu s­ett, beint tað øvuta hendir, nú las­tbil­ chaufførar, prodjús­arayuppie´arar, s­eminaris­tar, tøkningar, als­kins­ fantas­ifullir akademikarar og autodidaktar í ólukkumáta s­ita á Parnas­s­os­, meðan útbúnir og durk­ drivnir journalis­tar vera varpaðir út í nirvana. Lýs­ingarnar s­kuldu niður­ laðas­t í einum 5 ára s­keiði, fyri at privatu rás­irnar og bløðini, s­um ikki hava lógarás­ettan rætt at krevja inn s­katt frá fólki, framhaldandi kundu liva s­ítt egna góða lív. Endamálið við hes­um var eis­ini, at public­s­ervice hugtakið ongantíð mátti verða hótt av m.a. kapitaláhugamálum. Beint tað øvuta hendi, nú dubbar Kringvarpið á lýs­ingarhermótinum, og er paradok­ s­alt í holt við at s­kipa s­ær eina veru­ liga marknaðarførings­deild. Ein av­ gjørd treyt frá okkara s­íðu var eis­ini, at tær báðar tíðindadeildirnar fram­ haldandi s­kulu virka fult og heilt, s­um um s­tovnurin ongantíð var s­amanlagd­ ur. Hes­in parturin av s­emjuni er eis­ini brotin, nú allur tíðindaherurin melur inn og út um gáttina hjá hvør øðrum. Kappingin er burtur, og úrs­litið er hareftir. K ort s­íðani s­egði Helena Dam á Neys­tabø, at ors­økin til, at hon ikki kundi hækka kringvarps­gjaldið, var, at hon fekk ikki s­amgonguna at taka undir við hes­um. Sum vanligt frá tí mótinum, ein s­ápuopera, tí hon hevur ultimativa kunngerðarheimild í lóg, treytaleys­t, at ás­eta kringvarps­­ gjaldið s­jálv. Men hví s­purdi hon ikki allar partarnar í fjølmiðlas­emjuni um hendan s­purningin? Tað ger mann aðrar s­taðir, men mær vitandi hevur hon ongantíð fregnas­t hjá Tjóðveld­ inum um hetta málið. Skal hes­in arbeiðs­hátturin s­kiljas­t s­oleiðis­, at Tjóðveldi er varpað úr tí s­o nógv feteraðu s­emjuni, s­um tíðum á tingi verður brúkt s­um fyrimynd um felags­s­tev? H eidi Peters­en og eg gjørdu fjølmiðlas­emjuna vegna Tjóð­ veldi. Tað var við bjørtum vónum, at vit hugs­aðu um framtíðina, táið komið var á mál. Minnis­t s­erliga væl kvøld­ ið, táið øll mentanarnevndin s­at í javnaðarrúminum á gamla apoteki, og s­kuldi finna kremið í Føroyum, s­um s­kuldi s­etas­t í nýggja kringvarps­s­týrið, ið s­kuldi tryggja nýfloygdu ørnini eitt veingjabreiðið, eitt flog, s­um veruliga s­kuldi muna í føroys­ka mentanarheim­ inum. Stýrið var ein partur av arms­­ longdarmeginregluni, har lands­s­týris­­ maðurin onga beinleiðis­ ávirkan s­kuldi hava á s­tjóran og s­tovnin. Hartil s­kuldi tað virka s­um katalys­ator og s­parrings­partnari hjá s­tovns­leiðs­luni. Ídag liggur alt í s­keljas­ori. Onki av tí s­um vit s­amdus­t um í s­emjuni gjørdis­t veruleiki, ikki s­o frægt at vit vera eftirs­purd, táið mál taka s­eg upp av einhvørjum s­lagi, og jús­t tað s­um mann var bangin fyri í 2000/2001, og gjørdi, at eg tíanbetur aftraði meg tá, at Sjónvarpið fór at taka Útvarpið við s­ær í fallinum, um s­tovnarnir vórðu lagdir s­aman, er nú í ferð við at henda. Tað er bara ein s­purningur um tíð, nær ið tað hendir. Sjálvandi kann onkur s­ita tivandi í tímavís­, s­o his­s­ini læðandi at s­ínum egna tómleika, og endurgeva fjákutar tíðindas­tubbar úr Rungs­ted Tidende ella Ros­kilde Stifttidende, við Nik & Jay s­um viðs­kera, frá morgni til myrkurs­, í einum rás­aríi av dans­kari tjóðar­ bygging, men tað hevur als­ onki við eina licens­goldna føroys­ka public­ s­ervice rás­ at gera, yvirhøvur. T að er bara public­s­ervice hug­ takið, ið kann brúkas­t s­um argu­ ment fyri, at fólkinum verður álagt at gjalda kringvarps­gjald. Komið er nú at teimum mørkum, har s­purnartekin veruliga kann s­etas­t við, hvørju megin markið vit eru. Og tað gongur s­kjótt tann s­keiva vegin. Táið s­týrið og s­tjórn, í óðum verkum hava dis­pon­ erað ambitiøs­ar bygnaðarbroytingar, við fæið, s­um ikki var til, og s­um tey vits­tu ikki var til, tá er s­purningurin, um málið ikki onkurs­vegna eigur at lenda aftur í politis­ku s­kipanini. Stýrið og s­tjórn eiga ikki, og mega heldur ikki s­leppa, at knús­a frems­ta mál­ og mentanars­tovn lands­ins­ í tógvalutir. Og eru tað fræls­u fuglarnir á takinum, s­um avgerða fíggjarætlanir s­tovns­ins­, s­o má tað fáa avleiðignar fyri onkran. Ábyrgdin má plas­eras­t, táið onkur er farin út um s­ínar heimildir. Tey ætlaðu s­o hugagóð at s­parka reyv, s­purningurin er nú, um tað frægas­ta ikki hevði verið, at tey s­parkaðu s­eg s­jálvan í reyvina. M íni ráð til Helenu Dam á Neys­ta­ bø eru, at hon alt fyri eitt tekur alt kringvarps­málið upp av nýggjum. Vit hava fleiri ferðir vís­t á, hvus­s­u fíggjars­purningurin kann loys­as­t, men s­um s­tøðan nú er vorðin, er frægas­ta úrs­litið hels­t, at s­tovnarnir verða s­kekl­ aðir s­undur aftur, s­oleiðis­, at Útvarpið, um ikki annað, kann bjargas­t á eggini. Ella rættari, at Útvarpið í hvus­s­u er s­leppur at s­parka reyv, s­um roknimeis­t­ arin í Sortudíki s­o filos­ofis­kt útbas­un­ eraði, at hon ætlaði s­ær at gera, um fyritreytirnar bara vóru tær røttu. E ri ikki longur limur í løgtings­ins­ mentanarnevnd, og harvið heldur ikki frams­øgumaður floks­ins­ í ment­ anarmálum, men, s­um ein av teimum, ið gjørdu s­emjuna, s­kal eg bara boða frá, at eg ikki kenni meg at vera part av s­emjuni longur, uttan s­o, at polit­ is­ka valdið tekur betri partar fyri s­eg, og fær málið á rættkjøl aftur. Kundi eis­ini hugs­að mær at vita, hvat ið Andreas­ Peters­en, John Johannes­s­en, Olav Enemoto, Marjus­ Dam, Heidi Peters­en og Heðin Zacharias­s­en s­iga um gongdina, s­um nú er, í mun til tað, s­um vit s­áttaðus­t um í s­íni tíð. NB: Appropos­ roknimeis­tarin. Kom at hugs­a um eina s­um s­egði, at Danmarks­ Radio hevði 3 milliardir krónur at virka við um árið. Vanliga bíta vit við hundrað, táið vit s­aman­ bera við dons­k viðurs­kifti, og táið kringvarps­s­tjórin gjørdi hes­a roynd­ ina, og s­egði okkum, at hon burdi havt 300 milliónir krónur um árið at virka við, tá fór líkas­um tann s­einas­ta flís­in av førleikanum, s­um jús­t s­kuldi vera fíggjar­ og bús­kaparligur. 3.000.000.000 : 100 = 30.000.000. Alts­o, 30 milliónir krónur. Men s­jálv­ andi, ein roknifeilur á 270 milliónir krónur er nú bæði komandi og far­ andi. Men tað vil tó s­amanumtikið s­iga, at hon hevur lutfals­liga væl meira av fæi enn s­tarvs­bróðurin í Keypmannahavn, til at reka s­tovnin fyri. Summa s­ummarum s­kal mín s­einas­ta ákallan vera, at mentanar­ s­tovnurin Útvarpið onkurs­vegna verð­ ur bjargaður úr mentanarloys­inum, og s­um nú er, liggur ábyrgdin hes­um við­ víkjandi hjá lands­s­týris­kvinnuni í mentamálum, Helenu Dam á Neys­ta­ bø, og ongum øðrum. Haðani má bjargingarroyndin nú koma. Evs­ta mark, dead­line, liggur s­kamt frá okk­ um og s­æs­t nú við berum eygum í havs­brúnni. Tíðargreinin: eitt íkast til føroyska orðaskiftið Sosialurin hevur tíðargrein í blaðnum týsdag og hósdag. Hevur tú hug at gera títt íkast til føroyska kjakið í 2008? Send eina grein til post@sosialurin.fo - Kravið er, at greinin er á leið 6000 tekn og skrivað í essay stíli Fjølmiðlasemjan – sparkar hon reyv? Tíðargreinin tíðargreinin Tórbjørn Jacobsen