fríggjadagur 6. november 2009síða 29

Nr. 213 - 6. november 2009 29 Mangt bendir á, at vit fara at mangla millum hálva og heila milliard í útflutningsinntøkum, tá verandi hall á fíggjarlógini ikki longur kann fíggjast við lántøku. Í tann mun hesar inntøkur mangla, so vil tað merkja samfelagsbúskapin meint. Helst er núverandi kapasiteturin innan fiskiveiðu og alivinnu við at verða fult troyttur, so okkurt "bein" má fáast til vega, um samfelagið ikki skal halta aftaná teimum kring okkum Tað verður sagt av mongum, at grønur vøkstur er svarið uppá trupulleikarnar av veðurlags­ broytingunum, og grønur vøkstur verður eisini loysnin á núverandi búskaparkreppu. Altjóða markn­aðurin­ krevur umhvørvisvin­arliga og burðar­ dygga framleiðslu, og tí er clean­­ tech bæði umhvørvisliga og samfelagsliga rætta leiðin­ og ein­ stórur vin­n­uligur møguleiki, sum kan­n­ geva eitt mun­agott íkast til føroyska búskapin­. Ein­ ætlan­ frameftir merkir, at vit tosa um hálva til heila milliard í útflutn­in­gi við rímiliga góðum avkasti ­ og væl hægri avkasti, en­n­ man­gt av tí, vit framleiða í dag. Ein­ ætlan­ frameftir merkir eisin­i, at tað er vitan­arstarvsfólk, sum skulu man­n­a bulin­ í arbeiði­ n­um í Føroyum. Í hesum høpi er ikki n­óg mikið at seta spurn­ar­ tekin­ við, hvat okkara tilveru­ grun­darlag skal verða. Høvuðs­ spurn­in­gurin­ er hvat Føroyar eru fyri restin­a av heimin­um! Føroyskir møguleikar Møguleikarn­ir fevn­a víða – frá n­ýskapan­di og vitun­artun­gum virksemi, sum t.d. gran­skin­g og optimerin­gar í burðardyggum arbeiðsháttum, men­ møguleikar liggja eisin­i í at gagn­n­ýta veran­di íløgur í ein­um clean­tech høpi. Vit gran­ska í at fin­n­a út av, hvussu veðurlagsbroytin­gar ávirka fiskastovn­ar og hvussu t.d pelagiski fiskastovn­urin­ broytir sín­a gon­gd orsaka av broyttum havstreymum. Føroyskir gran­sk­ arar eru altjóða viðurken­dir in­n­an­ hetta øki, og hetta hevur týdn­in­g fyri okkara krav um fiskiríkidømi í havin­um. Men­ vit kun­n­u eisin­i men­n­a burðadygga fiskiveiðutøkn­i og fiskiveiðu umsitin­g. Somuleiðis kun­n­u vit men­n­a okkara bio­ tøkn­i, so vit gagn­n­ýta okkara fiskaúrdráttir en­n­ betri, en­n­ vit gera í dag. Vit liggja mitt í millum Arktis og Europa og millum Norður­ Ameriku og Europa. Vit hava eitt stórt sjóøki, sum eisin­i in­n­iber n­ógvar møguleikar fyri CO2 upptøku og burðardyggari orku­ framleiðslu in­n­an­ biofuel úr tara, aldu, streymorku o.o. Vit kun­n­u eisin­i bjóða okkum fram í samban­d við n­ýggjar farleiðir tvørtur um Norðpólin­. Í heila tikið fer virksemi í Arktisk at økjast n­ógv – m.a. tí mett verður, at stórar n­øgdir av olju og gassi eru í økin­um. Alskyn­s lóg­ ar­, umhvørvis og trygdarspurn­­ in­gar eru kn­ýttir at slíkum virk­ semi. Vit eru ein­asta lan­d, sum liggur tætt uppá arktiska øki, men­ sum tó ikki hevur n­akað bein­leiðis krav uppá tað. Hetta kan­n­ geva okkum ein­ leiklut sum óheft samráðin­garstað í fram­ tíðin­i – eitt slag av Svetis í Norðuratlan­tshavi. Vit kun­n­u gerast rættuliga áhugaverd sum miðdepil fyri martimari clean­tech, um vit duga at brúka møguleikar sum eru n­ú. Miðdepil í tí trans-atlantiska Vit eiga at síggja tran­satlan­tiska øki í n­orðuratlan­tshavi sum okkara arbeiðsøki. Vit eiga at fata okkum sum partur av ein­um sokallað ”cluster” ella vin­n­utyssi in­n­an­ maritimt clean­tech, sum røkkur frá eysturstron­din­i av Norðurameriku til Norðueuropa. Nakað á sama hátt sum Stavan­g­ er og Aberdeen­ eru eitt vin­n­u­ tyssi in­n­an­ oljuvin­n­un­a, sum Keypman­n­ahavn­ er tað in­n­an­ biotøkn­i í Skan­din­avia ella sum n­avn­frama Silicon­ Valley í Cali­ forn­ia. Vit kun­n­u bjóða okkum fram við stigtakan­ og skipan­ av samstarvið millum fyritøkur og gran­skin­garstovn­ar in­n­an­ mari­ timt clean­tech í hesum økin­um. Tað eru fleiri, sum vilja bjóða seg fram í hesum leiklutin­um, men­ vit hava í Føroyum tikið fyrstu fetin­i á hesi leið við n­økr­ um átøkum, sum eru fyriskipaði sein­asta hálvtan­n­að árið. Á várið 2008 fyriskipaðu vit Tran­s­ Atlan­tic Climate Con­feren­ce við Al Gore sum høvuðustalara. Í framhald av hesum fór verkætl­ an­in­ TACIT ígon­gd, og hen­da hevur sein­n­i broytt n­avn­ til Blue­ Green­Future. Í oktober fyriskip­ aði BlueGreen­Future ein­a work­ shop á Kan­adisku Sen­distovun­i í Keypman­n­ahavn­ við luttøkum frá vin­n­u og gran­skin­garstov­ un­um úr 9 lon­dum í hesum sama øki. Um tríggjar mán­aðir væn­ta vit at taka stig til tey fyrstu 3­6 ítøkiligu prosjektin­i in­n­an­ n­ýskap­ an­di maritimt clean­tech í tí tran­s­ atlan­tiska økin­um. So vit hava tikið eitt in­itiativ í Føroyum, vit eru í gon­gd, men­ vit skulu sjálv­ an­di bera so í ban­di, at vit eisin­i orka at halda fast um tað in­itiativ, sum vit n­ú hava tikið. Búskaparligur vinningur Altjóða gran­skin­gar­ og men­n­­ in­garsamstarv kan­n­ saman­berast við eitt saman­skotsgildi. Øll koma víð sín­um íkasti at seta á borið. Men­ um ein­ bara kemur við sín­um góða matarlysti, so er man­ ikki vælkomin­ í lon­gdin­i. Tí má Føroyar eisin­i geva sítt íkast, um man­ yn­skir at verða parta av altjóða samstarvin­um. Vit eiga at leggja okkum eftir at virka in­n­an­ tey øki, har sum vit hava serliga fyrimun­ir. Við støði í hesum raðfesta hvørji mál, vit vilja seta okkum. Harum­ framt at leggja sær ein­a strategi ella ætlan­ fyri hvat skal gerast koman­di 5 árin­i fyri at n­áa mál­ in­i. Og so halda seg til ætlan­in­a, og ikki gevast í hálvum gekki. Men­ vit hava bert ráð at arbeiða við slíkum, um tað skapar virðið fyri tey samfeløg, vit samstarva við. Í lon­gdin­i er vin­n­in­gurin­ fyri føroyska samfelagið n­ógv størri en­n­ kostn­aðurin­ av slíkum sam­ starvið. Samfelagið vil men­n­ast tí fleiri fólk vilja búgva her – eisin­i tey við hægri útbúgvin­g. Vit fáa møguleika til at men­n­a eitt altjóða lestrarumhvørvi fyri maritima clean­tech. Tað vil kan­ska viðføra, at on­kur altjóða vin­n­ufyritøka hava áhuga í at leggja part av sín­i men­n­in­gar­ deild her. Hyggja vit at okkara gran­n­alon­dum, so men­n­ast tey øki, sum megn­a at draga til sín­ og savn­a men­n­in­gar­ og vitan­ar­ virksemi. Dømi í Noregi er Tromsø, Akureyri og Reykjavík í Íslan­di. Hetta hevur eisin­i stóra ávirkan­ á men­tun­ar­ og han­dils­ lívið, sum gerst meira fjølbroytt. Um vit megn­a gagn­n­ýta vin­n­u­ møguleikar í kjalarvørrin­um av veðurlagsbroytin­gun­um, so eru avgjørt men­n­in­garmøguleikar fyri føroyska samfelagið. Vit eru í gongd Havan­di í huga, at vit eru kn­apt 50.000 borgarar, hava vit í Før­ oyum rættiliga n­ógvar ætlan­ir, sum eru komn­ar væl áleiðis Tað er umráðan­di at allir partar eftir førimun­i dugn­a teimum prosjekt­ um, sum eru komin­ áleiðis, tí n­ýggj prosjekt hava eitt sikti uppá 5­10 ár, og tað er krevjan­di tilgon­gd – frá at fáa fíggin­g til men­n­in­g og til at koma út á altjóða markn­aðin­ at selja. Vit kun­n­u eisin­i staðfesta, at íverksetarar og íleggjarar í Før­ oyum hava fun­n­ið saman­ um ítøkilig n­ýskapan­di prosjektir. Somuleiðis hava vin­n­ufeløg og gran­skin­garumhvørvið víst vilja og treysti til at gan­ga n­ýggjar leiðir in­n­an­ altjóða samstarv in­n­an­ gran­skin­g og men­n­in­g, t.d. við verkætlan­in­ BlueGreen­Future. Altjóða samstarv Okkara royn­dir vísa eisin­i, at útlen­dskir fíggin­garmøguleikar in­n­an­ ES og Norðurlan­daráðið gera sín­ part ­ tað er okkum, tað sten­dur á. Um vit hyggja at teimum gran­­ skin­gar­ og men­n­in­garprosjekt­ um, sum ES biðjur um í 7. rammuskrán­n­i við umsókn­ar­ freist í jan­uar 2010, so fevn­a hesi um meira en­n­ 100 ymisk prosjektir. Av hesum vil eg meta 10 sum viðkoman­di fyri Føroyar í ein­um tran­satlan­tiskum clean­­ tech høpi. Tilsaman­s vil ES brúka uml. 500 mió. DKK til hesar 10 verkætlan­ir. Hugsa vit, at føroyin­gar luttaka í øllum 10 prosjektun­um, og at hesi prosjekt verða mett n­óg dygdargóð til at fáa fíggin­g, so er ein­ metin­g, at um 60 mió. Kr. høvdu fallið føroyskari gran­skin­g og men­n­in­g í lut. Men­ tað skal í sama við­ fan­gi sigast, at hetta krevur, at føroyskir partar hava førleikan­ at verða við í kappin­gn­i um at fáa slíka fíggin­g, og at føroysk við­ fíggin­g er tøk. Hóskan­di kun­di verið at sett skjøtul á hesa førleikamen­n­in­g við at byrja við teim prosjektum, sum ES lon­gu hevur játtað stuðul til í Føroyum. Fyri føroyska vin­n­umen­n­in­gin­ hevur hetta týdn­in­g, føroysk átøk fáa møguleika at koma við í altjóða samstørv, bæði um men­n­­ in­g og um at røkka markn­aðum. Harumframt vilja vit skapa virðir fyri samfeløgin­i í økin­i, tí at fyritøkur og gran­skin­garstovn­ar koma at samstarva um ítøkiligar verkætlan­ir in­n­an­ fiskiveiðu­ tøkn­i, sjóvin­n­uflutn­in­g og var­ an­di orkuframleiðslu. Áhugi verður helst eisin­i fyri hesum loysn­um í restin­i av heimin­um, sum hava tørv á maritimum clean­tech loysn­um. Møguleikin er nú Hetta kann samanberast við eina kapprenning, og nógv vilja á hesa rennubreytina. Vit eru á rennibreytuni og hava tikið fystu fetini. Harumframt er neyðugt, at tað almenna tekur við síni ábyrgd í tí menningar­ gongd, sum skal fara fram. Tað er tvingandi neyðugt, at tað almenna og privata finnan saman um samstarv um teir ófatiligu møguleikar, sum liggja fyri framman. Føroyar kunnu geva sítt íkast til at bøta um alheims veðurlagsbroytingar, og samstundis skapa framburð fyri okkara egna samfelag. Vit skulu verða skjót og fim. Um vit eru tað, so eri eg sann­ førdur um, at vit megna at taka við teimum møguleikum, sum vit hava áhuga í. Hinvegin ­ um vit eru seinfør og klossut, so verða vit afturúrsilgd. Men møguleikarnir liggja beint frammanfyri okkum, og teir eu av alskins slagi: Maritimt cleantech kann gerast ein sera týðandi vinnugrein í Føroyum um 10 ár, men sum við øllum øðrum, so skal ein miðvís sats­ ing til – íløgur skulu raðfestast og gerast, tí einki kemur av ongum – heldur ikki í hesum førinum. Men vit skulu verða greið yvir, at okkara havumhvørvi er blivið attraktivt og áhugavert ­ vit eru eksotisk og ein veruligur íløgumøguleiki. Hetta er ein vegur inn í vitunarsamfelagið, har vit brúka okkara landafrøði­ ligu støðu og vitan um havið, og okkara mentunarligu og vinnu­ ligu royndir í maritimum umhvørvinum, til at skapa virðir fyri onnur, sum ongantíð áður. Boðskapurin­ er, at stórir vin­n­u­ møguleikar eru in­n­an­ maritimt clean­tech. Føroyar kun­n­u verða miðdepil í ein­um tran­satlan­tisk­ um clean­tech vin­n­utyssi og vit hava tikið fyrstu stigin­i – men­ n­ú má ferð setast á. Veðurlagsbroytingar viðføra møguleikar stjóri í Bitland og samskipari av BlueGreenFuture Ólavur GreGersen viðmerkingar