týsdagur 29. september 2009síða 13

Nr. 185 - 29. september 2009 13 Tað er ógvuliga óheppi, at fjølmiðlarnir í málin­ um um upptiðningina av blokkinum flyta fokus frá landspolitikkinum, ríkis­ felagsskapinum og væl­ ferðini, og heldur dyrka persónsmál og íspinna politiskt stríð, nú okkum mest av øllum tørvar politiskan stabilitet Allir føroyingar vita innast inni, at avleiðingarnar av skerjingini og fastfrysting­ ini av blokkinum, nú tað sansar at fíggjarliga, síggj­ ast aftur í játtanunum til eitt nú Sjúkrahúsverki, Almannaverkið og Skúla­ verkið, og ikki minst í hallinum á fíggjarlógini. Skerjingin og fastfrysting­ in hevði nevniliga við sær, at landskassin seinastu fáu árini er drenaður fyri 3,8 milliardir krónur. Bara í 2009 hevði blokkurin verið heilar 597,5 milliónir hægri, enn hann er, var avgerðin um at skerja og fastfrysta blokkin ikki tikin. Hesi tøl hevur Fíggjarmála­ ráðið nágreiniliga rokna út, og eru tølini at finna á heimasíðu Føroya Løgtings undir skrivligu fyrispurning­ unum nr. S24/2009 og S25/2009, sum fíggjarmála­ ráðharrin svaraði á Løgtingi 17. apríl 2009. Inniverandi ár hevur Løgtingið kent seg noytt til at skuldarbinda landskass­ an og harvið eftirtíðina við 500.000 milliónum krón­ um fyri at rinda hallið á fíggjarlógini og halda sam­ felagshjólunum malandi. Skuldarbindingin er sjálv­ sagt ein fylgja av m.a. skerjingini og fastfrysting­ ini av blokkinum. Fíggjar­ lógarhallið og harav fylgj­ andi skuldarbindingin verður, sum útlitini eru, ikki minni í 2010. Talan verður sostatt um eina heila milliard krónur ella meira í skuldarbinding, eftir bert tveimum árum. Hettar er tann beiski veruleikin, vit noyðast at fyrihalda okkum til. Boðskapurin frá Sambandsflokkinum Sambandsflokkur hevur tí mælt sínum samgongu­ feløgum til at tiðna blokkin upp aftur, og soleiðis bøta um tann skaða, sum avgerð­ in um at skerja og fastfrysta blokkin hevur havt við sær. Við øðrum orðum, so velur Sambandsflokkurin sosiala vælferð og samfelagsmenn­ ing í ríksfelagsskapi framm um loysingartilgongdina, sum vísir sítt sanna andlit, nú tað sansar at fíggjarliga. At hinir báðir flokkarnir í samgongu og loysingar­ flokkarnir í andstøðu ikki eru av somu áskoðan og Sambands­flokkurin, er so ein politiskur veruleiki, vit mugu fyrihalda okkum til. So einfalt er tað. Fjølmiðlarnir reingja veruleikan Tí er tað burtur úr vón og viti, at fjølmiðlarnir lata seg draga eftir hárinum av loys­ ingarflokkunum, og kropp á kroppi gera málið um upp­ tiðningina av blokkinum til ein innanhýsis trupulleika í Sambandsflokkinum og í samgonguni. At loysingarflokkarnir hava ein forkláringstrupul­ leika mótvegis teimum borgarum, sum nú kenna sviðan av skerjingini og fastfrystingini av blokki­ num, eins og loysingar­ flokkarnir mugu standa til svars fyri tí veruleika, at landskassin við lántøku í løtuni skuldarbindur okk­ ara eftirkomarar við 500.000 milliónum krón­ um árliga, fyri at kompen­ sera fyri blokkniðurskurð­ in, er sjálvsagt veruligi trupulleikin hjá loysingar­ flokkunum. Ein trupulleiki, sum loysingarflokkarnir av øllum alvi royna at tiga burtur og snúgva sær undan. Sum tað sær út í løtuni, er tað eisini í ein ávísan mun eydnast loysingar­ flokkunum at krúpa undan ábyrgdini av egnum gerðum við at og ávirka fjølmiðlarnir soleiðis, at miðlarnir flyta fokus frá tí politiska veruleikanum. Dupultmoralsku fjølmiðlarnir dusa sær At tað í løtuni sansar at fíggjarliga í okkara sam­ felag er eingin loyna. Sjúkrahúsverkið leggur trýst á politisku skipanina við eitt nú at skerja til­ boðið av viðgerðum uttan­ lands, av tí at játtanin er brúkt, eins og talið á skurð­ viðgerðum í Føroyum eftir øllum at døma verður skert restina av árinum vegna sparingar. Eisini innan almannaøkið verður lagt trýst á skipanina, nú fíggj­ arorka ikki er til øll tey tilboð, sum uttan iva kundu gagnað brúkarunum. Skúla­ verkið, eitt nú Fróðskapar­ setrið leggur somuleiðis trýst á, fyri at fáa meirjátt­ an á fíggjarlógini fyri komandi ár. Her er tað, at dupultmor­ alur fjølmiðlana veruliga kemur til sjóndar. Fjøl­ miðlarnir dusa sær nevni­ liga í teimum trupulleikum, sum fíggjarliga trongstøð­ an hevur við sær, men seta kikaran fyri ta blinda eyg­ að, og dyrka íspunnar samgongutrupulleikar og persónsstríð, tá Sambands­ flokkurin vísir á orsøkirnar til fíggjarligu trupulleikar­ nar og roynir at loysa teir, eitt nú við at tiðna blokkin upp aftur. Persónsmál og stríð geva eftir øllum at døma betur yvirskriftir, krevja lítla arbeiðsorku og selja helst eisini betur, enn djúptøkin journalistikkur og lands­ politikkur á hægri støði. Tí er tað ógvuliga umráð­ andi, at vit eru kritisk og meta um tilfarið, sum fjølmiðlarnir dagliga royna at selja okkum. Vit skulu minnast til, at tíðindaflutningur er ein handilsvøra. Sambandsflokkurin, blokkurin og fjølmiðlarnir løgtingsmaður Jaspur Vang Í oddagrein í Sosialinum herfyri um sendingina við floksformonnunum á Hvonn, verður formaður Javnaðarfloksins endur­ givin fyri at hava sagt, at vælferðin skal skerjast. Eisini verður nevnt, at nútimans javnaðarflokkar ikki himprast við at skerja vælferðina. Sum undirrit­ aða hoyrdi sendingina, segði formaður Javnaðar­ floksins, at tað snúi seg um at verja og framtíðartryggja vælferðina. Skeiva endurgevingin í oddagreinini kemur tó á ein hátt inn í kjarnuna í spurninginum um vælferð. Hetta er eitt trupult, men neyðugt evni at taka upp. Spurningurin er nevniliga, hvussu tú definerar vælferð. Er ein fimmti ára gomul vælferðarskipan ævug, og skal hon verða tað, hóast samfelagið og kringumstøðurnar broytast. Skal skipanin verða ævug og ikki kunna endurskoð­ ast, so ber ikki til at endur­ nýggja og umskipa væl­ ferðina, so hon framvegis røkkir sínum endamáli, at koma teimum veiku til góðar. Vit hava skipannir, við t.d hjálpitólum, har ein persónur við t.d løgtings­ mannaløn fær somu hjálpu­ tól sum ein einlig mamma uttan at gjalda eina krónu. Er hetta tann vælferðin, ið vit skulu halda fast við, so hava vit ikki fíggjarorku at innføra betri skipannir til t.d stakar uppihaldarar. Hóast hesin bólkur hevur munandi meira hjálp fyri neyðini enn ein løgtings­ kvinna. Hetta er ein sera grund­ leggjandi spurningur, tí vælferðarsamfeløgini vóru uppbygd soleiðis frá byrj­ an, at almennu skipaninnar vóru universellar og harvið fyri øll óansæð inntøku. Spurningurin er, um til ber at broyta ella avmarkað hetta prinsippið og gera skipaninar meira beinrakn­ ar til tey, ið hava tær fyri neyðini. Summi vilja ivaleyst siga, at um ikki øll fáa sín part av vælferðini óansæð inntøku, so vilja tey ikki vera við til at gjalda. So vil samhaldsfasta fíggingin av samfelagnum hvørva. Sum eg síggi tað, so er hetta ein balansugongd, har tað snýr seg um at finna javnvágina millum tað universala og tað sosialt rætta. Tað er ein sannroynd, at krøvini til betri og fleiri vælferðarskipanir økjast í takt við, at vælferðin økist. Hygg bara at heilsuverki­ num. Trupulleikin er, at inntøkurnar at fíggja vælferðina ikki økjast samsvarandi. Tvørturímóti hava allir flokkar verið við til at máa støðið undan vælferðini við at skerja blokkin og geva stórar skattalættar til miðal­ og hægri inntøkur, uttan at seta nakað í staðin. Hesar skerjingar eru ikki avloyst­ ar av hægri inntøkum, tvørturímóti økist hallið á fíggjarlógini. Taka vit skattalættarnar og hvør ið hevur fingið ágóðan, eru tað tey, ið hava miðal­ og hægri inntøkur. Sostatt er samhaldsfasta fíggingin av samfelagnum avskeiklað. Spurningurin er tí, um hetta ikki kann legitimera inntøkureguler­ ing av ávísum almennum skipanum. Javnaðarpolitikkur hevur altíð verið at vilja broyting­ ar, men tað tykist sum um einhvør broyting verður uppfatað sum ein skerjing av vælferðini. Skal onki broytast ella avviklast, so ber heldur ikki til at menna vælferðina, uttan so at inntøkurnar verða øktar munandi. Vit mugu endur­ skoða gamlar skipannir og finna eina nýggja javnvág millum tað universella og samhaldsføstu fíggingina av samfelagnum. Hetta má gerast, um bera skal til at framtíðartryggja vælferð­ ina. Hetta er ein trupul, men neyðug tilgongd, sum vit, eftir mínum tykki, ikki koma uttanum. Hin neyðuga broytingin er almenna umsitingin og mátin hon er skipað uppá. Vit hava eina, eftir mínum tykki, sera stirvna skipan, ið stovnsligger alt og øll. Tykist mangan sum siktið er at fasthalda fólk í yms­ um almennum skipanum sum klientar, heldur enn at vera hjálp til sjálvhjálp. Hvussu kann almenna umsitingin umskipast, so hon virkar skjótt og væl, er stóri spurningurin. Tað snýr seg ikki um støddina av umsitingini, men meira um, hvussu gera vit hana einfalda og hóskandi til tann tørv, ið eitt so lítið samfelag sum okkara hevur brúk fyri. Um samfelagið ikki bara skal humpa víðari við einum økjandi trýsti á almennu skipaninar, sum vit kanska so dánt klára at hóra undan, er alneyðugt at taka støðu til hesar spurningar. Vælferð skerjast ella umskipast løgtingskvinna Eyðgunn samuElsEn Høgni Hoydal hevur fingið sær til vana at endurtaka uppí saman, at størsta orsøk­ in til ringu fíggjarligu støð­ una sum Føroyar eru komn­ ar í, eru skattalættarnir hjá fyrru ABC­samgonguni. Seinasta dømið um hetta hoyrdu vit í tíðindasending­ ini hjá Rás 2 á middegi mikudagin 23. september Endamálið hjá Høgna við at endurtaka hetta uppí sam­ an, er sjálvandi at fáa fólk at trúgva, at vánaliga fíggj­ arstøðan hevur einki við niðurskurðin av blokkstuðl­ inum at gera. Hann vil so­ leiðis halda sín rygg frían. Men hvør er veruliga søgan aftanfyri skatta­ lættarnar? Sjálvstýrislandsstýrið gav skattalætta Tann 19. februar 2003 legði Karsten Hansen (táverandi tjóðveldismaður) uppskot fyri tingið um at lækka landsskattin í 2003 og 2004 við tilsamans 125 mió. krón­ um. Í viðmerkingunum til uppskotið segði Karsten Hansen, at eitt av endamál­ unum við uppskotinum var at minka um lønartrýstið, soleiðis at tað ikki elvdi til útholing av reallønini, prís­ vøkstur, inflasjón og harvið versnandi kappingarføri. Skattalættin skuldi við øðr­ um orðum vera eitt positivt íkast fyri samfelags­ búskapin. Vildu halda fram í 2005 og 2006 Uppskotið varð eftir 1. við­ gerð beint í fíggjarnevnd­ ina, har meirilutin (Óli Breckmann, Kristina Há­ foss, Tórbjørn Jacobsen og Kári P. Højgaard) skrivaði soleiðis í álitinum: “Hesin skattalættin er liður í einum langtíðar skattapolitikki, ið hevur til endamáls at lækka skattin á arbeiði. Væntast skal tí í samsvari við sam­ gonguskjalið ein framhald­ andi minking í skattatrýsti­ num í 2005 og 2006.” Hetta vísir at Sjálvstýris­ landsstýrið ætlaði at lækka skattin øll árini, meðan tey sótu. Men sum kunnugt, slitnaði samgongan í desember 2003, og tí bleiv tað ABC­samgongan, sum kom at standa fyri skatta­ lættunum í 2005 og 2006. Hongur ikki saman Um tað var skilagott ella ikki at geva skattalættar, kunnu vit altíð kjakast um, men tað tykist løgið, at Sjálvstýrislandsstýrið gav skattalættar og kallaði teir eitt positivt íkast fyri sam­ felagsbúskapin, men nú aftaná verða somu lættar hongdir, við húð og hár, um hálsin á ABC­samgong­ uni og lýstir sum størsta orsøkin til ringu fíggjarligu støðuna, sum Føroyar eru komnar í. Her er okkurt, sum als ikki hongur saman. Skattalættarnir hjá Høgna Hoydal løgtingsmaður HElgi abraHamsEn viðmerkingar