fríggjadagur 20. februar 2009síða 23

Nr. 36 - 20. februar 2009 23 tíðindi Alla komandi vikuna frá 23. Til 28. Februar verða árliga tiltakið “Torra dagar” hildið í Klaks vík, har skipað verður fyri ymiskum til tøkum Torradagar Jan Müller jan@sosialurin.fo Í komandi viku leggja klaks víking ar enn eina­ ferð til brots og seta dag­ skrán na á sín sermerkta og fólksliga hátt. Hesa­ ferð verður til takið “Torra­ dagar” hildið í Klaks vík alla vikuna við hóp in av spennandi og áhug a ­ verdum tiltøkum frá morgni til kvølds. Torri stavar frá tí gom lu tíðar rokningini, har hetta var navnið á mánaði, sum byrjaði fyrstu tendring eftir jól og vardi fram til næstu tendr ing. Mánaðirnir vórðu kall­ að ir jóla, torri, góa o.s.fr. Torri verður sett í sam­ band við tvør ra, við merk­ ing ini “minka”. Her verð­ ur hugsað um, at mán in er í minking (hvørv andi sól), ella at vet ur in er farin at halla ella min ka. Tá ið tað hev ur ver ið sett í sam band við turrur, hevur m.a. verið hugsað um veðr ið ta tíðina á árinum. Gongur fram móti ljósari tíð um! Útróðrarmenninir tosa um torrafisk í hesum døg um – tí fiskurin kemur longur inn á grunn in at gýta. Hesa tíð ina er fiskurin væl fyri og hevur rogn. Í torra­ tíðini varð etin annar leiðis til gjørdur fiskur, sum varð fylt ur á serligan hátt m.a. við rogni og liv ur. Tá ið Klaksvík er fiski­ vinnu høvuðsstaður Før­ oya og annars er nógv knýttur at fiskivinnuni – sam stundis sum torra tíðin á landi er friðar lig og tom eftir stóru jóla halguna, varð hildið, at tað hevði verið áhugavert at gjørt nakað serligt burtur úr hesum tíðarskeiði, so sum tað varð gjørt fyrr og so, sum teir enn gera nógv burtur úr í Íslandi. Ætlanin er at nýta vikuna 23. – 28. februar 2009, har skip að verður fyri ymiskum til tøkum í Klaksvík. Fyri lestrar um torra, torrafisk og torra­ hald. Um fiskivinnu og siðir á sjónum. Eisini er æt lanin at skipa fyri fyri­ lestrum um fiskivinnuna í dag og fáa serfrøðingar frá Fiski ran sóknarstovuni at greiða frá fiskivinnuni, sæð frá teirra eygum. Torradagar í Klaksvík í ES / EFTA / EBS oyar og Grønland skuldu verið felags um teirra part av danska limaskapinum. (Hetta er annars eitt krav, sum verður sett í uttan ríkis­ politisku heimildarlógini). Statsrættarligar avmarkingar Føroyskur limaskapur í EFTA ella ES hevði verið í navni Kongsríki Dan mark­ ar, tí tað er sambært grund­ lógini stjórnin, sum um boðar Danmark í millum tjóða viðurskiftum. Henda rætt kann stjórnin kortini lata víðari ­ og besta dømi um tað eru uttan­ ríkispolitiska heimildar­ lógin frá 2005. Møgu­ leikar nir og treytirnar eru í stuttum: 1) Henda lóg gevur Før­ oy um rætt at gera fólka­ rættar ligar avtalur vegna Dan mark á økjum, sum eru yvir tikin, og kunnu eisini nýtast til at fáa limaskap í fleir tjóða felagsskapum ­ t.d. EFTA. 2) Avtalur, sum verða gjørdar við støði í hesum lógum, skulu gerast í navni­ num "Kongeriget Danmrk for så vidt angår Fær­ øerne". 3) Avmarkingarnar eru, at avtalurnar ikki kunnu fevna um 1) verju­ og trygdar politikk, 2) avtalur sum skulu galda fyri Dan­ mark, 3) samráðingar sum fara fram innan ein fleir­ tjóða felagsskap, har Dan­ mark er limur. 4) Skipanin krevur "tætt samstarv" til tess at tryggja, at heildaráhugamál Dan­ markar ikki verða skalað. Er ein av hesum treytum ikki lokin, kunnu lógirnar ikki nýtast. Men so er spurningurin, um Danmark kortini kann geva Føroyum eina ítøkiliga heimild, tá treytirnar ikki eru loknar. Svarið er ja. Er stjórnin politiskt sinnað fyri hesum, hevur hon víðar heimi l dar til tað. Yvirtikin øki Sjálvstýri Føroya er byggir á eina grundreglu um, at rætt indi ríkispartanna eru av markað til egin øki. U t t a n r í k i s p o l i t i s k u heimildar lógirnar eru av markað ar av, at Føroyar bert kunnu gera fólka rættar­ ligar avtalur innan yvirtikin málsøki. Treytin fyri at Føroyar kunnu umboða Kongsríki Dan markar í EFTA, ES og EBS­samstarvinum er sostatt, at limaskapurin landa frøði liga er av markað­ ur til Føroya, og at Føroyar hava yvirtikið øll øki innan virkisøki hjá EFTA ella ES, eins og øll tey øki, sum EBS avtalan fevnir um. Er henda treyt ikki lokin, er tørvur á eini ítøkiligari heimild frá donsku stjórnini. Hetta hevur sjálvsagt serlig stóran týdning, tá við kom­ andi málsøki als ikki kunnu yvirtakast. Tað verður í donskum rætti skilt millum ganga und ir fólkarættarligar treytir, og at fremja hesar treytir í verki ­ sonevnd dual is ma. Hetta hevur týdn­ ing, tí ítøkiligar heimildir snúgva seg um at ganga undir slíkar treytir, meðan yvirtøka av málsøkjum snýr seg um hvussu treytirnar verða framdar í verki. Hetta merkir, at stjórnin hevur heimild at geva Føroyum ítøkiligar fólka­ rættar ligar heimildir til at gera fólkarættarligar sátt­ málar, hóast viðkomandi mál søki ikki eru yvirtikin. Í forarbeiðingum til lógirnar stendur eisini, at talan ikki er um "en egentlig over­ ladelse af beføjelser", eins og tá málsøki verða yvir­ tikin. Tá fríhandilssáttmálin mill um Føroyar og Ísland varð undirskrivaður í 2005, á sannaði forsætisráðharrin, at løgmaður kundi fáa eina ítøkiliga heimild, hóast øll við komandi málsøki ikki vóru yvirtikin. (Sí svar uppá spurning nr. 2952 frá Høgna Hoydal til forsætis­ ráð harran). Har fólkarættarligar avtalur fara útum yvirtikin máls øki, kunnu heimild ar­ lógirnar ikki nýtast. Men tað útilokar ikki, at stjórnin kann geva heimastýrinum ítøki ligar heimildir. Men tað kann sjálvandi elva til trupul leikar, um Føroyar skulu hava limaskap í ein­ um altjóða felagsskapi, og øll viðkomandi málsøki ikki eru yvirtikin. Formur Skulu Føroyar gera fólkarættarligar av talur, sum verða gjørdar millum statir, krevja heimil­ d ar lógirnar, at heitið "Kongeriget Danmark for så vidt angår Færøerne" verður nýtt. Men í sambandi við eina ítøkiliga heimild, ber til at víkja frá hesum og nýta ann að heitið. Dupult luttøka Heimild­ ar lógir nar ge ra greitt, at Før oyar ikki kunnu vera við í avtalum, har Danmark longu er við. Danmark er ikki við í EFTA ­ men Danmark er bæði við í ES og EBS­av­ taluni. Heimildarlógirnar kunnu sostatt bert nýtast í samb andi við EFTA. Spurningurin er, um Dan­ mark kann geva Føroyum eina ítøkiliga heimild til at vera við í ES ella EBS­av­ taluni. Hetta hevði havt við sær, at Danmark fekk dupultan (ella trídupultan) limaskap. Ein, sum snúði seg um landa frøðiliga økið Dan­ mark, og ein, sum snúði seg um landafrøðiliga økið Før­ oyar (og evnt. ein sum snúði seg um Grønaland). Í forarbeiðinum til heimildar lógirnar stendur, at ein slík heimild hevði verið í stríð við grundlógina, tí at Danmark bæði stats­ og fólkarættarliga er eitt fólka rættarligt subjekt. Hetta er eisini orsøkin til at sagt verður, at Føroyar og Grønland ikki hvør sær kunnu verða limir í altjóða felags skapum, men mugu verða saman um danska lima skapin. Men hetta er helst ikki røtt tulking. Tað er rætt, at Danmark ikki kann vera tveir ella tríggir statir í senn og hava tveir ella tríggjar lima skapir í einum felagsskapi. Men tað er møgu ligt, at Danmark kann hava ein limaskap, sum verður umboðaður av tveim um ella trimum pørt­ um, sum umboða hvør sín ríkispart. Hugsanin um at hetta ikki skuldi kunnað latið seg gjørt byggir á eina formalis­ mu, sum er donskum rætti ­ og serliga heimas týris­ skipanunum ­ fremmand. At tað ikki skal kunna lata seg gera verður eisini mót prógvað av, at Føroyar, lið um lið við Danmark, gjørdist partur av eini dupult skattaavtalu millum norðurlond. Saman umtikið kunnu heimildar lógirnar ikki nýtast í avtalum, har Dan­ mark er við. Men Danmark kan helst geva ítøkiligar heimildir til, at Føroyar í slík um førum umboða ein part av Danmark. Ríkisins áhugamál Fáa Føroyar slíkar limaskapir, skulu atlit til ríkisins felags áhugamál altíð takast ­ bæði tá avtalurnar verða gjørdar, meðan tær eru í gildi, og tá tær verða uppsagdar. Alt má tí fara fram í tøttum sam starvi millum ríkis­ partarnar. Svar uppá spurningar Hvørjar møguleikar hava Føroyar fyri EFTA lima­ skapi í verandi støðu? Svar: Føroyar kunnu ikki gerast limir í egnum navni, tí EFTA, fólka rættar­ liga, er fyri statir. Men Danmark kann søkja um limaskap í EFTA lima­ skap av nýggjum. Hetta hevði kravt, at hini EFTA londini góðtaka ein nýggjan danskan limaskap, sum landafrøðiliga bert fevnir um Føroyar. Harumframt skuldu viðurskiftini við ES­limaskapin hjá Kongs­ ríki Danmarkar verið av greidd. Men er politiski viljin til staðar, ber hetta til fólkarættarliga. Ríkisrættarliga ber til at nýta uttanríkispolitisku heimi l d ar lógirnar, um øll við kom andi málsøki eru yvir tikin. Eru tey ikki tað, kann Danmark geva Før­ oyum eina ítøkiliga heimild. Hvørjar møguleikar hava Føroyar fyri EBS lima­ skapi í ver andi støðu? Svar: EBS­avtalan er bert fyri statir, sum eru ES ella EFTA limir. Føroyar kunnu ikki gerast limir sum Før­ oyar, og heldur ikki sam­ bært heimildarlógunum. Men Dan mark hevur møgu­ leika at geva eina ítøkiliga heimild, soleiðis at Føroyar u m boða ein part av lima­ skapi Danmarkar. Hetta heldur danska stjórn in ikki bera til, men tað fólkarættarliga ber tað til, um politiski viljin er til staðar. Hvussu víðkar ella av mark ar utta n ríkis­ politiska heimildarlógin møgul eikar Føroya fyri EFTA og EBS limaskapi? Svar: Heimildarlógirnar lata ikki upp fyri øllum møgu leikum Føroya at virka í millum tjóða sam­ starvi vegna Kongs ríki Dan markar. Sku lu møgu­ leikar Føroya fyri hesum styrkjast ­ ella bara varðveitast ­ krevst, at danska stjórnin eisini gevur Før oy um ítøkiligar heim­ ild ir. Fleiri avtalur, sum Før oyar áður hava gjørt, falla uttanfyri heimildir nar í uttanríkis politisku heimildar lógini. Lógirnar kunnu nýtast í sambandi við EFTA lima­ skap, um øll viðkomandi máls øki eru yvirtikin. Eru tey ikki tað, krevst ein ítøki lig hemild. Lógirnar kunnu ikki nýtast í sambandi við EBS­ lima skap, tí tær eru av markaðar til avtalur, sum ikki skulu galda fyri Dan­ mark. Hvørjar broytingar í lóggávu, tulking osv. skulu til, um Føroyar skulu fáa sjálvstøðuga umboðan í EFTA ella EBS? Svar: Føroyar kunnu bert fáa umboðan í egnum nav­ ni, eftir at hava fingið full­ veldi. EFTA og EBS kunnu broyta sítt grundar lag, so tað ber til í verandi støðu, men um tað er politiskt sannlíkt, er ein annar spurn­ ingur. Danska stjórnin heldur, at føroyskur EBS­lima­ skapur stríðir ímóti donsku grund lógini, tí Danmark longu er við, og Danmark bert kann vera eittans fólka­ rættar ligt subjekt. Men hetta er ikki røtt fatan. Stats rættarliga ber EBS lim askapur til, um Danmark gevu r Føroyum eina ítøki­ liga heimild til hetta. Hvørjir møguleikar eru fyri at Føroyar fáa ES­ limaskap í verandi støðu? Svar: Føroyskur limasapur í egn um navni er ógjørligur í verandi støðu. Men tað er gjør ligt, at Føroyar, í ver­ andi stats­ og fólkarættarligu støðu, kunnu fáa ES­ lima­ skap vegna kongsríki Dan­ markar. Tað hevði kravt serligar til lagi ng ar af sátt mála­ grundarlagnum hjá ES, og ein endalig meting má bíða til hesin møguleiki er kann­ aður nærri. Men hvørki fólka­ ella statsrættarliga ber til at vísa møguleikanum frá sær. Fólkarættarliga er lima­ skapur bert fyri statir. Skul­ di Føroyar fingið limaskap vegna ein part av Danmark, skul di ES góðkent ein slík­ an landafrøðiliga avm ark­ að an limaskap afturat hjá ein um landi, sum longu er lim ur. Harumframt skuldi spurnin gur in um Dan­ markar verandi limaskap ver ið greiddur. Men er po litiski viljin til staðar í ES og í teimum einstøku ES­ lima londunum, forðar fólka rætturin ikki hesi loysn. Statsrættarliga kunnu Før oy ar ikki fáa limaskap sam bært heimildarlógini, bæði tí Danmark longu er lim ur, og tí Føroyar ikki hava yvirtikið øll við kom­ andi málsøki . Men tað er ikki útilokað, at Danmark verður limur tvær ella tríggjar ferðir, um hvør limaskapur er av markaður til ein ávísan ríkis part. Heldur ikki er neyðugt (so sum danska stjór n in heldur), at Føroyar hava limaskap saman við Grøn landi. Tí forðar stats­ rætturin ikki fyri, at Dan­ mark gevur Føroyum eina ítøkiliga heimild. Í hesum sambandi kundi eitt annað heiti enn "Kongeriget Dan­ mark for så vidt angår Fær­ øerne" verið nýtt. Tað hevði fingið ávísan praktisk an týdning, at lima­ skapur Føroya skuldi verið umsitin við atliti til Kongs­ ríki Danmarkar felags áhuga mál. Ein endaligt meting má bíða til hetta er kannað nærri, men hvørki fólka­ ella statsrættarliga kann møgu l eikin útilokast framman undan. Hvørjar broytingar skulu gerast, um Føroyar skulu kunnu fáa sjálvstøðugan lima skap í ES? Antin mugu Føroyar fáa full veldi, ella má sátt mála­ grundarlagið undir ES broytast.