hósdagur 28. mai 2009síða 39

Nr. 100 - 28. mai 2009 39 skipa fyri handlinum. Sjálvur búði Jørgen Bech í Keypmannahavn. J. C. Djurhuus fekk starvið og tekur við tann 1. juli 1858. Skuldi skapa nýggjar vinnumøguleikar Tað var ein í allar mátar væl útborin og búgvin 24 ára gamal maður, sum nú sat á tí gomlu einahandils­ borgini og skuldi praktisera teir nýggju fríhandilstankar í Føroyum. Hann var væl lærdur, átti eitt náttúrligt blídni og vinsemi, sum gjørdi sítt til, at hann skjótt kom at vera væl umtóktur av teimum mongu norðing­ um og eystringum við, sum eisini av gomlum vana leitaði aftur til sama hand­ il, sum teir vóru vanir at fara til. Men fríhandilsins fyrsta og størsta uppgáva var at skapa nýggjar vinnumøgu­ leikar, og her var tað havs­ ins ríkidømi, sum skuldi troytast. Nýggj veiðuam­ boð skuldu útvegast, so støði kundi leggjast undir tann komandi peningabú­ skap, ið skuldi avloysa ta aldargomlu bóndatíðina og naturalbúskapin. Árabátur­ in hoyrdi heima í hesi tíðini, men tann nýggja kravdi onnur før. Longu í 1864 byrjar Faktorin skipsfiskiskap við einum skipi, eini sokallað­ ari jakt, sum handilin hevði at sigla ímillum við. Árið eftir er tað, at Norderø Fiskeriselskab verður stovnað, og her er Faktorin ein høvuðsmaðurin og sat í felagsins stjórn alla tíðina. Skipið var Caprice, sum endar í Onglandi nøkur ár seinri. Faktorin fær sær annað skip, eina skonnart, og nú byrjar skipsfiskiskapurin av álvara í Norðoyggjum. Trý ár seinni keypir hann saman við handilsfelaga sínum Clæmint Høgnesen i Oyndarfirði, luggaran Biku­ ben, og í 1874 hevur hann trý skip á saltfiskaveiðu. Faktor Djurhuus, sum væl kann kallast faðir skips­ fiskiskapsins í Norðoyggj­ um, kundi eisini gleða seg um eitt gott úrslit av hesum nýggja veiðuhátti, í hvussu er tey fyrstu árini. Fyrst i 80­unum komu so óhappini, prísfall, skipa­ missir og annað hvørt í hølinum á øðrum, og skips­ fiskiskapurin dettur nú niðurfyri í nøkur ár. Tollur­ in, sum í Spania varð lagdur á klippfisk, gjørdi hesa vinnu ólønandi í eina tíð. Faktorin var ein av teimum, ið gjøgnum tingið royndi at fáa henda mein­ boga av vegnum. Men hann settist ikki hendur í favn. Hann tekur upp heilt nýggjan søluhátt, nevniliga ísfiskasølu til Onglands og Danmarkar, sum júst í hesum tíðum tekur seg upp av álvara. Aftur gjørdist árabáturin stuðulin undir útflutningin­ um, men sølan kom ikki at vera tann, sum menn høvdu roknað við. Hon helt tó á í mong ár, so ísfiskasølan í Klaksvík kann førast aftur til 1884. Bygdi íshús og agngoymslu Tað var eisini Faktorin, sum lat byggja fyrsta íshús og agngoymslu í Klaksvík og harvið loysir agnspurn­ ingin. Lýsismeltarí kemur í 1870 og havkallaveiða verður rikin í nøkur ár. Tíðarskeiðið 1885­95 var ein merkiliga deyð tíð vinnuliga sæð. Síðst í 90­ unum hoyra vit aftur nýtt frá Faktorinum. Hann ger nú royndir við snurriváð og maskindrivnum línubáti, men hvørki eydnast. Um aldarskiftið gjørdist hann partaeigari í sluppini Við­ oy. Men tað var hann sjálv­ ur og ikki handilin, og tá motorbátarnir komu, letur hann tann fyrsta byggja í 1905. Tað var "Poul Nolsøe Biskopstøð”. Tað kann tykjast løgið, at Faktorin, sum í sínum yngru árum var so hugaður fyri at fáa skipsfiskiskapin í gongd, nú tá henda veiða fer at vinda uppá seg, mest sum smokkar burtur úr, og onga slupp keypir í tíðar­ skeiðnum 1882­1908, sum annars er eyðkent av eini stórari øking í skipatalin­ um – eini 80 skip. Ein bítur tó merki í, at meðan Faktorin sjálvur keypir part í skipi, heldur handilin seg uttanfyri. Tað kundi bent á, at eigaramenninir ikki vóru hugaðir fyri skipsveiðuni, men tað kunnu væl vera aðrar grundir. Byrjar sparikassavirksemi Um handilsins vøkstur hesu árini skal bert verða sagt, at í 1859 var umsetn­ ingurin 159 tús kr, og í 1875 var hann 575 tús. Tá Faktorin kom, var bert ein útihandil. Í 1890 vóru teir einir 15 í tali. Sum fyri­ støðumaður fyri øllum hesum handlum, frá Norð­ depil til Eiðis, úr Havn og út á Strendur, kom Faktorin at vera tann maður, ið meira enn nakar annar hevur leitt tað búskaparliga lívið í Norðoyggjum og Eysturoy hesi 50 árini. Vit teirri fíggjarligu framgongdini, sum stóðst av fiskivinnuni, teim góðu fiskiárunum og tí økta arbeiði á landi, kyknaði upp spurningurin um nýtslu av avlopspening­ inum. Í 1876 fer Faktorin at taka ímóti peningi, sum innsettur verður á konto, og sum renta verður latin av, eitt slag av sparikassa­ virksemi, sum í fyrstu syftu gav handlinum fyri­ munir, men sum eisini virkaði sum eitt haft á in­ flatiónini í hesi peninga­ ríku tíðini. Fekk lækna og kirkju til Klaksvíkar Og fara vit til endans út um handilsdyrnar, síggjast spor eftir Faktorin alla staðni í teim kirkjuligu, sosialu og mentunarligu framtøkum, sum gjørd verða í hansara tíð, og tað ikki bert sum ein áhugaður íspinnari, men sum hin áhaldin gávumildi maður­ in, ið stundum sjálvur, stundum saman við Jørgen Bech ella eftirmonnum hansara, leggur peningaliga støðið undir læknahúsini, ið gjørdi tað møguligt at fáa lækna til Norðoyar so tíðliga sum í 1872, og skúlan við lærarahúsum og bókasavni fýra ár seinni. Eisini kirkjuni, sum bygd varð í 1866, var Faktorurin áhugaður fyri og skal hann hava æruna fyri, at hon var gjørd so høg og stór, at hon hóast fólkatalið var 12­faldað, kortini var nóg stór eini 60 ár seinni. Hann var ein av høvuðs­ monnunum fyri at fáa bygt tað fyrsta sjúkrahúsið í 1896. Tá háskúlin var gjørdur í Føgrulíð, svimji­ hylur úti í Grøv og mangt annað heittu menn ikki til ónyttu á hin aldrandi handilshøvdingin úti í Klaksvíkini, Norðoya mest kenda og best umtókta mann í 50 ár. Blíðskapur so tað munaði Sum vera man hevði Faktorin nógv almenn størv um hendur. Til dømis kann nevnast, at hann í nógv ár sat í kommununi og á løg­ tingi frá 1885­96. Tann kunnleiki, hann hevði vunn­ ið sær í embætisskrivstovun­ um í Havn kom honum til góðar seinni og gjørdi, at ofta varð heitt á hann, tá skrivast skuldi. Álitismaður var og hartil vinsælur. Gestablídni hansara – og konu hansara við – var tiltikið víða um tá á døgum og nógv ár seinni. Tvær ferðir um árið, føðingardag sín 10 apríl og hjá konuni, nýggjarsaftan, høvdu tey opið hús. Har kom at kalla øll bygdin saman, bæði høgur og lágur. Har heima høvdu hann og konan Anna Elisabeth ikki bert havt góðar dagar. Nógv børn mistu tey á ungum aldri. Anna Elisa­ beth var dóttir Onnu Thomasdóttir og Jacob Thomassen Kjelnæs. Tey eiga ongar eftirkomarar “innangarðs”. Tó segðist ein sonur at hava átt eitt barn, haðani tað er ætt. Tað var ein gamal hart royndur maður, sum legði frá sær í 1908 aftaná at hava stýrt handlinum í 50 ár. Tá flutti hann aftur til Havnar til sonin Jóhannes Djurhuus, apotekara, har hann doyr 17. juni 1918, 84 ára gamal. Handilin í Klaksvík um 1856. Húsini t.v. vóru bygd 1847 og fingu navnið Nýggja Pakkhús (14x9 m). Hini eldru vóru so kallað Gamla Pakkhús. Áføst í teimum er Bøkjarahúsið (9,5x8m). Teknað hevur Óli Petersen Tað vóru Jørgen Bech og Sønner, sum Johan Christian Djurhuus leiddi fyritøkuna fyri. Ein av synunum var Peter Bech, sum tók yvir eftir pápan Handilin hjá Jørgen Bech & Sønner við bryggju Handilin við starvsfólki í seinnu árum Næstu ferð Komandi partur verður um son Faktorin, tann væl umtókta doktor Sofus, sum doyði so óeydnisliga Faktorin var ein av oddamonnunum við skipsfiskiskapi. Ein roynd varð í 1869 gjørd við Gylfe