fríggjadagur 4. september 2009síða 27

Nr. 168 • 4. september 2009 Vikuskifti 27 erugrundarlag okkara prosjektinum Føroyar, setir tí tíð og orku av til at seta orð á, hvussu ein vil og evnar at leggja orku í at seta stevnumið saman við øðrum, at loysa uppgávurnar saman við øðrum, og saman við øðrum at samskifta innanhýsis og uttanhýsis. Í hesum høpi samskifta vit við teim avgerðum vit taka, við okkara atferð og við tí leikluti, vit geva okkum sjálvum í heildini. Mest viðkomandi áhugamálini Tilverugrundarlagið í Føroyum er tengt at hvørjum einasta borgara í landinum. Høvuðsspurningurin er, hvussu vit fáa tengt alla tjóðina saman í eina eind, fyri síðani at brúka neyðugu orkuna, har hon liggur frægast fyri í tí einstaka prosjektinum – og samstundis tryggja, at hvør einasti borgari í bygd og í bý fær møguleikan at dugna tjóðini – umframt sær sjálvum. Hetta er eitt vilkor í eini tjóð við 50.000 borgarum. Men alt hevur eina byrjan. Viðkomandi stigtakarar er eitt av mest viðkomandi áhuga málu­ num, sum viðgjørt omanfyri. Arbeiðshættirnir eru nær tengdir at stigtakarunum. Tí hongur øll menning í tunnum tráð júst á tí økinum. Tað merkir samstundis, at tað er eins avgerandi fyri tjóðina í dag, hvussu vit útvelja og styðja stig takar in, sum tað fyrr var, hvussu tjóð in útvaldi skilafólkið á sjógvi og landi og í bjørgunum. Ein annar týðandi partur er fíggjarkervið. Umframt ar­ beiðs hætt ir er tað alneyðugt, at fíggjarkervið vil og evnar at seta stevnu og arbeiða saman við stigtakarum. Einasta gongda leið in er, at tann, sum hevur valt prosjektið Føroyar, og sum hev ur sett kós eftir at dugna pro sjekt­ inum víð fíggjarligum íkasti, má eisini seta sær sum strategiskt mál at forvinna pening av hesum íkasti. Hetta merkir eisini, at prosjekt Før oyar ikki verður dugnað við al menn um studningi. Tað førir okkum til tann almenna geiran. Spurn ing urin er, hvønn leiklut tann almenni geirin skal hava? Mítt uppskot er, at tað almenna skal røkja sína egnu uppgávu so gott, sum yvirhøvur til ber. Í fyrsta lagi við atliti at teirri funktión, við kom andi eind fyriskipar, og í øðrum lagi við atliti at teim menningarmøguleikum, sum liggja í hesi funktión. Og at samstarva við viðkomandi pro­ sjekt í privata geiranum sambært hesi reglu. Tí eingin menning er møgulig, sum ikki á ein ella ann an hátt hevur sítt grundarlag í eini rakstraruppgávu. Hesin veruleikin, saman við tí veruleika, at stórur partur av tí almenna í hesum høpi hevur ver ið – og er – í “krígsstøðu” er helst høvuðsorsøkin til at menn ing ar úrslitini eru so eiðasør hesi seinastu 10 árini, síðani krepp an fyrst í níti­árunum hasaði av. Føroyska tjóðin kann í verki san na orðini hjá Erik Johnsen: “Erfaringen viser, at det er farligt for både det nuværende og det frem tid ige eksistensgrundlag at strække våben.” (E. Johnsen, 2006). Tann politikarin, sum hevur valt prosjektið Føroyar, hevur tí møgu le ika at dugna tjóðini, tá ið hann hóast ymisk argument um “effektivitet”, “upprudding”, “til lag ing”, “svans” o.a.m. tó megn ar at fáa tamarhald á “krígs­ huginum” innan tey øki, við kom­ andi varðar av. Raðfesta vit týdningin í áhuga­ málu num, er tað heilt grund leggj­ andi, at stigtakarar og fíggjarkervi meg na at halda kós og møguliga seta meira orku av til menning tað næsta árið ella tvey – í fleiri og fleiri prosjekt. Sjálvt undir teim um umstøðum, tjóðin hevur at bjóða slíkum prosjektum. Harnæst eiga serliga lands­ stýris fólkini at vera á varðhaldi, tá ið tey fáa “krígsavbjóðingar” fyri lagd ar til góðkenningar. Strategisk útlit Tann brennandi spurningurin er so, hvørt tað er møguligt at seta so nógv prosjekt í verk við slíkari megi, at tað flytir nakað í heildini. Met ing in í dag er, at seinastu 20 árini eru vit í Føroyum í meðal vorðin umleið 3% verri fyri enn danir hvørt 4 ára valskeið. Í 1988 fra m leiddi hvør føroyingur umleið tað sama, sum hvør dani, og í dag fram leiðir hvør føroyingur umleið ¾ av tí, hvør dani framleiðir Spurningurin er tí, um vit hava nakr an møguleika innanfyri 10 ár at menna vinnuliga grundarlagið so nógv, at vit venda hesum ráki­ num? Mítt boð er eitt treytað ja. Vit hava í dag bæði viðkomandi æt lan ir – strategisk prosjekt – og am boð og royndir, sum vit hava fyri neyðini, skal nøkur skipað røð av ætlanum fáast til høldar. Prosjektini, sum eru komin rætti liga væl áleiðis, eru í dag helst eini 10-15 í tali, harav eini 3-4 mær vitandi hava týðandi stra teg iskt potentiali – bæði í bein lei ð is úrtøkumøguleikum og sum støði fyri framhaldandi menn- ing og tilgongd av nýggjum pro sjekt um. Havast skal í huga, at nakrar fáar hundraðtals millión ir kr. árliga í øktum út flutn­ ingi gera mun í føroyska bú skapi­ num. Slík tøl liggja innanfyri teir møguleikar, sum eru í eyg sjón í teimum 3­4 mest búnu pro sjekt­ un um, so uppgávan er at fáa tey fyrstu prosjektini til høldar, so leið is at gongd kemur á. Hóast vinnuframaparturin av almennu Føroyum nú eisini er “krígsherjað øki”, hava vit í dag eina “sleipistøð” til nýggjar æt lan ir og bæði ástøði og roynd ir at brúka hana. Hetta ger, at evnini at fáa stóran part av menningarorkuni til høldar í ítøki­ ligum úrslitum nú eru heilt góð. Strategisku útlitini eru tengd at tveimum høvuðsspurningum. Annar er, hvørt vit hava tæri til tess. Hóast veruleikin fyri tey fles tu økini kenst soleiðis, at ork an er minkandi, meti eg ikki, at tað er nakar stórvegis trupulleiki. Part víst liggur so nógv orka niður bund in bæði í fiskivinnuni og í almenna geiranum, at okkum ikki kemur at vanta arbeiðsorku í bræði. Tann mentunarliga og útbúgvingarliga partin av tæri­ num kunnu vit kanska ivast meira í. Sjálvur meti eg ikki, at tað gerst ein fløskuhálsur, tí samskiftið við hini norðanlond – og onnur lond – kann mennast munandi. Hin spurningurin er tengdur at okkara vilja og evnum at seta felags stevnu í prosjektinum Før oy ar og at loysa uppgávurnar á leiðini í felag. Viljin og evnini til at átaka okkum váðan, sum altíð stendst í sambandi við at seta kós út í tað óroynda. Sjálvur meti eg, at vit í føroysku tjóðini hava nógv í tæguni frá teimum, sum und an gingu. Arbeiðsumtøðurnar hjá før oyskum stigtakarum kunnu lætt liga lýsast við myndunum “Møsn ar á” og “krígsherjað øki”. Í gerand is degnum skal stigtakarin fyri stóran part vassa í runuvatni upp undir miðju í “Møsnará”. Alt eftir, hvussu heppin ein hev ur verið at stýra uttanum “krígs herj að øki”, skal ein ígjøgnum eitt slíkt nos eina ella tvær ferðir ár liga – tá ið heilt væl stendur til, annað hvørt ár. Undir hesum um støð um skal kós og ferð í pro sjekti num haldast, skal nakar møgu leiki vera fyri at røkka sett um málum. Spurningurin var, hvørt tað er møgu ligt hjá føroysku tjóðini at fáa nóg nógv prosjekt til høldar tey næstu 10 árini, fyri at broyta ver an di gongd. Tá ið mítt boð upp á eitt svar er treytað, er tað tí, at eg kann ivast í, um tað undir hesum umstøðum ber til hjá nóg nógv um stigtakarum at fáa nóg nógv viðkomandi prosjekt til høld ar. Møsn og “kríggj” eru høvuðs­ av bjóð ingarnar í føroysku tjóðini í løtuni. Tí skal tað vera mín áheitan á øll teirra, sum ynskja at dugna pro sjekti num Føroyar, at hvør ein stak ur ger upp við sjálvan seg, hvussu viðkomandi dugnar sær sjálvum, hvør øðrum í nær­ um hvørvinum og heildini. Hvør kommuna, hvør oyggj – eisini út oygg jar nar, hvør stovnur, hvør tón leika bólkur, hvørt tíðindafólk, hvør svimjari, hvør felagsskapur, hvørt aðalráð, hvør politikari o.s.fr. Skulu vit venda føroysku skútuni, má hvør ein stak ur partur av heildini gera upp við sjálvan seg, hvussu ein dugn ar heildini heldur enn við makt at skava enn meira burturúr teirri tæguni, vit øll eru í holt við at tøma. Tá ið alt hetta er sagt, hoyrir tað eisini við í somu mynd av støðu ni, at í teim førum, har tað hevur hepnast at skapa eitt dugn an di arbeiðsumhvørvi kring stra- teg i sk prosjekt, dugi eg illa at ímynda mær, at tað gerst nógv bet ur nakra aðra staðni í heimi. Av sær sjálvum ella við uttan­ fyri standa ndi initiativi ver ð ur einki tilverugrundarlag styrkt. Eins og eitt og hvørt ættar lið í eini og hvørji tjóð hev ur um endan á framtíðar til veru grund­ ar lagi tjóðar, soleiðis stendur okkara ættarlið eisini við fram tíð­ ar Føroyum í hondini. Støðan er hættislig. Men eru vit nóg nógv, sum saman vilja pro sjekt ið Føroyar, vil tað vísa seg, at skútan vendir. Signar P. Heinesen