hósdagur 26. mars 2009síða 19

Nr. 60 - 26. mars 2009 19 Í gjár týsdagin 24. mars 2009 varð minningarhald hildið fyri einum av hetjun­ um frá jødiska frælsisstríð­ num seinnapartin av 1930’­unum, sum doyði 24. mars 1944. Hvør var Orde Charles Wingate? Tað serliga við hesum minn­ ingarhaldi er, at maðurin tal­ an er um, var ikki av jødisk­ ari ætt. Hann var hinvegin bretsk­ ur heryvirmaður, ið brendi fyri at fáa stovnsett tjóðina Ísrael. Navn hansara var Orde Charles Wingate. Hann varð var jødunum kall­ aður vinurin, ‘Hayed’­id’­. Fyrsti forseti Ísraels, Dav­ id Ben­Gurion, segði um Orde Wingate, at var hann ikki deyður undir 2. verald­ arbardaga, so var hann sjálv­ skrivaður fyrsti Chief­of­ General­Staff (ovastur fyri hermegina) í Ísrael undir frælsisstríðnum í 1948. Moshe Dayan sigur í endurminningum sínum, at tað var Wingate fyri at takka, at arabisku herdeildirnar – hóast fleiri ferðir størri í tali av hermonnum og hernaðar­ útgerð – so dyggiliga taptu fyri ísraelska herinum í bar­ døgunum í miðeystri í 1948, 1956 og 1967. Wingate sum bjargingarmaður Orde Wingate kom sum kapteynur í bretska herinum til Palestina í 1936. Um hetta mundið gjørdu arab­ iskar deildir atsóknir um næturnar á jødiskar niður­ setubygdir og kibbutzir. Bretska hermegin gjørdi ikki nógv fyri at hjálpa jød­ unum, m.a. tí at bretar um hetta mundið vóru pro­ arabisk sinnaðir. Wingate hinvegin var brennandi pro­zionistiskur, og skipaði fyri at útbúgva ungu jødisku niðursetumenn­ inar í krígsførslu, og setti á stovn fyrstu veruligu guer­ illa­deildirnar. Frá 1936­ 1939 eydnaðist tað Wingate á odda fyri jødisku herdeild­ unum frá Haganah at steðga álopunum frá arabisku yvir­ gangsbólkunum. Samstund­ is lærdi hann ungu jødarnar í krígsførslu. Hesir skuldu seinni gerast generalar og herovastar í ísraelsku her­ megini, m.a. Moshe Dayan og Yigal Allon. Bretska herleiðslan í Pal­ estina metti, at Wingate var farin ov langt út um mark í sínum ídni fyri jødarnar, og hann varð sendur heimaftur til Bretlands í 1939. Í passi hansara varð stemplað, at Wingate var bannaður at fáa innferðarloyvi til Pal­ estina nakrantíð aftur. Í 1941 varð Wingate send­ ur til Etiopia at berjast móti italiumonnum. Hann vann á einum nógv størri itali­ enskum heri, og fylgdi Hailie Selassie aftur til Addis Abbeba. Í 1943 var Wingate settur ovasti fyri eini herdeild av 3000 monnum, sum bardust inni í frumskógini í Burma móti japanska herinum. Á eini flogferð í Burma 24. mars 1944 datt flogfarið, sum Wingate var við, niður, og allir umborð doyðu. Wingate var ein serlingur á so mangar mátar. Hann var djarvur, sagt var um hann, at hann kendi ikki til ótta í bardaga. Hann var framúr góður taktikari í bar­ daga, og dugdi at lesa fígg­ indan av, og hvussu ein bar­ dagi kundi vinnast. Hann var treystur út um tað van­ liga, og kundi ganga heilar nætur, tá hann leiddi ungu jødisku Haganah­hermenn­ irnar gjøgnum fjallalíðirnar í Palestina. Wingate var visjonerur. Hann sá longu í 1937, at eitt stórkríggj fór at koma, og at Týskland fór at leggja londini í Evropa undir seg, við undantak av Bretlandi. Hann segði eisini við zion­ istisku leiðarnar í Palestina, m.a. Chaim Weizmann og Moshe Sharett, at tá Ísrael fór at gerast ein sjálvstøðug tjóð, so komu teir at berjast eitt blóðugt frælsisstríð fyri at náa hesum máli. Wingate segði við teir, at hann sá tað sum ein framíhjárætt at sleppa at leiða ísraelska herin í hesum stríðnum. Wingate varð kallaður ein “insider’­s outsider”. Hann var illa lýddur at mongum í bretsku herleiðsl­ uni, m.a. tí at hann helt lítið um teirra ‘spit­and­polish’­­ mentan. Men hann kendi fólk uppi á ovastu rók í bretsku stjórnini og hervald­ inum, m.a. Winston Chur­ chill og Lord Louis Mount­ batten. Churchill tók Win­ gate við sær til Quebec í 1943, tá samráðingar vóru millum teir sameindu. Tá deyðsboðini komu um Wingate segði Churhill í enska parlamentinum soleið­ is um Wingate: “he was a man of genius, who might well also have become a man of destiny” (hann var eitt flogvit, sum væl kundi komið at broytt søguna”). Wingate varð føddur í India, har pápin var í enska herinum og mamman var trúboðarabarn. Hann var upplærdur í Bíbliuni frá barni av. Moshe Dayan sigur í end­ urminningum sínum um Wingate, at fyrstu ferð teir møttust, legði hann serliga merki til, at Wingate kom inn við eini Bíbliu í hondini. Dayan sigur, at Wingate læs í Bíbliuni, so ofta sum høvi gavst til tað, og at Wingate hevði óvikiligt álit á Bíbliuni. Sum frá leið skiltu jødar­ nir í Palestina, at Wingate var ein sannur fongur fyri teir í frælsisstríði teirra. Hann lærdi teir sum nakað nýtt, at skalt tú vinna í bar­ daga, so skalt tú ikki sita og bíða til fíggindin leypir á, men tú skalt leypa á fígg­ indan í hansara egna umhvørvi, har hann minst av øllum væntar tað. Hann lærdi teir eisini sum nakað nýtt, at man sum yvirmaður skal ganga fremstur í bar­ daga. Moshe Dayan var næsti maður hjá Wingate. Fyri Dayan og hinar kom­ andi generalarnar í ísraelska herinum var Wingate hetjan og role­model’­ í lívi teirra. Dayan gevur Wingate hetta eftirmæli: ‘He was a mili­ tary genius and a wonderful man.’­ At kalla hvør býur í Ísrael hevur eina gøtu uppkallaða eftir Wingate. Kendasti ítróttarskúlin í Ísrael hevur heitið Wingate Institute. Richard Schwartson Keldur: * Jerusalem Post Online, 19. mars 2009: In memory of ‘the friend’ * Moshe Dayan: Story of my life, Warner Books 1976 Orde Charles Wingate: Frælsishetja Ísraels sum broytti lagnu jødanna Ert tú við á myndini, ella byrjaði tú í fyrsta flokki í 1959 og gekk í Tórshavnar Kommunuskúla. So minst til leygardagin 18. juli 2009 !! Tiltakið er galdandi næm­ ingar, sum fóru í fyrsta flokk í 1959 og endaðu í sjeynda flokki í 1966, og sum antin í øllum tíðar­ skeiðnum ella onkuntíð í tíðarskeiðnum hava gingið í Kommunuskúlanum í onkrum av flokkunum í hesum árganginum. Vit møtast fyrrapartin í Kommunuskúlanum og dagurin endar við veitlsu á REX. Hendan tíðin frá 1959 til 1966 var ein tíð, har nógvar broytingar hendu í barnaskúlunum í Havn, og næmingar vóru fluttir til Gula Skúla, til Brúna Skúla, flokkarnir vóru uppbýttir í A flokkar og B flokkar o. s.fr. Samstundis eru onnur, sum eru komin av bygd til Havnar, onnur eru komin úr Danmark og hava sostatt ikki gingið øll árini í Tórs­ havnar Kommunuskúla. Tí er hetta ikki avmarkað til næmingar, sum bert hava gingið í Tórshavnar Komm­ unuskúla, men øll í hesum árganginum, sum onkuntíð hava gingið í Tórshavnar Kommunuskúla, eru væl­ komin. Kennir tú onkran, so sig viðkomandi frá, so vit vera so fjølment, sum møguligt. Á Facebook er ein bólkur: Tórshavnar Kommunuskúli 1959 til 1966, har møguleiki er at boða frá luttøku til dag­ in 18. juli 2009. Eisini kunnu myndir frá skúlatíðini leggjast inn har. Tey, ið skipa fyri, eru Birita Mohr, Brynhild Han­ sen, Janus Norðberg, Petur­ bjørg Jensen, Ulla Morten­ sen og Jákup Magnussen. Tilmelding við telduposti ella telefon til: Biritu Mohr, mohrdam@post.olivant.fo, tlf. 312090 og 506690 Brynhild Hansen, brynhild.hansen@skulin.fo, tlf. 316964 og 261601 Janus Norðberg, janus.nordberg@kallnet.fo Peturbjørg Jensen, tlf. 314008 og 280840 Ert tú við á myndini? 6 B III – árgangur 64/65. Vónandi hoyra vit eisini frá hinum 100 - 125 næmingunum, sum vit tíverri ikki hava myndir av enn nøvn