mikudagur 18. november 2009síða 17

Nr. 221 - 18. november 2009 17 Vitanin um, at kritikkur kann vera tí evni, stovni ella persóni, hann er vendur ímóti, til gagns, tykist vera farin í gloymsil F øroyar vóru fyri eini øld síðani ein grein, sum hekk og sveiggj­aði, frísk og grøn, á tí europeiska bulinum. Megin­ landsins sevj­ur streymaðu uttan forðing út í greinina og førdu við sær sín virðismikla fong ­ kunn­ leika, klassiska mentan, kynstrið at hava ein siviliseraðan dialog. Hetta samband millum stórheim­ in og avbygdina setti sín dám á tátíðar orðaskifti, og tí undrast vit enn á vitanina, víðskygnið og tann argumentativa førleikan í summum greinum, sum eitt nú Símun av Skarði, Kristin í Geil ella Rasmus á Háskúlanum tá lótu almannakunngera. Tann føroyska tj­óðskaparrørsl­ an, sum meira enn nakað annað einstakt rák formaði tær nýggj­u Føroyar, er tann grund, vit í dag byggj­a á, eitt støði, har málrøkt og mentanarrøkt eru – ella eiga at vera – hornasteinar. Men av ymiskum grundum linkaði í hennara kj­alarvørri sambandið við tann intellektuella, europ­ eiska meginbulin. Við vaksandi flokkabýti, nýggj­um bløðum og einum vaksandi tali av religiøsum trúarbólkum kom landið meira og meira at minna um eitt avstikað spælipláss, eyðkent av sínámill­ um kegli og við lítlum sambandi við umverðina. Hetta tykist hava sett sítt lívs­ seiga merki á okkara mentanar­ liga diskurs. So løgið tað kann lj­óða, tykj­ast nýggir mentanar­ berar og samskiftismiðlar sum sj­ónvarp ella alnet ikki hava broytt hesa mynd, kanska av tí orsøk, at framburður av hesum slag er tvígreindur og eins væl kann føra inn í lj­ós og vitan sum niður í myrkur og vankunnu. Okkara orðaskifti, sum einaferð hevði kontinentalar veingir, er av somu grund í stóran mun mátt­ stolið og kryplað, atomiserað og personaliserað. Og vitanin um, at kritikkur í eini ávísari støðu kann vera tí evni, stovni ella persóni, hann er vendur ímóti, til gagns, tykist vera farin í gloymsil. Eitt aktuelt dømi kann mynda avleiðingarnar av hesi diskur­ sivu armóð. Í dag eru bæði løgting og landsstýri gyrd í brøkur, tí at hallið á fíggj­ar­ lógini fyri í ár nærkast eini milliard, og tí onki bendir á, at tey komandi árini fara at broyta hesa ój­avnvág. Øll rópa eftir eini loysn, men í tí búskap­ arliga aldudali, vit eru í, er ilt at hóma nakran útveg. Politikarar tykj­ast hava gloymt, at teir sj­álvir hava skapt hesa støðu, tí teir fyri fimm árum síðani, á einum búskaparligum tindi, sýttu fyri at taka tað inn í skatti, sum tíðin og vælferðin tá loyvdu og kravdu. Í framkomnum londum er tann aðalregla galdandi, at tú í góðum tíðum førir ein strangan fíggj­ar­ politikk, men í ringum tíðum letur pengar streyma út í sam­ felagið. Hj­á okkum verður tað øvugta gj­ørt. Um onkur roynir at taka hesi mál til umrøðu, hendir antin tað, at viðkomandi onki svar fær, ella at hann verður tagdur burtur ella biðin um at tiga. Sostatt kann okkara ser­ føroyski búskaparpolitikkur – at loysa reimina í góðum tíðum og tátta í í ringum tíðum – halda fram, og orsøkin til hetta, kunnu vit staðfesta, er m.a. at finna í eini trótandi kj­akmentan. Skaldið sigur, at »tú skalt eta tey eplir tú sj­álv hevur velt«, og avleiðingin kann blíva, at landið um fimm ella tíggj­u ár aftur kemur undir umsiting. Á ein hátt tykist enntá okkara málburður at spegla aftur okkara armóðsligu avrik á tí leikpalli, har Aristoteles á sinni strikaði upp sína gitnu syllogismu. Tí diskurs rópa vit kjak og gloyma, at høvuðsmerkingin hj­á hesum orði er, ikki mentað próvgrundan, men »kegl«, metan og trætan, ofta um einki. Ein umrøða av siviliseraðum slag, har, sum ein av mongum møguleikum, tesan og antitesan gloppa portrið inn á syntesunnar grønu markir, átti í grundini at itið orðaskifti. Men tað kolluta orðið kjak lýsir á adekvatan hátt okkara menning­ artig, hvat mentaðum dialogi viðvíkir. Avleiðingarnar eru sj­ónskar. Vit tosa alsamt um at fáa eitt nýtt framleiðslubein at standa á, men sýta okkara vinnu at íðka og menna tað ediliga brygging­ arkynstrið. Vit vita, at framtíðin – um nøkur framtíð er – er grøn, men leggj­a stóran dent á at planleggj­a og byggj­a landsvegir við ongum súkklubreytum. Vit krevj­a at fáa eitt nýtt risaberghol, sum kostar eina milliard, men sýta samstundis fyri at rinda tann skatt, sum skal fíggj­a hesa bygging. Vit siga, vit ætla at byggj­a utopia, men tá vit skulu seta fólk í leiðandi størv, tykj­ast førleiki, ídni ella starvsfólkarøkt ikki at viga mest. Vit tosa um serføroyska ment­ an, men rakføða okkara kring­ varp og hungra okkara søgu­ vísindir. Vit eru samd um, at brúk er harðliga fyri know-how, men tey samkyndu – sum eins og aðrir bólkar umboða vitan og førleika – reka vit av landinum. Okkara fremstu tj­óðskaparligu flaggberar føra í heilum fram, at vit skulu hava ein føroyskan skúla, men fólk á sama vongi virka fyri at lækka skúlans støði, einsrætta hansara innihald og treingj­a um hansara tilboð á humaniora­øki­ num. Tey gloyma tá, at hugtakið ein góður skúli er og verður tað, sum stendur fremst og ovast, at hetta hugtak, sum nakað sj­álvsagt og undirskilt, eisini fatar um tað føroyska, men at tann, ið dúvar upp á hetta seinasta og soleiðis kámar tað hierarkiska lutfallið millum tað europeiska og tað tj­óðskaparliga, j­úst setir fót fyri tí føroyska. Vit fáa eina góða mynd av okk­ ara diskursivu mentan, um vit hugsa okkum nakrar dreingir, sum á fyrsta sinni royna seg á einum fótbóltsvølli. Bólturin verður blakaður út á vøllin, og allir tvíspora aftaná, hvør í hølun­ um á øðrum. Sama skilið er á okkara diskursiva heimavølli, onkur kastar út eitt klingandi orð – einskilj­ing, skattalætti, fullveldi – og so renna øll aftaná, høvuð­ og heilaleys at kalla. Bólturin trillar út av vøllinum, so er hann gloymdur, og vit finna bara ein annan. Hvør tosar í dag um Stóru­ tj­ørn? Ella um Visión 2015? Ella um eitt serføroyskt fíggj­areftirlit? Ja – hvar fór kavin frá í fj­ør? Viðhvørt kann bólturin, vit renna eftir, lýsast, meira abstrakt, sum hugurin til, mestsum fram eftir fummum, at taka tað av grundum, sum er bygt upp. Eystarlaga í okkara høvuðsstaði liggur landsins fagrasti dalur, ein vøkur viðarlund, ein fløta, leskað av eini vellandi á, seyður á biti, villgæs, býarins besti sólargang­ ur. Ei undur í, at teir ráðandi fyri hálvari øld síðani, tá førleikin at hugsa ikki enn var gloppin okkara landsmonnum av hond­ um, valdu at leggj­a landsins tá hægsta skúla á hesum stað. Vitj­andi skúlafólk úr øðrum londum undrast og taka til, hvussu heppin okkara ungdómur er at kunna nema sín lærdóm í óspiltum, grønum umhvørvi. Og j­úst hetta, at megna at flætta saman lærdóm og varðveitslu av friðaðari náttúru, taka tey fram sum dømi um næstan flogvituga, framskygda planlegging. Til tey fáa at vita, at okkara myndugleik­ ar í sínum vísdómi hava gj­ørt av at taka hetta eldorado frá okkara ungdómi. Tey spyrj­a hví, undr­ andi og forfard, men svar fæst einki. Men vit, ið eru heima­ kunnug, kenna svarið. Onkur tveitti orðið depil út á vøllin, og so runnu politikarar, arkitektar og skúlafólk aftaná, uttan at hugsa, argumentera ella planleggj­a, tíansheldur hava nakað orðaskifti. Lat tað vera sagt straks, at eg á ongan hátt føli meg skøddan at døma um j­úst hetta ­ ivaleyst sera torgreinda ­ evni. Mín við­ merking snýr seg at kalla bara um okkara máta at viðgera ein spurning uppá og hevur umframt tað einans eitt burturav landslags­ og umhvørvisligt atlit. Men ein spyr seg sj­álvan: Tá ið depils­ bólturin trillar út av vøllinum, hvat hava vit tá? Um vit venda aftur til høvuðs­ evnið, kann ein loyva sær at spyrj­a, hvørj­ar avleiðingar okkara serliga diskursiva atferðarmynst­ ur hevur fyri okkara veikaru landsmenn. Eg fari at taka fram tvey dømir, sum eg tó ikki haldi tað vera neyðugt at lýsa í staklut­ um. Í báðum førum var talan um, at máttmiklir profetar, í fyrra føri ein politikari, í seinna føri ein bókmentafrøðingur, umboðandi fj­ølment og sterk politisk ella religiøs baklond, stigu fram og tóku sær rætt til at útleggj­a tekst­ in og umboða lógina. Kritikkur er neyðugur, men í hesum føri bleiv orðið ført so bondskliga og harð­ liga, at tann veiki kom at vera fyri – rætt og slætt – mannaj­agstr­ an. Og tá krevst, í øllum siviliser­ aðum samfeløgum, eitt mótspæl. Tað er í hesi støðu, at ein knáur beiggi – tað tørvandi dirvið – kemur tí tørvandi diskursiva førleikanum til hj­álpar. Ongin ivi er um, at okkara land hevur dj­arvar bakkamenn, bøndur og sj­ómenn. Men – hóast nøkur glæsilig undantøk eru ­ tykist dirvi ikki vera ein eginleiki, sum eyðkennir okkara intellektuellu og akademisku stætt. Tá ið profeturin, umboðandi lógina, leggur tann veika á spískastein, er tøgn. Orðað øðrvísi trótar okkara intellektuellu tað, sum einaferð bleiv rópt civilcourage. Onkur hevur rópt tað fyri­ brigdi, her verður sipað til, tøgn­ mentan. Men hetta orðið tykist ikki bara beinrakið, tí henda tøgnin er ikki lj­óðleys. Í staðin fyri hoyrist ­ á skrivstovum, á vegamótum, í skotum, á móttøk­ um, á fundum ­ eitt áhaldandi, lj­ódligt suss, sum kann snúgva seg um viðkomandi evnir, men sum oftast snýr seg um einki, er túnatos, sleyg, tómt hornatutl. Hj­á okkum er henda sussimentan í dag so framkomin, at ein spurningur er, um hon ikki átti at tryggj­að okkum eitt heiðurspláss í Guinness Book of Records. Onkuntíð kemur tað fyri, at ágangurin móti tí einstaka og verj­uleysa – har úti í tí veruliga, harðføra lívinum – verður so ógvisligur, at hann otar seg inn í ta hugnaliga sussandi sam­ komuna. Tað kann tá bera á, at onkur raknar við, slotar og heldur fyri, eitt nú: »Eg mundi skrivað eitt lesarabræv«, ella »Eg var tætt við at taka telefonina«, ella »Hevði hann gj­ørt tað eina ferð aftrat, so hevði eg talað at«. Og fram at hesum prúða, konj­un­ ktiviska evstamarki – men ongantíð longur ­ røkkur tað sivila dirvið hj­á okkara intellektuellu. Far nú ikki og halt, kæri lesari, at henda serliga støða er okkara landi til ófyrimunar. Tí sj­álvsagt hava bæði okkara diskursivi vesældómur, okkara tøgnmentan og okkara sussimentan eitt hægri endamál, eina skilvísi, sum kann vera loynd fyri mongum, men sum er teimum vísu opinber. Tí hevur tað avbyrgda, innistikaða samfelagið ein telos, eitt hægri endaligt stavnhald, so er tað hetta at sementera og perpetuera sína egnu inerti. Tað er púra í samsvari við hetta, at tey fáu, sum eru so óskettin, at tey loyva sær at tala at valdsins harðskapi ella órættvísi, ella at krevj­a dygd í staðin fyri grunt og erpið káva­ læti, skj­ótt verða sett í bás sum ómøgulig, ikki rættsiktað ella løgin. Og um hetta er tann sussandi skarin sj­álvsagt eisini altíð fullsamdur. Eftir er bara ein trupulleiki. Tey mongu, sum eru sperd, happað ella á onkran hátt forðað ella við undirlutan – vinnan, sum ikki fær virkað fyri óneyðugum meinbogum, tann nýhugsni granskarin, tann kreativi sam­ kyndi, tey kvalifiseraðu, sum seta krøv, tey mongu, sum verða vanrøkt av eini stj­óramentan úr fornøldini, tey dugnaligu, røsku og nærlagdu, sum ikki fáa brúkt síni evnir – hava kanska ilt við at síggj­a á botn í tøgnmentanar­ skútunnar innara gonguverki. Men ivaleyst hava summi teirra ein varhuga av, at okkurt ikki ruggar rætt, somu kenslu, sum gamli Ibsen orðaði, heldur dramatiskt, við regluni: Jeg tror vi seiler med et lik i lasten! Og hvør veit, kanska er hetta ein av ymiskum orsøkum til, at ein meiriluti í okkara landi framvegis aftrar seg at mynstra við fullveld­ isins skútu. Um hetta er so, kem­ ur ongin vend í, fyrr enn tey krókutu rætta ryggin, ands­ mennini vakna og aftur fara at hugsa sj­álvstøðugt, tann dygdar­ góði skúlin verður endurreistur, uppgj­ørdir ódugnakroppar verða riknir úr sínum skýmaskotum, klassisk mentan aftur verður sett í hásætið, og tann føroyska greinin aftur sveiggj­ar ­ grøn, stinn og sevj­umikil ­ á tí europeiska meginbulinum. Tíðargreinin: eitt íkast til føroyska orðaskiftið Sosialurin hevur tíðargrein í blaðnum týsdag og hósdag. Hevur tú hug at gera títt íkast til føroyska kjakið í 2009? Send eina grein til post@sosialurin.fo - Kravið er, at greinin er á leið 6000 tekn og skrivað í essay stíli Føroysk kjakmentan Tíðargreinin tíðargreinin Hanus Kamban