hósdagur 20. september 2001síða 10

18 Nr. 181 - 20. september 2001 Nr. 181 - 20. september 2001 19 2. partur Bioprospektering - møguleikar og marknaðir Hugtakið "bioprospekter- ing" merkir at leita eftir "nýggjum" virðismiklum mýlum, arvaeindum og smáverum og at finna útav, hvussu hesi kunnu brúkast. Tey norðaru havumhvør- ini er eyðkend við stórum margfeldi av lítið kannað- um lívverum. Tað kalda umhvørvið inniber eisini mýl við eina- standandi eginleikum. Samstundis er stórur tørvur á nýggjum heili- vágsúrdráttum (antibiotika, medisin). Sokallaði "kuldatillagað" ensymir sum finnast í havumhvørvinum, eru sera eftirspurd til ídnaðarligar endamál, og í matvøruídn- aðinum annars. Hesi en- symini kloyva proteinur, sukur, og DNA frá ymisk- um organismum, og verða brúkt til matvøru-fram- leiðslu, orkusparandi ídn- aðarligar framleiðslur, vaskievnir og til gransking. Bakteriudrepandi evni sum finnast í skeljum, krabbum, rækjum, igulker- um og øðrum dýrum, kunnu brúkast sum anti- biotika og til at økja um haldføri. Evni sum tálmað vøkstur av soppi og virus kunnu brúkast til heili- vágsúrdráttir og krabba- meins heilivág. Í Tromsø er tað eydnast eini fyritøku at fáa fatur á ensymi sum er "kulda- tillagað". Hetta ensymið verður útvunnið úr vatni, sum frystar rækjur verða tinaðar í og verður brúk til vinnuligt endamál innan mýlgenetikk og sjúkugrein- ing (sí mynd 4). Mynd 4: Biotøkniskir úr- dráttir frá rækjuvinnu og brúksumráðir (Eggset 2001). Her skal heilt stutt nevnast eitt dømi um, hvussu fiskídnaðurin kann brúka tað sum biotøknin finnur útav. Maritex sum er ein norsk biotøknisk fyritøka fram- leiðir m.a. ensymur úr toskamagum. Sandoy Sea- food keypir hesi ensymini frá norsku fyritøkuni og brúkar tey til at avroðsla hýsu til amerikanska mark- naðin. Fyrimunurin við hesi hátti fram um eina me- kaniska avroðsling, er, at tað fer munandi betri við fiskinum og tískil gevur eina betri úrtøku. Biotøkni - neyðug fyri menning av ali- vinnuni í framtíðini Mett verður at biotøknin verður avgerandi fyri menningina av havbún- aðarvinnuni í framtíðini. Her verður hugsað um, at biotøknin er neyðug í samband við: o fyribyrgjing av smittandi sjúkum o menning av yngulfram- leiðslu o serfóður til alilívverur o umhvørvisvernd- dálk- ing, algur o kynbótararbeiði - úrvelj- ing fyri skjótan vøkstur, sjúkumótstøðu, seina kynsbúning, góðsku Í samband við royndirnar at fyribyrgja smittandi sjúkur, er avbjóðingin fyri bio- tøknina: -nýggjar sjúkur - laks og havfiskasløg -koppingarevnir - menning og framleiðsla -sjúkugreining -yngulsjúkur - verjustimbran ? -snúltarar, laksalús Í samband við yngul- framleiðslu liggur avbjóð- ingin fyri biotøknina, sum víst á mynd 5 niðanfyri.: MYND 5: Biotøkni - neyð- ugt fyri at menna hav- búnaðarvinnuna (Eggset 2001). Í samband við menning av nýggjum alifiskasløgum, er avbjóðingin at menna ser- fóður til fóðringina. Fóðrið skal hava góðar eginleikar hvat viðvíkur, vøkstri, sansabærum eyðkennum (smakkur, litur) o.s.fr. KRØV TIL OG FORTEYTIR FYRI EINI HAVBIO- TØKNISKARI VINNU À sama hátt sum við øðrum vinnum, eru nakrar grundleggjandi fortreytir sum mugu vera til steðar fyri eini biotøkniskari vinnu: o rávørur o menniskjaligt tilfeingi o kapitalur og tøkni o marknaður o gransking, menning og útbúgving Rávørur: Rávøran sum verður brúkt í biotøkni er vanliga sera viðbrekin fyri góðsku. Innvølir, sum t.d. livur, rogn, sil og magar, halda sær munandi verri enn sjálvur fiskurin annars. Hetta setir stór krøv til feskleikan og møguliga eisini til, hvussu fiskurin verður fiskaður. Tann vanligi ísingarhátt- urin er óivað heldur ikki tann besti. Ístaðin er tað betri at køla fiskin við ísi/sjógvi, um innvølurin skal halda sær so væl sum møgulig. Í Noregi verður nú tosað um at føra fiskin livandi til lands, og síðani at viðgera hann á landi. Norðmenn gera eisini nakað við at taka fisk, seta hann í ringar og fóðra hann við fiskaavfalli frá fiskiídnaðinum. Síðan verður fiskurin aftur tikin og tá vísir tað seg, at bæði fiskur og hjáframleiðslur- nar eru sera góð. Eg meti tó at hesir arbeiðshættir liggja eitt sindur frammi í tíðini í Føroyum. Tó er neyðugt at fylgja væl við menningin innan hesi økir í framtíðini. Ein gongd leið hevði verið at skipa so fyri, at bátarnir kundu avreitt fiskin rundan, so at hann kundi verið kruvdur á landi.Tað merkir at umborð verður hann bara blóðgaður og niðurkøldur. Rávøran má eisini við- gerast og handfarast varis- liga, tí teir bleytaru úrdrátt- irnir eru sera viðbreknir. Harafturímóti eru teir harðaru partarnir av hjá- framleiðsunum, sum t.d. høvd, ryggir, o.l., ikki so viðbreknir sum teir bleyt- aru partarnir av hjáfram- leiðslunum. Feskleikin frá rávøru sum stavar frá aling eigur ikki at verað nakar trupulleiki um rætt verður atborið. Tó kann maskinella kryvjingin av alifiski, soleiðis sum hon er í dag, verða ein trupulleiki. Týska fyritøkan BAADER arbeiðir tó miðvíst saman við gransk- ingarstovnum fram ímóti at menna betri kryvjimaskin- ur, sum fara betri við innvøllunum. Menniskjaligt tilfeingi: Ein biotøkniskur ídnaður er í størri mun enn tann van- liga fiskivinnan, bundin av vælútbúnari arbeiðsmegi við serkunnleika innan ymiskir fakøki. Talið av starvsfólki pr. framleidda nøgd, er eisini munandi minni enn í vanliga fiski- ídnaðinum, tí at oftast kevja virkini sum framleiða biotekniskar úrdráttir rættiliga stórar íløgur. Tey fakøkini sum eru umboðað í biotøknisku vinnuni spenna frá teknisk- um starvsfólki sum verk- frøðingum, maskinmeist- arum o.l., til evnafrøð- ingar, smáverulívfrøðingar, lívevnafrøðingar, fiski- vinnufrøðingar, sølu- og marknaðarfólk. Stutt kann sigast í bio- tøkniski vinnuni er tørvur er á rættuliga fáum, men vælútbúnum-fólkum við serkunnleika. Fleiri av teimum norsku fyritøkunum í biotøknisku vinnuni, hava egna gransk- ingardeild, sum bæði fáast við grund - og nýtslu- gransking. Kapitalur og tøkni: Krøvini til eginfígging í samband við biotøkniska vinnu eru stór, og størri enn tað, sum er vanligt í fiski- vinnuni annars. Hetta tí at váðin er størri, íløgurnar oftast rættiliga kostnaðar- miklar, og tí at neyðugt er at granska allatíðina, og úrslitini ikki síggjast beinanvegin. Hetta ger at íleggjarnir, umframt váðafúsan kapi- tal, eisini mugu hava neyð- ugt tolni, áðrenn teir fáa vinning burturúr íløguni. Táið so íløgan ber seg, er ofta talan um stóran vinn- ing. Sjálvt um t.d. fleiri av teimum norsku fyritøkun- um, sum fáast við biotøkni innan fiskivinnuna, hava givið undirskot í fleiri ár, sær ein støðugt, at íleggj- arar keypa og selja parta- brøv fyri munandi størri upphæddir enn tað virði sum roknskapurin sigur, partabrøvini eru verd. Vónirnar til framtíðina eru oftast endamálið við slík- um handlum. Av tí at talan eisini er um váðafúsan kapital, er oftast eisini almennir íleggjarar (grunnar, stovnar) at síggja millum partaeigarnar. Ùt- lendskar fyritøkur, sum síggja fyrimunir við samvirking (synergieffekt) við biotøknina, eru eisini at síggja sum íleggjarar. Tær útlendsku fyritøkurnar sum ofta eru risafyritøkur tilføra umframt kapital eisini virðismiklan serkunnleika til biotøknisku feløgini. Tøkniliga mennigin sum fer fram bæði innan kunn- ingartøkni og aðra tøkni, er eisini avgerandi fyri menn- ingina av biotøkniska ídn- aðinum. Marknaðir: Sum víst á mynd 3 framm- anundan, er marknaðurin fyri biotøkniskar úrdráttir, rættuliga fjølbroyttur, og spennir frá fóðurmarkn- aðinum til heilsikostídn- aðin og heilivágsídnaðin. Krøvini sum marknaðirnar seta, eru tí ymisk. Heilsikostídnaðurin og heilivágsídnaðurin seta sera stór krøv til útvegaratrygd og skjalprógv og avtalurnar eru oftast langtíðarvatalur sum kunnu ganga yvir fleiri ár hvørja ferð. Íslendingar hava lagt seg eftir at gagnýta allan fiskin til matvørur av ymiskum slag. Hetta eru høvd, kjálk- ar, lippur, sundmagar, rogn og livur sum verða bæði fryst, saltað niðursjóðað og turkað. Hesir úrdráttir Egil Olsen fiskivinnufrøðingur (Master of Fishery Science) Biotøkni – møguleikar og avbjóðingar í Føroyum Egil Olsen, fiskivinnufrøðingur Mynd 4 : Biotøkniskir úrdráttir frá rækjuvinnu og brúksumráÝir (Eggset 2001). verða seldir víða um, t.d. í Portugal, Spania, Japan, Russlandi og Nigeria. Tó eru nakrar íslendskar fyritøkur farnar at fram- leiða biotekniskar úrdráttir til heilsikost- og heilivágs- ídnaðin. Norðmenn hava í størri mun lagt seg eftir at menna teir bleytaru partarnar av hjáfram-leiðslunum. Í Noreg eru umleið 30 fyri- tøkur sum virkað úrdráttir burtur hesi rávøruni. Hetta eru seroljur, omega 3 kon- sentratir, DNA , litevnir, ensymir av ymskum slag, kaviar, gelatin o.s.fr. Hetta eru framleiðslur sum eru bæði meira íløgu- krevjandi og har tilgongdin av menniskjaligum til- feingi er avgerandi fyri góðum úrslitum. Oftast er úrdráttirnir úrslit av størri granskingarætlanum og fyri at verða kappingarførar hava norsku fyritøkurnar sett á stovn egnar gransk- ingardeildir. Almennir karmar; fígg- ing, gransking og útbúgv- ing Teir almennu karmarnir eru av avgerandi týdningi fyri menning av biotøkn- iskum fyriøkum. Hetta um- fatar bæði fígging, gransk- ing og útbúgving. Grunnar við váðafúsum kapitali og almennir stovn- ar ella tiltøk sum birta upp undir áhugan hjá privatum at fara í gongd , eru heilt avgerandi fyri at nakað hendir á biotøkniska økinum.. Samstundis er neyðugt at grund- og nýtslugransking støðugt fra fram. Í hesum sambandi er tað skilagott at fáa lesandi at gera serupp- gávur og/ella skriva høv- uðsritgerðir og doktara- ritgerðir á teimum ymisku økinum innan biotøknina. Almenn tiltøk sum náms- styrkur, gott granskinga- umhvørvi, íverksetarastuð- ul og annar byrjunarstuðul, eru skilagóð tiltøk í hesum sambandi. Umráðandi er eisini at vinnan sjálv er virkin í verkaætlanum á biotekn- iska økinum, eins og sam- starvið millum tað almenna og privata er gott. Tey tiltøk sum hetta landstýrið hevur gjørt í seinastuni eru sera skilagóð og hava rós uppiborið: o Granskingargrunnur er skipaður o Ætlanin er at seta sjódepil á stovn o Vinnuframagrunnurin o KT-klekingardepil o Partafelagsskatturin er lækkaður Hesi tiltøk fara óivað at gera sítt til at menna nýggj- ar vinnur sum krevja nógva vitan. HVØRJIR MØGU- LEIKAR ERU FYRI HAVBIOTØKNI Í FØROYUM ? Fyrst skal nevnast at ymiskt hendir í føroysku fiski- og alivinnuni sum bera á tað rætta borðið, hvat viðvíkur royndunum at fáa meiri burtur úr hjáframleiðslum. Í hesum sambandi kann t.d. nevnast: o Turkivirki hjá Faroe Marine Products í Leir- vík, sum fyrsta dagin fer at turkað høvd, ryggir v.m. til nigerianska marknaðin, í tøttum samstarvi við íslending- ar o Ætlanin hjá felagnum Salmo Proteins um at taka ímoti og viðgera alislógv o Verkaætlanin "virðisøk- ing av útróðrarfiski" har ætlanin er at taka ímóti rundum fiski, við tí fyri eyga at fáa innvøllirmar til høldar á bestan hátt. Undirritaði er av tí fatan, at neyðugt er, at føroyska vinnan í mest møguligan mun stendur saman um at seta á stovn biotøkniskar fyritøkur. Hetta tí at talan er um stórar íløgur bæði menniskjaliga og tøkniliga og tí tær eru eru so váða- ligar. Neyðugt er eisini í fyrstuni at fáa útlendskar íleggjarar og samstarvs- felagar, sum bæði kunnu koma við kapitali og virði- smiklari vitan. Tí mugu forðingar ikki setast í vegin fyri útlendskum íleggjar- um, men heldur eigur tað almenna at setatiltøk í verk, sum birta upp undir útlendska áhugan. Peningur frá ein møgu- ligari oljuvinna undir Før- oyum, eigur eisini at verða brúkt til at byggja upp gransking og útbúgving innan biotøkni í Føroyum. ENDI Tað er avgerandi neyðugt í einum sjálvberandi før- oyskum búskapi, at hava fleiri bein at standa á. Um rætt verður atborið, hevur ein biotøknisk vinna innan fiski- og alivinnu stórar møguleikar í Føroyum. Fortreytin fyri hesum er gott samstarv ímillum al- menna og privata sektorin, eins og gott samstarv við útlendskar fyritøkur og granskingarstovnar. Tað almennu eigur at stuðla og birta undir áhug- an at seta slíkar fyritøkur á stovn. Neyðugt er eisini at íleggjarir tora at seta váða- fúsan kapital í fyritøkur sum tey síggja møguleikar í, og at fíggingarstovnar vísa enn størri áhuga fyri vinnuni. KELDUR: Olsen, E. (2000): Utnyttelse av Marine Biprodukter på Færøyene. Delprosjekt 1: Råvarer og logistikk. RUBIN (2000): Biprodukter fra fiskerinæringen: Fra utkast til inntekt. Eggset, G. (2001): Bioteknologi - fiskerinæringens 3. bein med størst potensiale MYND 5 : Biotøkni - neyðugt fyri at menna havbúnaðarvinnuna (Eggset 2001). C M Y K 19 18