týsdagur 21. juli 2009síða 2

2 tíðindi Nr. 137 - 21. juli 2009 Nýggj bók gevur óvanligt innlit í sera bersøgið brævaskifti millum tríggjar av okkara mætastu rithøvundum , Christian Matras, William Heinesen og Karsten Hoydal Bók Anna V. Ellingsgaard anna@sosialurin.fo »Christian Matras’ brev­ veksling med William Heinesen og Karsten Hoy­ dal« er heitið á heilt ser­ merktari útgávu hjá for­ lagnum Fróðskapur, sum júst er komin í bókabúð­ irnar. Talan er um onki minni enn brævaskifti, sum teir tríggir rithøvundarnir Chr. Matras, William Heinesen og Kartsten Hoydal høvdu í tíðarskeiðnum frá endanum á fyrra heimsbardaga til nakað eftir seinna heimsbar­ daga. Í bókini fær lesarin høvi at fylgja við í einum sera livandi, persónligum og ofta rættiliga bersøgnum “brævapráti” milllum teir tríggjar høvundarnar. Hartil gevur útgávan ein sjád­ saman møguleika at fáa innlit í ikki minst føroyskt bókmentaligt virksemi í hesum tíðarskeiðnum. Bersøgin brøv Tað er Anne­Kari Skarð­ hamar, sum skrivaði Ph. D.ritgerð um partar av ritverkinum hjá Christiani Matras, sum hevur fingið skrivað brøvini av. Hartil hevur hon kryddað brøvini við viðmerkingum og frá­ greiðingum til ymiskar til­ sipingar og persónar, so lætt er hjá lesaranum at fylgja við. Umframt arbeiðið at geva út bókmentaligt tilfar, kjak­ ast teir tríggir høvundarnir um og gera viðmerkingar til tekstir hjá hvørjum øðrum. Í brøvunum gera teir eisini metingar av tekst­ um hjá øðrum høvundum, og kjakast annars um ment­ an, politikk og heimligar bókmentir sæð í ljósinum av norðurlendskum og evro­ peiskum bókmentum. Sum heild eru teir sera bersøgnir í hesum brøv­ unum og tað kann væl hugs­ ast, at onkur lesarari fer at hveppa seg við av útsøgnum um ávísar persónar ella hendingar. Í støðum hava brøvini ein meiri privatan dám, har tey til dømis snúgva seg um Bersøgin brøv hjá Heinesen og Hoyd Viðmerkingar frá rit- stjóranum til brævið á høgru síðu: 1. Christian Matras og William Heinesen gikk sammen på Realskolen i Tórshavn 1912-1916. Da Christian Matras høsten 1916 gikk det siste året på realskolen, var Will- iam Heinesen blitt elev ved Købmandsskolens forberedelsesklasse i København (Brovst 1987:18). 2. Jeppe Aakjær (1866- 1930), dansk dikter fra Jylland. Aakjær er særlig er kjent for sine folkelige dikt, men skrev også sosialrealistiske romaner og folkelivsskildringer. De sangbare diktene „Jeg er havren“ og „Jens vejmand“ ble oversatt til færøysk av Christian Matras. Jf. brev 90. 3. Karl, ofte kalt Carli, er Carl Johan Bech (1895- 1988), som ble Færøyenes første dyrlege og var i stillingen fra 1918 til han ble pensjonert i 1961 (Johannessen 2007:399). Han var i slekt med William Heinesen og Jørgen-Frantz Jacobsen, var fem år eldre enn dem og hadde status som høvding for de andre guttene i barndommen. I 1912 ble Carl Johan Bech veterinærstudent ved Landbohøjskolen i Danmark og tok av- sluttende eksamen i 1917(Brovst 2000: 9ff, 48-49). 4. Christian Matras ble opptatt som elev ved Sorø Akademi høsten 1917. 5 Christian Matras var „losjerende“ hos Sigrid Lützen fra Sandoy, som hadde flyttet til Tórshavn da hun ble enke og tok skoleelever i pensjon (Skarðhamar 1996:23, Debes Dahl 2001:110f). Úr »Christian Matras’ brevveksling med Wil- liam Heinesen og Karsten Hoydal« Persónlig hjartasuff, bókmentakjak, politikkur ... Brøvini hjá Chr. Matras, William Heinesen og Karsten Hoydal reika víða í sermerktari útgávu frá forlagnum Fróðskapur Parlagið stendur sína roynd á ólavsøku Úr øllum ættum koma gestir – gestaboð og fólkaskikkur Vakmyndatól: Her verða syndirnar avdúkaðar Sosialurin gevur tær Føroya størsta ólavsøkublað Við 128 spennandi litsíðum man ólavsøkublaðið hjá Sosialinum vera størsta blað, sum nakrantíð er framleitt í Føroyum Í dag fáa føroysk húski ólavsøkublaðið hjá Sosialinum ókeypis í postkassarnar. Við 128 síðum av spennandi lesnaði og lýsingum, er ólavsøkublaðið í ár helst størsta einstaka blað nakrantíð í landinum. Í blaðnum er ein ørgrynna av lesnaði, mest til skemt, men eisini okkurt til álvara. Les um parlagið, sum stendur sína roynd á ólavsøku og um serføroysku ólavsøkukenningina. Finn svarið upp á, hví tríggir føroyskir miðlaredaktørar høvdu eitt skulkiskema, tá teir gingu í studentaskúla. Og hvat sigur R.C. Effersøe á Tinghúsvøllinum í samrøðu við Tórodd Poulsen? Í ólavsøkublaðnum kanst tú eisini lesa um gestaboð og fólkaskikk á ólavsøku, og um vakmyndatólini, sum síggja allar ólavsøkusyndirnar. Í ólavsøkublaðnum finnur tú eisini umrøður av tiltøkum, sum verða á ólavøku, og ikki minst: Stóru skránna fyri alla ólavsøkuna. ­rd 6 Ólavsøkublaðið – juli '09 7 Ólavsøkublaðið – juli '09 Hon situr full, og hann roynir at fáa hana heim. Ólavsøkan er ársins veistla, tá fólk drekka, hugna sær og hava tað stuttligt. Men hvat við parlagnum og hvat við børnunum, tá vit fáa upp í høvdið? Tey standa har so sjelaglað og klemmast. Ólavsøkan sigst vera okkara valentine. Høgtíðin, tá ung finna saman, og pør aftur verða forelskað og ganga hond í hond eftir Áarvegnum. Men er tað nú veruliga so? Fær kærleikin rúm á ólavsøku? Parlagið fær roynt seg á ólavsøku Tríggjar vísar konur um parlagið á ólavsøku Armgarð Arge, teologur Mena Joensen, alkohol­ misbrúksráðgevi Marit Petersen, kærleikscoach Fyrr var sagt, at tað var fríggingar­ myrkt á ólavsøku. Ólavsøkan var staðið og tíðin, tá tú kundi finna tær maka. Men í dag ferðast vit øll líka nógv, og fólk hittast á netinum og aðrastaðni. Er kærleikin horvin úr ólavsøkuni? – Tey ungu í dag fara neyvan á ólavsøku fyri at finna sær maka, heldur Marit Holm Petersen, kærleikscoach. Hon heldur, at ung í dag hittast á netinum, har tey eru nógv meira opin og erlig enn tey eru á dansigólvinum ella á einum gøtuhorni á ólavsøku. – Fara tey til Havnar á ólavsøku, so fara tey á ball og eru saman við vinum, sum tey kenna frammanundan. Armgarð Arge, teologur, er partvís samd. – Tá ið tú leggur profil á netið, sum nágreiniliga lýsir hvør tú ert, og hvønn tú søkir, so fellur tú neyvan fyri tí fyrsta og besta á ólavsøku. Men kærleikin er ikki altíð so lættur at stýra, hann kann yvirraskað – ikki minst á ólavsøku. Tí ólavsøkan er eitt time-out frá gerandisdegnum. Ein kulmination av summarinum, har vit lata okkum í annan ham og koma hvørjum øðrum meira við. – Ólavsøkan er eitt yvirgangsrit, har vit hava kenslurnar frammi og eru opin. Og hetta kann bæði vekja og endurvekja kærleikan. Parlagið kann gránað í gerandisligum stúranum um bil, hund og lívstrygging, og tí er tað gott við høgtíðum sum ólavsøkuni, har vit í veistlulag nema við kenslurnar hjá hvørjum øðrum, so forholdið aftur gerst spennandi og tølandi. Men skal lív kveikjast í kærleikan, so er tað ikki nokk bara at ganga hond í hond eftir Áarvegnum. Sambært Margit Holm Petersen, kærleiks-coachi, er lykilin heldur, at vit loyva hvørjum øðrum at njóta ólavsøkuna bæði saman og hvør sær. – Vit eru ikki bygd at hanga saman alla tíðina. Maður og kona eru ymisk og skulu eisini loyva sær ymiskleikan. Hevur hann hug til okkurt, so lat hann fara, og finn tú so tína egnu gleði, og sjálvandi eisini umvent, viðmælir kærleikscoachurin. Hon eftirlýsir spontanu gleðina á ólavsøku. Vit hava jú so nógv at gleðast um. – Hyggja vit inn í okkum sjálvi heldur enn eftir materiellum virðum, so finna vit út av, at hvør dagur hevur sínar gleðir, vit skulu bara duga at njóta tær. Tað er við ólavsøkugleðini sum við allari gleði yvirhøvur, hon kann ikki keypast. Mín elskaða Skal man bara loyva hvørjum øðrum at fjasa og flippa út uttan mørk, og hvussu við sjalusi? – Fyrst og fremst haldi eg, at vit skulu unna hvør øðrum gleðina at møta góðum vinum og kenningum, sigur Marit Holm Petersen, kærleikscoach. – Men vit kunnu gera makanum greitt, hvar okkara mørk ganga. Eingin eigur at finna seg í, at makin brýtur tíni mørk, men vit kunnu seta mørkini uttan at brigsla, eru ráðini hjá Marit Holm Petersen. Armgarð Arge, teologur, sigur, at sjalusi er irrationell og uttan samband við veruleikan. – Ert tú sjalu, so liggur orsøkin ofta í tínum lívsførningi ella einum lágum sjálvsvirði. Og kemur óttin, tí makin veruliga er ótrúgvur og óalítandi, so nyttar tað einki at fjøtra hann ella noyða hann til nakað. So drepur tú bæði kærleikan og gleðina, sigur teologurin. – Man má velja at trúgva, at alt sum skal henda, tað hendir. Og um hann er so býttur -ella hon er so býtt – at spæla sær av við meg, so er tað teirra trupulleiki, leggur Mena Joensen afturat. Marit Holm Petersen, kærleikscoach, leggur dent á, at kærleiki er at unna hvør øðrum gleði. – Tað er gott fyri kærleikan, at man unnir hvør øðrum gleði. At man kann fara í býin í hvør sínum lag og so sita og fortelja og flenna saman aftaná. Tá smittar man hvønn annan við gleði, og kærleikin veksur. Men alt ov nógv deila ikki gleðirnar, tí so verður hin øvundsjúkur. Í staðin fyri gleði og kærleika velja tey sita oman á hvørjum øðrum og halda hvørjum øðrum í misskiltum tjóðri. – Eg veit um menn, sum ikki kunnu dansa meir enn tveir dansir við aðrari, tí so verður konan óð, og tað eru menn, sum gerast firtnir, um konan tosar ov leingi við ein annan mann. Úrslitið er, at eingin er glaður. Alt her í lívinum er eitt val – tú velir til ella velir frá. Og tú mást liva við avleiðingunum. – Um tú livir í einum ólukku- ligum hjúnabandið og sært ólavsøkuna sum ein kempi skoringsmarknað, so fær tað avleiðingar, og tað mást tú so liva við, staðfestir Armgarð Arge. Ólavsøkan er høgtíðin hjá allari familjuni. Ikki so at skilja, at øll skulu vera við til alt, men ólav- søkan má ikki haldast uppá premissirnar hjá bara einum persóni í familjuni, sigur Armgarð Arge. – Konur hava havt eina ótrúliga óinteressanta ólavsøku í nógv ár. Tí tað var ein mannfólkaveistla, har teir kundu reypa og vera øðiligir, meðan góðu mammurnar og børnini fóru tíðliga í song. Í dag er øðrvísi. Vit síggja ikki longur hesar deyðdruknu menninar, sum fyltu býarmyndina á ólavsøku fyrr, og súra konan, sum gekk og hálaði hálvfullan mann, er eisini um at hvørva. Hetta kann millum annað koma av, at ólavsøkan sum veistla ikki hevur sama týdning sum fyrr, heldur Armgarð Arge, sum vísir á, at fyrr vóru tvær stórar veitslur: annað jólakvøld og ólavsøkan. Men nú býður árið so nógvar aðrar veistlu, at alt skal ikki brennast av á ólavsøku. – Og so duga vit kanska betur at virða hvønn annan og gera innanhýsis avtalur, so tað er rúm fyri, at bæði maður, kona og børn fáa eina góða og stuttliga ólavsøku. Mena Joensen, alkoholmisbrúksráðgevi, sigur, at eisini á rúsdrekka-økinum skulu geva hvørjum øðrum frælsi. – Í fyrstuni, tá eg bleiv edrú, helt eg eisini, at maðurin skuldi vera tað. Men hann dugir at drekka, og honum dámar tað, so hví skal eg taka tað frá honum? Tær tríggjar eru tó samdar um, at eitt greitt mark er fyri stuttleika: Børn og full fólk hoyra ikki saman. – Tað líkist svartasta ongum at foreldur ganga sjónliga ávirka við børnum á ólavsøku, sigur Mena Joensen avgjørd. – Nei, hetta hoyrir ongastaðni heima, og er ágangur móti børnunum, leggur Marit Holm Petersen afturat. Hetta merkir sjálvsagt ikki, at øll skulu vera avhaldsfólk á ólavsøku. Børn hava eisini brúk fyri at síggja, at foreldrini kunnu drekka eina øl ella eitt glas av vín uttan at missa tamarhaldið. Tað týdningarmesta er, at ólavsøkan verður hildin í kærleiksfullari virðing fyri hvørjum øðrum, bæði vaksnum og børnum. - Og vit skulu læra okkum at tosa og gleðast um, hvussu stuttligt vit høvdu tað, í staðin fyri, hvussu full vit vóru, sigur Marit Holm Petersen, kærleikscoach. Lagt til rættis: Dorit Hansen Myndir: Jens K. Vang/ Beinta Haraldsen Sjalusi er irrationell Skeg ella skít Hon er ótrygg, tí hann hyggur eftir einari aðrari. Á ólavsøku hitta vit gamlar vinir og fyrrverandi flammir. Vit práta, hyggja og flirtra. Men hvar gongur markið? 14 Ólavsøkublaðið – juli '09 15 Ólavsøkublaðið – juli '09 Í ár er møguleikin fyri eini føroyskari kenning á tjóð­ arhátíð okkara størri og betri enn nakrantíð áður Stutt fyri jól í fjør fingu føroyingar sín tjóðarsnaps, tá fyritøkan Dism við Mortan Mols Mortensen og Erling Eidesgaard á odda, fór undir at framleiða føroyskt rúsdrekka. Úrslitið var akvavitt, ið fekk navnið Lívsins Vatn. Fyri góðum mánaði síðani kunn­ gjørdu somu menn, at nú fekst Eldvatn. Eldvatn er vodka, framleitt úr føroyskum vatni til føroyingar. At skola sterka løgin niður, hevur føroyingurin manga føroyska øl í at velja. Føroya Bjór framleiðir og selir hópin av ymiskum øli, og harvið eru møguleikarnir fyri at drekka sær eina reina føroyska kenning er størri og betri enn nakrantíð. Nossaheitur snapsur Men er tað nakað, ið er serføroyskt og hoyrir tjóðarhátíð okkara til, er tað sermerktar blandingar við einum heilt óvanligum temperaturi – ofta nevndur nossatemperaturur – bjóðaður úr lummafløsku. Hóast tað ikki er til at vita, hvat tú fært í munnin, eru nakrir aftur­ vendandi løgir, ið tú heilt víst fært bjóðað á ólavsøku. Heitt Taffel Akvavitt, ein sonevnd­ ur reyður Aalborg, er tann mest vanligi. Ein variantur av hesum er at sleppa nakað av sitrónvatn í. Ikki tí, at tað verður betri av tí, men tað ger man bara. Heitt og bíligt ginn er somuleiðis tiltikið. Ein nýggjari drykkur er Baileys, hvørt løgur í høvuðsheitum er gjørdur á whiskey og róma, og fær hann ein ógvuliga undarligan og klumputtan konsistens av liggja í flógva vestalummanum. Famous Grouse og annað whisky í minni dýra endanum, eru eisini klassikarar. Við øðrum orðum er tað dansk­ asta akvavitti eins føroyskt og Lívsins Vatn á ólavsøku. Skál og góða ólavsøku! ______________________________________ Rólant Waag Dam rolant@sosialurin.fo Ein feit FØROYSK KENNING Drekka fyri átta milliónir Smáir 100.000 litrar av øli, góðir 20.000 litrar av víni og smáir 20.000 litrar av spiritusi. So mikið leggja føroyingar inn undir seg upp undir ólavsøku »Skál og góða ólavsøku!« Á ólavsøku verður drukkið, og tað verður drukkið nógv. Við festivalum bæði fyri og eftir ólavsøku er ilt at siga, hvussu nógv fólk drekka júst á ólavsøku, men Rúsdrekkasøla Landsins hevur gjørt eitt yvirlit yvir, hvat og hvussu nógv løgdu undir seg, tær báðar tvær vikurnar fyri tjóðarhátíð okkara í fjør. Selja fyri átta milliónir Rúni Herup Olsen, innkeypsleiðari í Rús­ drekkasølu Landsins, sigur, at tey meta, at sølan verður nakað tann sama í ár sum í fjør. Tað merkir, at føroyingar helst fara at keypa rúsdrekka fyri 8.245.197 krónur, tí so mikið brúktu føroyingar í Rúsdrekkasølu Landsins upp undir ólavsøku í fjør. Hesar krónur vórðu býttar soleiðis, at 4.341.801 krónur fóru til spiritus, 2.411.091 krónur til øl og 1.492.305 krónur til vín. Fyri hesar pengar fingu føroyingar 95.046 litrar av øl, 22.279 litrar av víni og 19.596 litrar av spiritus. Tilsamans 136.921 litrar av rúsandi løgi. – Um eg persónliga skal gera nakrar viðmerking til innkeypsvanarnar í løtuni, so rokni eg við, at serliga sølan av cider fer at verða stór upp undir ólavsøku í ár, sigur Rúni Herup Olsen sum viðmerking til hagtølini. Drekka meiri vín Í yvirlitinum hjá Rúsdrekkasølu Landsins verður cider bólkað undir vín. Tað sæst eisini aftur á hagtølunum, sum vit eisini prenta her á síðuni, tí í 2008 seldu tey væl meiri vín enn í 2007. Harumframt minkaði sølan av bæði øl og spiritus frá 2007 til 2008. Rólant Waag Dam rolant@sosialurin.fo 2008: Vín 22.279 litrar Kr. 1.492.305 Spiritus 19.596 litrar Kr. 4.341.801 Øl 95.046 litrar Kr. 2.411.091 2007: Vín 18.999 litrar Kr. 1.267.037 Spiritus 22.106 litrar Kr. 4.551.510 Øl 105.441 litrar Kr. 2.625.966 MYND: ÁLVUR HARALDSEN MYND: ÁLVUR HARALDSEN