týsdagur 23. juni 2009síða 16

16 Nr. 117 - 23. juni 2009 Tíðargreinin Týski rithøvundurin Günter Grass (1927) hevur skrivað fleiri skaldsøgur, teirra millum Blikk­trumm­ an (1959), sum gjørdi hann heimskendan. Fyri nøkrum árum síðani fekk hann nobelprísin í bók­mentum. Hann og kona hansara hava búð á Møn í Danmark í mong ár. Í einari samrøðu við rit­ høvundan Niels Barfoed (1931) sigur Günter Grass m.a., at um hann hevði verið føddur í, lat okkum siga, 1924 og harvið gjørt eina longri krígstænastu, er tað als ikki óhugsandi, at hann hevði verið drigin við í brotsgerðum. ”Vit vóru jú øll indoktrinerað og fløsk­ að við nazismu, sum vit trúðu uppá.” Hansara virð­ ing fyri Willy Brandt hevur støði í vanlukkuliga stand­i­ num, sum tók seg upp í Týsklandi. Tjúgu ára gam­ al visti hann (WB), hvat klokkan hevði sligið, og í 1933 tók hann avleið­ing­ arnar av hesum og flýggj­ aði til Noregs. Hann fór til Svøríkis, tá Noreg varð hersett av týskarum í 1940. Sum kunnugt varð hann týskur kanslari í 1969 -74. ”Men hóast vit liva í eini aðrari verð, so eru vit nú í einum polstraðum rúmi, sum eitur demokrati. Harrin lovi. Men tá ið eg líti kring meg og uppdagi, hvussu nógv tillaging og opportunisma her valdar, eitt nú í fjølmiðlum, men eisini í tí akademisku verðini, hvussu lítið skal til fyri at fáa fólk at hava seg undan, so spyrji eg meg sjálvan: Harragud, hvussu vildi tað gingið slíkum menniskjum í einum diktat­ uri?” – sigur Günter Grass kanska eitt sindur stúrin. Tá ið ein meiriluti í løgtinginum í 2001 legði køvandi hond á blokkstuð­ ulin, 615.5 milliónir, sum sundurliðar seg soleiðis: 613.9 milliónir lógar­bund­ nar til Heilsuverkið og Almannaverkið og 1.6 mió. til Fiskirannsóknarstovuna, varð proklamerað, at hetta var neyðugt, um vit skuldu fáa sjálvberandi búskap í Føroyum. Mær vitandi hava vit ongantíð fingið eina greiða frágreiðing um, hvussu sjálvberandi búskapur í Føroyum skal skiljast. Í skúlanum lærdu vit, at bert fá lond faa so mikið úr jørðini og havinum, at tey eru sjálvbjargin. At vera sjálvberandi ella sjálv­ bjargin man liggja rættiliga nær hvørjum øðrum. Tað hevði annars verið hósk­ andi og rímiligt, at hesir somu politikarar, sum taka so álvarslig stig í okkara almenna fíggjarheimi, greiddu okkum frá, hví ríkiskassans fígging av Almannaverkinum og Heilsuverkinum skal seigpínast, til tess at vit skulu fáa sjálvbering og frælsi í Føroyum. Orðið sjálvberandi er annars ikki at finna í Før­ oysk Orðabók 1998 av góðum orsøkum. Tað var árið eftir, at hetta ganda­ orðið av álvara krøkti seg í politiska tungu í Føroyum.. Tá ið nú hendan búskaparliga sjálvberingin at ári er fingin frá hondum, fara vit øll til handils at keypa føroyskar radisur og føroysk egg og føroysk eplir og føroyskt slikkarí ikki um at tala. Nú um dagarnar hevur ein almennur málstovnur kunngjørt, at í Føroyum muga vit ikki keypa seingjar­lín o.tl. úr donsk­ um príslistum. So er tann detaljan, hvat og hvar vit skulu keypa, sett upp á pláss. Gott at Buldog, Daels Varehus og Candor eru farin í søguna. Sum kunnugt rindar ríkiskassin útreiðslurnar til dómsvaldið og politivaldið í Føroyum. Um nú fígg­ ingin til hesi øki eisini varð komin í blokkskipanina 1. januar 1988 ella 1. juli 1993, er tað valla nakar, sum kann ímynda sær ruðuleikan, um fíggingin til lóg og ordan hevði verið djúpfryst á sama hátt sum fíggingin til vælferðina. Ella tak nú ta føroysku fólkakirkjuna, sum í eini tvey ár hevur sveimað í leysari luft við ongum lógum. Hon er kanska vorð­ in sjálvberandi á eingla­ hátt. Men hvussu kunnu kirkjan og prestar trívast í lógloysi, spyrja fólk við undran. Ella er tað bara kirkjan, ið er yvir­tikin, og ikki hennara lógir? So ber jú alt til, eitt nú at yvirtaka dómsvaldið við ongum lógum og politiið við ongum politistum. Loysingarfólk – í fjøl­ broyttum politiskum bún­ um – hava í áravís tvíhild­ ið, at danskur politikkur og danskur blokkur vóru orsøkirnar til, at Føroyar fóru á húsagang í oktober mánað 1992. Hetta er ein fatal skeiv diagnosa. Í 1993 hvurvu allar tær mongu løgtings­lógirnar (við at kalla ongum kunn­ gerðum og fyriskipanum) um almenn veðhald, stuðul, lán, upphøgging av skipum o.a. úr landskassa­ num. Tiltøk vórðu eisini sett í verk at byggja eina nýggja meginfyrisiting. Hetta: almenn veðhald, almennur stuðul, almenn útlán, almenn skipaupp­ høgg­ing v.m. – og ein í 20 ár líðandi niðurundirkomin politisk meginfyrisiting – var Ondets rod. Blokkskipanin ella danskur politikkur áttu hvørki lut ella leik í ørskapinum. Verður nú ein nýggjur Sesam-Sesam-politikkur, tá ið blokkurin er sópaður av borðinum og tveittur á bláman, lykilin til eitt Shangri-La í Føroyum? Í løtuni ganga vit úti á eggini á nøkrum, sum líkist búskaparligari sjálv­ týning av landskassanum, og tað fer at ráma væl­ ferðina á øllum økjum og skuldarbinda landskassan við milliardalánum nógv ár fram í tíðina. Sjálvgjørt er, í hesum føri, ikki vælgjørt. Lesið annars sera góðu greinina hjá Sjúrða Skaale, løgtingsmanni, í Sosial­ inum nr. 112. Ella er tað kanska dreym­ urin um eitt olju­klondike, sum órógvar okkara van­ liga vit og skil? Fyri 11 árum síðani uppstóð ein oljupsykosa úti í Tinganesi við einum olju­ málaráði og -harra og øll­ um hartil hoyrandi. Men lítið spurdist burtur úr tí ævintýrinum. Nøkur fá ár (5) gingu, so hvurvu olju­ málaráðið og -harrin sum sápublørur – við ongari olju. Sum ein avleið­ing av hesari psykosu uppstóð um somu tíð eitt sjálvstýris­ málaráð og -harri við øllum hartil hoyrandi. 4 ár gingu, áðrenn tað hvarv – eisini sum sápubløra. Hesin psykodeliski poli­ tikkurin kom í hæddina, tá menn í rama álvara og við fullum vilja fóru undir at tveita almennan pening í milliónatali fyri borð til óbótaligan skaða fyri vælferðina í Føroyum. Eftir stóð (stendur) skattaborgarin, sum ikki eina ferð, gánandi við hárinum niður eftir nakkan­ um. Søgan hjá H. C. Ander­ sen, Konan við eggunum, rennur okkum í huga. Niðurstøðan av øllum hesum má vera, at nú ræður um, kanska meira enn nakrantíð, at fáa fótafesti á gomlum rókum og gøtum og síggja veru­ leikan í eyguni, og at tillaga gongu- og handalag hóskandi til andaligan og handaligan framburð og trivna. Umráðandi er tó í øllum førum at kenna okkara avmarkingar. So missa vit ikki fótafestið. Sjálvberandi búskapur Heri Mohr viðmerkingar en, hvisDanmark dropper kronen og vælger euroen ? Eller som Høgni Høydal har formuleret det: ”Vi bliver nødt til at tænke over, hvor interes­ sant det er at være i periferien af et Danmark, der befinder sig i periferien af EU”. Det kan åbne for en langt bredere debat om Færøernes langsigtede placering. Én mulighed er naturligvis, Fær­ øerne går ind i EU i fællesskab med Danmark. Den udvej vil en betydelig del af de færøske vælgere formentlig afvise fuldstændig. En anden mulig­ hed er, at Færøerne fortsat presser på for at få selvstænd­ ige aftaler med EFTA/EØS. Heller ikke den vej er problem­ fri. For hvore meget EØS/EFTA er der tilbage, hvis Island skrider ? En skal uden meget indhold. En tredje mulighed er, at EU-debatten i Island pludse­ lig åbner for en helt ny diskussi­ on på Færøerne – nemlig om Færøerne bør bruge en optag­ else i EU som grundlag for selvstændighed i forhold til Danmark. Eller sagt på  anden måde: At Færøerne udtræder af rigsfællesskabet og i stedet søger optagelse i EU som selvstændig stat. Det vil være en genvej, som løser nogle politiske problemer, men åbner for andre. Kan den frie republik Færøerne over­ hovedet blive medlem af EU? Kan man opnå aftaler, der er acceptable for færøsk erhvervs­ liv og vælgere? Kan landet med en befolkning på 50.000 bære et så omfattende, forpligtende internationalt samarbejde som EU-medlemskab ved siden af alle de andre opgaver, landet skal klare? Hvor økonomisk attraktivt vil det være – og hvor meget sikkerhed vil EU-med­ lemskabet give? Er der i virke­ lig­heden noget nyt i forhold til dengang, Færøerne besluttede sig for ikke at indtræde i EF/ EU sammen med Danmark? I mange år har EU ikke været noget særligt tema på Fær­ øerne. Selv om holdningerne er lidt forskellige, har den gener­ elle opfattelse været den, at EU som konstruktion ikke giver de små samfund nogle særlige fordele. Men udviklingen i EU er gået hurtigt – og igennem aftalerne mellem Færøerne og EU er der i dag skabt klarhed om end ikke tilfredshed på stort set alle de samhandelsmæssige områder. Men EU-samarbejdet er andet end handel. Taler vi personlig bevægelsesfrihed, tjenesteydelser, uddannelse, forskning og mange af de andre områder, som EU i dag giver allerhøjeste prioritet, står Færøerne udenfor. Vælger man som færing det rødbedefarvede, danske pas i stedet for det grønne færøske, vil man kunne opnå de samme fordele i EU som danske statsborgere – selv om det i virkeligheden er snyd. Og måske er det netop på disse felter, udfordringerne i de kommende år bliver størst. Jeg er ikke i tvivl om, at fremsynede færøske politikere og andre samfundsengagerede i de kommende par år vil gå aktivt ind i en debat om, hvad der bedst tjener Færøernes langsigtede politiske, økonom­ iske, kulturelle og øvrige sam­ fundsmæssige interesser. En forudsætning for at fastholde en stabil befolkningsudvikling, et ordentligt uddannelses- og erhvervsmiljø er naturligvis, at Færøerne kan holde på sine egne unge, og at det færøske samfund tilbyder sine borgere vilkår, der er fuldt på højde med det øvrige Europa. Med Islands beslutning om at søge EU-medlemskab, er der pludselig en dimension i nord­ atlantisk politik, der fuldstænd­ ig har ændret perspektiv. Det afgørende bliver, hvordan fær­ øske politikere og vælgere nu vil besvare den udfordring. At hævde at Islands EU-ansøgning ”ikke flytter et komma” i fær­ øsk politik er i hvert fald at lukke øjnene for den udvikling, der nu vil stille Færøerne over for store udfordringer. Dan’skt málstrev Góði Dan! Takk fyri viðmerkingina! Hugaligt, ikki at verða burturtagdur! Tú kanst ikki geva mær skyldina fyri, at næstan øll staðanøvn eru óbundin! Okkurt einstakt undantak er, treyðugt so. Av Argjum síggja vit Boðan og Borðuna. Í Fuglafirði(num) hava tit eisini okkurt einstakt undantak, t.d. Borgina!! Stik den! Ups! Annars eru staðanøvn óbundin: Blábjørg, Gjógvaráfjall, Kambsenni, Kambsdalur, Jøkladalur, Varmakelda, Slættafjall o.s.fr., o.s.fr. VÍKAR (ikki VÍKS): Sterkt bend kvennkynsnavnorð hava ikki s-ending í hvørsfalli, eintali, men –ar! Í Víkarbyrgi búgva víkarbyrgisfólk, ikki víksbyrgisfólk! Í Vík búgva víkarfólk, ikki víksfólk! Eg havi ikki gjørt hasar málreglurnar! BLAMERA: Hatta orðið er ikki føroyskt! Í donsku-føroysku orðabókini (ikki hinari, tú veitst, kortini) stendur, at tað merkir : at gera sær fyri skommum, at skemma. Eg meini tað! Tú fært tað næstan at ljóða, sum um eg geri málslig mistøk í míni málskriving. Haraftrat biður tú meg gevast, men ikki vænti eg tað! Spell, at so góður urtagarðsmaður sum tú ikki vilt koma inn í »okkara« málurtagarð at lúka »dan- ismur«! Máldálkingarleiðin gagnar ikki okkara viðbrekna móðurmáli! E.S.: Heilsa hinum báðum í »foreiningini«! Við blíðari móðurmálskvøðu Á Borg(ini) í summarsól 2009 málreinsari Eyðun á Borg