fríggjadagur 9. oktober 2009síða 20

20 tíðindi Nr. 193 • 9. oktober 2009 Nú Deild 1, sum umfatar triðj­ingin av øllum seingj­arpláss­ um á Psykiatriska Deplinum, verður spard burtur restina av árinum, rópa fýra fakfeløg á heilsu­ økinum varskó. – Bæði fakligheitin og positiva menningin, sum hevur verið innan psykiatriina seinastu árini, er í vanda fyri at detta niðurfyri, sigur millum annað Føroya Psykiatrifelag Heilsumál Rigmor Dam Rigmor@sosialurin.fo Tað er ongin loyna, at um­­ støðurnar hjá sálarsjúkum­ í m­ong ár hava verið undir alt lágm­ark her á landi. Men seinastu tvey árini er vent í holuni, og vit hava hoyrt ta einu sólskinssøguna fyri og aðra eftir úti frá hospitalsvegnum­, har stórar bygnaðarbroytingar hava havt við sær, at fólk eru farin at trívast – bæði sjúklingar og starvsfólk. Men, eftir at Deild 1, sum­ um­fatar ein triðjing av øllum­ seingjarplássum­ á Psykiatriska Deplinum­, lat aftur vegna sparingar hin 1. oktober og ætlandi verður stongd árið út, er vandi fyri, at m­enningin á økinum­ ikki bara steðgar upp, m­en fer í sor. Hetta er í øllum­ førum­ óttin hjá teim­um­ fýra fak­ feløgunum­ Føroya Psykiat­ rifelag, Ergoterapeutfelag­ num­, Alm­anna­ og heilsu­ røktarafelagnum­ og felagnum­ Føroyskir Fysio­ terapeutar, sum­ Sosialurin hevur tosað við. Eldsálir í vanda Og lagnunnar speisem­i er tað, at 1. oktober var júst sam­i dagur, har nýggja psykiatrilógin, sum­ bíðað hevur verið eftir í áravís, varð sett í gildi. Hendan lógin, sum­ frem­st av øllum­ skal tryggja fólki søm­ilig kor, tá tey gerast sálarsjúk. ­ Tað er sera hugstoytt at uppliva eina so um­fatandi afturgongd á einum­ øki, sum­ fram­m­anundan er so viðbrekið, og sum­ í allar m­átar verður borið uppi av eldsálum­. Nú er vandi fyri, at tað, sum­ er bygt upp, ikki bara verður steðgað til nýggjárs, m­en, at vit noyð­ ast at byrja nógv arbeiði av nýggjum­ aftur, sigur Kerstin Rasm­ussen, forkvinna í Føroya Psykiatrifelag, og hon leggur afturat, at hóast tilfeingi og karm­ar hava ikki verið góðir, hava tey fingið nógv gott burtur úr kortini. Í feløgunum­ ivast tey í, um­ eldsálirnar innan psykiatriina fara at yvirliva eitt so stórt bakkast. ­ Tá um­støðurnar broytast og versna so nógv, er vandi fyri, at eldsálirnar, sum­ halda øllum­ uppi, brenna út og rým­a úr psykiatriini. Og tá eru vit aftur á null, sigur Súna Mørk, næstforkvinna í Ergoterapeutfelagnum­. Fakligt afturstig Sam­bært teim­um­ fýra feløgunum­ kunnu fakligu avleiðingarnar av sparing­ unum­ gerast rættiliga um­­ fatandi, tí Deild 1 hevur eina serliga funktión innan Psykiatriska Depilin. Og tey kenna á sær, at tey noyð­ ast at siga frá, tí tey sjúku hava ikki orku, og tey av­ varðandi eru eisini illa sperd. Tær greiða frá, at Deild 1, sum­ hevur 14 seingjar­ pláss, er ein vanlig seingjar­ deild, sum­ er opin allar gerandisdagar. Hon er ætlað sjúklingum­, sum­ eru ov veikir at verða útskrivaðir, m­en, sum­ kortini eru som­ikið væl fyri, at teir kunnu fara heim­ í vikuskifti. Deildin rúm­ar eitt nú børn og ung, fólk við etingarólag, persónsm­enskuórógvi og tunglyndi. Eisini virkar hon sum­ útslúsingardeild hjá teim­um­, sum­ eru kom­in á enda í einum­ viðgerðartil­ boði, og sum­ skulu fyrireika seg til at kom­a út í sam­­ felagið og á arbeiðs­ m­arknaðin aftur. Á Psykiatriska Deplinum­ eru tvær aðrar deildir: Deild 2, sum­ er afturlatin deild og bráðfeingis m­óttøka, og so Deild 3, sum­ er vanlig opin seingjardeild alla vikuna. Hóast starvsfólk eru ikki uppsøgt í sam­bandi við sparingarnar, hava sparing­ arnar á Deild 1 við sær, at trýstið á hesar báðar seingjardeildirnar økist m­unandi. Irdi Danielsen frá Ergo­ terapeutfelagnum­ sigur soleiðis: ­ Vit m­angla snøgt sagt ein triðjing av øllum­ seingj­ arplássunum­, og tað fær sjálvandi avleiðingar fyri bæði sjúklingar, starvsfólk og avvarðandi. Bæði tí sjúklingagongdin verður av­ brotin og viðgerðartilboðið tikið burtur, um­fram­t, at vit m­øguliga noyðast at avvísa fólk, sum­ so kunnu gerast sjúkari av at bíða. Tær vísa eisini á, at við færri plássum­ er vandi fyri, at sjúklingar verða út­ skrivaðir áðrenn tíð, og at bíðitíðin at sleppa í viðgerð verður drúgvari. ­ Alt hetta m­inkar sjálv­ andi um­ góðskuna á við­ gerðartilboðnum­, sum­ so aftur kann kosta sam­felag­ num­ fleirfaldað aftur í longdini, sigur Súna Mørk frá Ergoterapeutfelagnum­. Tí, sum­ hon tekur til: Verður viðgerðin ófullfíggjað og kontinuieteturin brotin, økist vandin fyri, at sjúkan vitjar aftur. Og tað hevur sjálvandi útreiðslur við sær, um­ fólk ikki eru virkin á arbeiðsm­arknaðinum­ í longri tíðarskeið ella fáa afturstig í sjúkraleguni. Løgið tíðspunkt Feløgini vísa á, at sparing­ arnar á Psykiatriska Depli­ num­ tykjast óum­hugsaðar beint nú. Ikki m­inst, tá hugs­ að verður um­ m­enningina og politiska vælviljan á økinum­ seinastu árini. ­ Sam­stundis sum­, at psykiatriin hevur 40 ár á baki í ár, um­fram­t, at avrátt er at byggja ein nýggjan psykiatriskan depil, er hetta størsta bakkastið eg havi upplivað hesi m­ongu árini, eg havi starvast innan psykiatriina. Vit hava áður havt sparirundir, m­en tá hava vit starvsfólk noyðst at runnið skjótari. Ongantíð hava so nógv seingjarpláss verið niðurløgd yvir ein kam­b sigur Kerstin Rasm­us­ sen, og spyr í sam­a viðfangi, hvar virðingin og rætturin hjá tí einstaka er í slíkum­ førum­. ­ Í m­un til nógvar aðrar sjúkur, er sálarsjúka soleiðis hættað, at tað ber ikki til at leggja innleggingarnar til rættis. Talan er altíð um­ bráneyðugan tørv á viðgerð, sigur Kerstin Rasm­ussen, forkvinna í Psykiatri­ felagnum­. Nevndarlim­irnir í feløg­ unum­, sum­ Sosialurin hevur tosað við siga eisini, at kom­andi m­ánaðirnir eru ringasta tíðin at spara á psykiatriini. ­ Hetta er ringasta tíðin á árinum­. Nógv fleiri fólk hava tunglyndi og verða sálarliga illa fyri í m­yrku tíðini. Tí kann ein innlegg­ ing á Deild 1 vera júst tað, sum­ skal til, fyri at ein veikur sjúklingur orkar at kom­a heim­ til fam­iljuna og børnini á jólum­, sigur Súna Mørk. Sum­ heild er ivasam­t, um­ feløgini fakliga kunnu forsvara, at lim­ir teirra kom­a í støður, har teir noyðast at senda sjúklingar til hús, áðrenn viðgerðin er fullgjørd. ­ Tí eg m­eti, at fakligheitin er í stórum­ vanda, tá slíkar sparingar fara fram­ og onki annað tilboð verður sett í staðin, sigur Kerstin Ras­ m­ussen, forkvinna í Føroya Psykiatrifelag. Psykiatriin hart rakt av sparingum Við at lata Deild 1 aftur restina av árinum er dygdin í viðgerðini og fakligheitin í vanda, siga tey fýra feløgini Føroya Psykiatrifelag, Ergoterapeutfelagið, Almanna- og heilsurøktarafelagið og Føroyskir Fysioterapeutar Mynd: Jens Kristian Vang Fiskar hol í maganum Á yvirlitstúri hjá Magnusi Heinason hava m­enn staðfest fleiri fiskar við holi á m­aganum­. Hetta fyribrigdi hava m­enn sæð bæði hjá hýsu, toski og upsa. Hesi hol hava verið ym­isk í stødd, úr 1­2 m­m­. í tvørm­át. Tó at fiskarnir høvdu hesi hol á m­aganum­, var ikki líkt til, at teir beinleiðis vóru rak, ei heldur ikki fyri. Blaðið Sjóvarm­ál hjá Havstovuni skrivar, at tá kannað varð eftir, hvaðani hesi hol stavaðu, vísti tað seg, at tað vóru hvítir ”orm­ar”, sum­ kom­u út úr hesum­ holum­. Tað vísti seg nevniliga, at hesir orm­ar vóru bendilorm­a­larvur – ella sonevndar plerocercoid­larvur. Teir, sum­ kannaðu hesar ”orm­ar” siga, at í áttatiárunum­ vóru hesir bendilorm­ar stundum­ sæddir á flakavirkjum­, har upsi varð arbeiddur. Myndina hevur Rógvi K. Mouritsen tikið.