fríggjadagur 20. februar 2009síða 22

22 tíðindi Nr. 36 - 20. februar 2009 Seinastu dagarnar hevur verið sett rættu ligt focus á støðu Føroya sum partur av Europa. Danski uttan ríkis­ ráð harrin vitjaði og umrøddi eisini hesar spurningar. Og um sama mundið skipaði Norður­ atlants bólkurin fyri al mennum fundi í Miðla húsinum, sum eisini varð varpaður í Rás2 til allar Føroyar. Evnið á fundinum var m.a. hvørjar møgu­ leikar Føroyar hava í ES/EFTA/EBS. Føroyar og Europa Jan Müller Jan@sosialurin.fo Í hesum sambandi helt danski løgfrøðisprofessarin Ole Spiemann fyrilestur. Hann hevði so eisini skrivað eitt upprit til fundin. Vit fara her at prenta niður­ støður og samandrátt av umrødda uppriti. Niðurstøðurnar í stuttum: Tað er útilokað, at Føroyar kunnu fáa limaskap í EFTA ella ES undir egnum navni. Hesir felagsskapir eru, sam bært sjálvum sátt mála­ grundar lagnum, bert fyri statir. Føroyskur limaskapur í egnum navni krevur loysing. Føroyar kunnu heldur ikki gerast partur í EBS­av­ taluni undir egnum navni. Henda avtala er bert fyri limirnar í EFTA ella ES. Føroyskur limaskapur í egnum navni krevur loysing. Føroyar kunnu fáa lima­ skap í EFTA vegna Dan­ mark. Hetta hevði kravt, at Dan mark, sum fór úr EFTA í 1973, meldaði seg inn av nýggjum, men hesaferð bert vegna ein ávísan landa­ frøðiligan part av Danmark: Føroyar. Henda loysnin hevði í fyrsta lagi kravt, at EFTA limir nir góðtaka eina skipan, har Danmark, landa frøði liga avmarkað til Før oyar, verður nýggjur limur. Í øðrum lagi hevði tað kravt at eitt ískoyti varð gjørt til EFTA­sáttmálan sum segði, at danski lima­ skapurin bert fevnir um Før oyar. Fólkarættarliga er eingin forðing fyri hesum, og stats rættar liga kann tað fremjast sambært uttan­ ríkis politisku heimildar­ lógini. Hetta er treytað av, at øll við komandi málsøki eru yvir tikin. Eru øll viðkomandi máls­ øki ikki yvirtikin, kann stjórn in kortini í hesum máli geva Føroyum eina ítøki liga heimild, sum fer út um heimildarlógina. Føroyar kunnu gerast partur av EBS­avtaluni vegna Danmark. Sambært donsku stjórnini og sambært forarbeiðinum til heimildarlógina er tað úti lokað at Føroyar gerast partur av EBS­avtaluni, hóast Føroyar gerast EFTA limur vegna Danmark. Hetta kemst av, at Danmark longu er partur av hesi av ­ talu. Danmark er bert eitt ­ ans fólkarættarligt subjekt, og kann tí ikki gera eina fólka rættarliga avtalu við seg sjálvt. Men hetta er sambært Spier mann ikki røtt tulking. Tað er rætt, at Danmark ikki kann virka sum um talan var um tveir (ella tríggjar) statir í senn. Men tað kann fólkarættarliga ikki útihýsast, at limaskapur Dan markar í EBS­avtaluni verður býtur sundur í tveir (ella tríggjar) partar. Ein part, sum er er galdandi fyri Dan mark, landafrøðiliga av markað til "suður­Dan­ mark" og ein annan, sum er galdandi fyri Føroyar. (Og evnt. ein triðja, sum er gald andi fyri Grønland). At framt hetta hevði í fyrsta lagi kravt, at danska stjór n in verður sannførd um, at hennara fatan er skeiv, og er sinnað at broyta hana. Avtalan skuldi so verið millum Kongsríki Dan­ markar sum ES lim og allar hinar partarnar ­ uttan ein: Nevni liga Kongsríki Danmarkar sum EFTA lim. Á sama hátt skuldi avtalan verið gjørd fyri Kongsríki Danmarkar sum EFTA lim og hinar partarnar undan­ tikið Kongsríki Danmarkar sum ES lim. Henda skipan skuldi sjálvsagt verið góðtikin av hinum pørtunum í avtaluni. Viðurskiftini millum teir báðar donsku partarnar av av taluni kundu møguliga ver ið skipað innan karmar­ nar av ríkisfelagsskapinum. Statsrættarliga kann heimildar lógin ikki nýtast til hetta, men Danmark kundi hinvegin givið Føroy­ um eina ítøkiliga heimild til hesa loysnina. Føroyar kunnu gerast partur av ES vegna Dan­ mark. Sambært donsku stjórnini og sambært forarbeiðinum til heimildarlógina er tað útilokað, at Føroyar kunnu umboða Danmark í ES. Hetta kemst av, at Danmark longu er limur í ES. Men hvørki stats­ ella fólka rættarliga kann tað úti lokast, at limaskapur Dan markar í ES verður býttur í fleiri partar ­ ein, sum bert fevnir um Dan­ mark, ein, sum bert fevnir um Føroyar (og evnt. ein, sum bert fevnir um Grøn­ land). Tað kundi blivið trupult at umsitið ein dupultan (ella trí dupultan) danskan lima­ skap í verki, og tað hevði kravt nógva vælvild frá bæði ES sum felagsskapi, og teimum einstøku ES­londunum. Men hvørki fólka­ ella stats rættarliga eru beinleiðis for ð ingar fyri tí. Tað hevði ikki kunna verið gjørt sambært heimildar lógini, men hevði kravt eina ítøkiliga heimild frá Danmark til Føroya um júst hetta. Umframt nógva vælvild frá ES og ES­limunum krevur hetta, at danska stjórn in broytir sína fatan, og er sinnað at virka fyri hesi loysn. Eingin rættur Dan mark hevur einki krav uppá, at ein partur av danska statinum kann gerast EFTA limur av nýggj um Danmark hevur einki krav uppá at kunna gerast partur av EBS avtaluni tvær (ella tríggjar) ferðir. Danmark hevur einki krav uppá at fáa ein tví­ ella tríbýttan ES­limaskap. Alt hongur tí á nógvari politiskari vælvild frá bæði Danmark, teimum umrøddu felags skapunum, og teimum lond um, sum mynda hesar felags skapir. Men tað eru ongar bein­ leiðis forðingar í fólka­ ella statsrættinum. Samanumtøka av uppriti Ole Spiermann: EFTA EFTA (European Free Trade Association) er eitt fríhandilsøki millum Ís land, Liechtenstein, Noreg og Schweiz. EFTA hevur eina røð av frí­ handils av talum við triðja lond. Danmark var við til at stovna EFTA í 1960, men fór úr í 1973, tá landið gjørd ist EF­limur. Føroyar vóru við í EFTA frá 1968 til 1973. ES ES (Europeiska sam­ veldið) varð stovna í 1993, sum yvirbygningur omaná EF. ES hevur víðfevnd rætt indi, men samstarvið snýr seg fyrst og fremst um "tey fýra frælsini" ­ t.e. at vør ur, persónar, tænastur og kapitalur hava frítt at fara innanfyri ES­mørk. ES og ES­limir hava frí­ handils avtalur við nógv lond. Føroyar hava aldri ver ið í ES. EBS EBS­avtalan (Europeis ka Búskaparliga Sam starvsøkið) varð sett í gildi í 1994. Partarnir eru øðrumegin teir tríggir EFTA limirnir, Ísland, Liechten­ stein, Noreg, og hinumegin ES. Hetta er ein avtala sum ger, at "tey fýra frælsini" eru galdandi millum ES og EFTA, men land búnaðar­ vørur og fiskavørur eru kortini lutvíst undantiknar. Dan mark er, sum ES­limur, partur av avtaluni, men Før oyar standa uttanfyri. Limaskapur er bert fyri statir Flestu altjóða felagsskapir eru bert fyri statir, ella aðrar felagsskapir av statum. Sera fáir felagsskapir víkja frá hesi grundreglu, og tá oftast í heilt serligum førum. Bæði víðvíkandi ES og EFTA er eingin ivi um, at bert statir kunnu gerast limir. Tað verður í sáttmálunum bert tosað um "limastatir" og reglur fyri upptøku av nýggjum statum. So leingi Føroyar eru partur av ríkisfelagsskapinum kunnu Føroyar ikki gerast partur av ES ella EFTA í egnum navni. Limaskapur er bert fyri Kongsríki Danmarkar. Um EFTA Danmark fór úr EFTA í 1973, tí tað bar ikki til at vera limur í bæði EF og EFTA í senn. EFTA lima­ skapurin umfataði eisini Føroyar, og tí fóru Før oyar eisini úr. Um nú Danmark aftur skal gerast limur í EFTA krev ur hetta, at danski EFTA­limaskapurin landa­ føði liga verður skildur frá danska ES­limaskapinum (sum landafrøðiliga bert fevnir um Danmark). Men danska stjórnin hevur alment givið til kennar, at hon stuðlar før­ oysk um EFTA­lima skapi. Tí má hon meta, at Danmark kann verða limur í ES við virknað fyri Danmark, og verða limur í EFTA við virk nað fyri Føroyar. Men tað er greitt, at Kongsríki Dan markar kann koma í eina tvístøðu, tá tað er limur í hesum báðum felags­ skapum í senn. ES og EFTA sáttmálarnir úti loka ikki henda møgu­ leika, men nýggjur danskur EFTA­limaskapur, sum bert fevnir um Føroyar, krevur, at eitt ískoyti verður gjørt til í EFTA­sáttmálan um, at danski limaskapurin bert fevnir um Føroyar. Harumframt skulu EFTA limirnir góðtaka eina skipan, har Danmark, landa frøði liga avmarkað til Føroyar, verður limur. Danmark hevur einki rættar krav uppá hetta, men tað eru ongar ítøkiligar fólka rættar ligar forðingar fyri hesi loysnini. Um EBS-avtaluna EBS­avtalan er ein sonevnd assosieringsavtala millum EFTA og ES (t.e. ein avtala, sum á ávísum økjum gevur tí, sum ger hana, somu rættindi, sum limirnir í felags skapinum, hon verður gjørd við). Partarnir skulu verða limir í antin ES ella EFTA. Av hesum londum er bert Sveis ikki við. Danmark er limur í ES og partur av EBS­avtaluni. Um Danmark nú eisini verður limur í EFTA við virk nað fyri Føroyar, er tað ein spurningur, um Dan­ mark einaferð afturat kann gerast partur av EBS­av­ taluni ­ men hesaferð bert við virknað fyri Føroyar. Hetta er støða ikki tikin til í EBS­avtaluni. Men tá lond gerast partur av EBS, verður tað gjørt við serligar avtalu ­ og í tí sambandi kann hugsast, at Danmark kundi fingið ein EBS­lima­ skap afturat, sum bert var galdandi fyri Føroyar. Hetta hevði kravt lutfalsliga fáar broytingar av EBS­avtaluni. At hennara landafrøðiliga øki verður víðkað, hendir hvørja ferð eitt nýtt land kemur uppí. Innan EBS­stovnarnar verða avgerðirnar tiknar í semju millum EFTA øðru­ megin og ES hinumegin. Kong s ríki Danmarkar virk­ ar ikki sjálvstøðugt í hesum stovnum. EBS avtalan kundi uttan serligar broytingar havt virknað fyri Kongsríki Dan markar sum ES lim øðru megin, og hinar partar­ nar undantikið Kongsríki Dan markar sum EFTA lim hinu megin ­ og á sama hátt fyri Kongsríki Danmarkar sum EFTA lim øðrumegin og hinar partarnar undan­ tikið Kongsríki Danmarkar sum ES lim hinumegin. Men um EBS­avtalan skal víðkast til at fevna um Dan mark avmarkað til Føroyar, so má støða takast til, hvussu avtalan skal nýtast millum Danmark av markað til Føroyar og Dan mark. Hetta kundi møgu liga verið loyst innan karmar nar av ríki s felags­ skapinum. Samanumtikið er ikki fólka rættarligar forðingar fyri hesi loysnini. Sama ger seg galdandi fyri eina møgu liga víðkaða handils­ av alu millum Føroyar og ES. Um ES Í ES sáttmálanum stendur greitt, at hann ikki fevnir um Føroyar og Grønland. Tí skal sáttmálin broytast ­ ella skal víkjast frá honum ­ um Føroyar skulu gerast limir. Men er tann politiski viljin staðar, ber hetta til. Tað var hann t.d. tá Grøn­ land fór úr EF í 1984. Truplari er at ímynda sær Dan mark sum dupultan (ella trídupultan) ES­lim ­ hóast ein limaskapur skuldi verið avmarkaður til Dan­ mark, ein annar til Føroya (og møguliga ein triði til Grønlands). Tað er eisini trupult at ímynda sær ein sundur­ býttan limaskap, har um boðan Danmarkar verður býtt millum Dan­ mark og Føroyar (og evnt. Grønland) alt eftir evni og dagsskrá. Ein slík skipan hevði kravt serlig átøk, og sera góðan politiskan vilja frá bæði ES felagsskapinum og teimum einstøku ES­limunum. Hetta er møgu ligt fólkarættarliga ­ men sera trupult. Men tað hevði í hesum føri ikki verið nakað fólka­ rættarligt krav um, at Før­ Ole Spiermann, løgfrøðisprofessari vitjaði Miðlahúsið Hvørjar møguleikar hava vit í