fríggjadagur 23. oktober 2009síða 28

28 tíðindi Nr. 203 - 23. oktober 2009 Íslendingar liva longst Í nýggju árbókini við norðurlendskum hagtølum er mangt áhugavert. Eitt nú sæst har, at íslendskir menn liva longri enn teirra norðurlendsku brøður, og at íslendskar kvinnur og svenskar kvinnur liva longri enn systrar teirra í hinum londunum. Hagtølini vísa, at íslendskir menn liva 79,6 ár. Ein frágreiðing er kanska, at sambært somu árbók eru tað bara 20 prosent av monnunum í Íslandi, sum roykja. Teir kunnu tó ikki kappast við sviar, tí í Svøríki eru tað bara 13 prosent av monnunum, sum roykja. Ólógligt eftirlit Danska reiðaríið Scandlines hevur fingið forboð fyri at brúka kykmyndatól til at halda eftirlit við starvsfólki umborð á ferjunum. Reiðaríið fekk kærur frá ferðafólki, sum kærdu seg um, at starvsfólk umborð á ferjunum, sum sigla millum Gedser og Rostock, hava stolið ymiskt frá teimum. Tí gjørdi reiðaríið av at seta kykmyndatól umborð á skipini at halda eyga við starvsfólkinum. Tað góðtók manningarfelagið 3F ikki, og nú hevur tann í Føroyum kendi hægstarættardómarin Thomas Rørdam givið fakfelagnum viðhald. Útlitini til enn eitt umfar við svart­ skygni, áðrenn tað lýsnar av álvara, talar fyri einum virknum búskaparpolitikki til at halda gongd í virkseminum í land inum varð ein av niðurstøðunum á fundi í Perluni í vikuni Búskapur Jan Müller jan@sosialurin.fo Myndir Jan Müller “Er heimsbúskapurin kom in á botn?” var stóri spurn ing­ urin, sum nógvu áhoyr ar nir í Perluni mikukvøldið fingu eitt svar upp á. Miku kvøldið skipaði Føroya Banki fyri einum vælvitj að um íløgu til­ taki í Perluni, har viðurkendi búskapar frøð ingurin Arvid Jakobsen frá LD Invest gav eitt boð upp á útlitini fyri heims búskapin. Búskaparfrøðingar hava ein forkærleika fyri bók­ stav um, tá konjunkturgongdin í búskapinum skal lýsast. So leiðis hevur eisini verið í sambandi við heims um fat­ andi fíggjarkreppuna, sum elvdi til enn ein lág kon­ junktur í heimsbúskapinum í 2008. Fyri at svara spurn­ inginum um, hvussu skjótt vit sleppa burturúr aftur nagga tódnini, nýta búskap­ ar frøðingar bókstavirnar U, L, V og W. Á heysti 2008 var hildið, at hetta var ein heldur ógv us­ lig niðurgongd í búskap in­ um, sum fór at taka drúgva tíð at koma burturúr aftur, eins og eitt U. Men í nov em­ ber 2008 steðgaði heims­ handilin næstan full komiliga upp í einum, og tað fekk búskap arfrøðingar fyrstu mánarnar í 2009 at umrøða møguleikan fyri, at vit skuldu síggja eina end ur­ tøku av tí stóru depressiónini í 1930’unum, tá heims hand­ il in síðstu ferð steðgaði full­ komi liga upp. Gongdin kundi soleiðis fara at líkjast einum L. Júst tá búskaparfrøð ing ar­ nir og journalistarnir høvdu funnið gomlu søgubøkurnar um 1930’ini fram, tørnaði framleiðslan í heims bú skap­ inum fyri aftur í mars 2009. Nú er man tí farin at tosað um ein knappa búskapar­ vend ing álík einum V. Hetta hevur man eisini sæð aftur í ógvusligum hækkingum í partabrævakursunum kring knøttin. Men talan var um ser st a k­ liga ógvusligar tillagingar í vørugoymslunum kring knøt­ t in, sum høvdu elvt til ein nærum fullkomnan steðg í heimshandlinum vetr ar mán­ arnar. Av tí at vøkst urin í endaliga eftir spurn inginum var fallin munandi serliga orsaka av, at húskini kendu seg fátæk ari av lækkandi húsa prísum, máttu fram leið­ arnir kring knøttin í gongd við at tillaga goymslurnar til nýggju støðuna. Fyri at minkað um goymslurnar má fram leiðsl an minkað mun­ andi meiri enn eftir spurn ing­ urin, men tá goymslurnar eru til lag að ar, fer fram leiðsl an aftur at vaksa skjótt. Hetta hava vit sæð síðani mars. Her var so boðskapurin hjá Arvid Jakobsen, at vit næstu 3­6 mánarnar alra helst aftur koma at síggja eitt ávíst svartskygni breiða seg yvir marknaðirnar, tí at endaligi eftirspurningurin ikki er komin fyri seg enn. Húskini í USA eru fram veg is plágaði av stórum arbeiðsloysi og avleiðing un um av ógvusliga lækkandi húsaprísum síðstu 3 árini. Tá eftirspurningurin fram veg is er víkjandi, vil fram leiðslan – nú goymsl­ urnar aftur eru fyltar – tillaga seg nýggja støði. Sostatt kunnu vit fáa eina gongd líknandi einum W. Svarið upp á stóra spurn ingin var sostatt, at heims búskapurin ikki er komin á botn enn, men at b ú s k a p u r i n tvørturímóti kann væntast at taka enn ein niðurtúr kom andi 6­9 mánarnar inn­ til rættuligi búskapar vøkst­ urin slær ígjøgnum á sumri 2010. Tá so vøksturin av álv ara slær ígjøgnum í seinnu hálvu 2010 við lækk andi arbeiðsloysi og batn andi álitið hjá húskjunum, gerst helst talan um mun andi búskaparvøkstur. Á íløgutiltakinum í Perl­ uni hevði Johnny í Grót in­ um, íløguleiðari í Føroya Banka, eitt stutt innlegg um búskapargongdina í Før oy­ um síðsta árið og útlitini fyri føroyska búskapin í ljós­ inum av útlitunum til eina vending í heimsbú skap inum komandi ár. Føroyski búskap­ urin er tætt tengdur at gongd ini í heims bú skap­ inum, tí al tjóða samhandilin er lut falsliga stórur partur av bú skapinum. Minkingin í heims handlinum sæst aft ur í, at mánaðarligi fiska vøru­ útflutningurin úr Før oyum er minkaður við umleið 40% síðani á sumri 2007. Hinvegin er útflutn ings virð­ ið av alifiski meiri enn tví­ faldað í sama tíðar skeiðið, tí er samlaði útflutn ingurin bert minkaður um leið 6­7%. Útlitini til enn eitt umfar við svart skygni, áðrenn tað lýsn­ ar av álvara, talar soleiðis fyri einum virknum búskap­ ar politikki til at halda gongd í virkseminum í landinum. Johnny í Grótinum frá Føroya Banka og Arvid Jakobsen búskaparfrøðingur í Perluni Heimsbúskapurin er ikki komin á botn Nógv fólk høvdu leitað sær í Perluna at hoyra um heimsbúskapin