fríggjadagur 27. november 2009síða 10

nr. 228 · 27. november 2009 10 VIKUSKIFTI stýra okkara lívið í smálutir, men eis­ ini okkara samskifti við og tulking av umheiminum. Og sambært Hoffmeyer er hetta ástøðið betri ført fyri at forklára, at vit menniskju yvirhøvur hava eina til vitsku. Eina sálarliga dimensjón. Eitt subjektivt »eg«, sum er ført fyri at upp­ liva heimin rundanum seg. – Heimurin er ikki ein kemisk mask ina, og lív er ikki bara eitt úrslit av eini blindari genetiskari úrveljing. Øll liv andi náttúra hevur eginleikan at stremba eftir nøkrum málum. At nátt úran sjálv er før fyri at skapa og agera miðvíst ímóti einum máli, kann darwin isman ikki forklára, heldur Hoff meyer. Tí má eitt og hvørt erligt vísindafólk viðganga, at menningin av øllum lívi heilt fram til homo sapiens – tað er menn iskjað – er ein risastór gáta, sum ikki kann loysast við darwinismuni eina. – Tann dagin náttúruvísindafólk viðurkenna hetta, stendur vísindin nógv sterkari yvirfyri teimum kreft­ um, sum ikki standa á einum náttúru­ vís indaligum grundarlagi. Tað vil siga tey, sum heldur vilja forklára alheimin út frá ævintýrum og yvirtrúgv, sigur Jesper Hoffmeyer. Intelligent ørvitistos Fremsti kritikkurin av darwinismuni kemur í stóran mun frá tí sonevnda »intelligent design« hugtakinum, sum í stuttum sigur, at alheimurin er so mik ið kompliseraður og væl skipaður, at ein skapari má standa aftanfyri. Ein snið­ gevi, sum hevur skapt fortreytirnar fyri lív inum á jørðini. Men gamli 68'arin yvirav mær brýggj ar seg milt sagt ikki um hesa tes una, sum í stóran mun kemur frá kristnum vísindafólkum í vestur heim­ inum. – Hugskotið um »intelligent design« sigur í grundini, at av tí at vit menn­ iskju ikki skilja alt her og nú, so má ein Gud vera til. At skifta vísindaligu metoduna út við spekulativa religión er í veruleikanum at útskriva ein blanko­ kekk, tí tá strikar man allar sann leika­ treytir og gevur sær sjálvum loyvi til at trúgva hvørjum sum helst, heldur Jesper Hoffmeyer. Men professarin noktar samstundis at fara í hina grøvina og hálsfevna ta lívfrøðina, sum systematiskt letur eyg uni aftur fyri teimum gátum, sum enn ikki kunnu forklárast. Lívfrøðin megnar sambært Hoffmeyer ikki at greiða spurningin, hví menniskjur eru menniskjur og ikki robottar. Lívfrøðin kann siga nakað um, hvussu heilin virk­ ar, og hví vit hava tað, sum vit hava tað. Men lívfrøðin kann ongantíð forklára ta subjektivu upplivingina hjá hvørjum einstøkum menniskja. Lívfrøðin kann forklára depressión við at siga, at vit mangla tey og tey evnini í heilanum, sum skapa mentala vælveru. Men hon kann ongantíð siga nakað um, hvussu tað reint subjektivt er at vera depri­ meraður. – Tann víðgongda darwinisman og tann religiøsa fundamentalisman geva okkum eitt órímiligt val. Antin skulu vit trúgva uppá eina biokemiska náttúru, sum ikki rúmar tí andaliga partinum av menniskjanum. Ella skulu vit trúgva uppá eina sál, sum vit skulu hava fing ið frá einum Gudi. Tað má vera ein mill­ um vegur, heldur Hoffmeyer. Tann triði vegurin er at menna eina lívfrøðiliga menningarlæru, sum í størri mun rúmar tí immateriella partinum av menniskjanum. Biosemiotikkurin er ein roynd, hóast hetta ástøðið ikki loys ir gátuna um ta menniskjansligu til vitsk­ una og heldur ikki fer at avtaka stríðið millum átrúnaðin og vísindina. – Mítt mál er at koma fram til eitt vís indaligt forstáilsi av lívinum, sum ikki avnoktar tær andaligu síðurnar av til veruni, sum menniskjan higartil bert hev ur funnið í átrúnaði og mystikki. Ivin í hásætið »Det kan godt være, det er dybt menne­ skeligt at være troende. Men mennesket er helt sikkert det eneste dyr, der kan tvivle. Intet er nemmere end at blive i sin tro. At blive i sin tvivl, at tåle den, er den egentlige opgave. Det er det, der gør os til ansvarlige mennesker«. Soleiðis endar Jesper Hoffmeyer sína nýggjastu bók. Eg biði mannin út greinað hesar reglur, og hann fer at práta um ivan, sum er tann mest háborna megin­ reglan í øllum vísindaligum arbeiði. Ja, hann fer enntá so langt sum at siga, at tað at ivast í øllum er ein beinleiðis moralsk skylda. Og hann eftirlýsir, at hansara lívfrøðiligu starvsfelagar eis ini loyva ivanum framat. Og at lív frøð in verður meiri tilvitað um, at henn ara útgangsstøði stundum er meiri ide olo­ giskt enn tað er vísindaligt. – Í staðin fyri at viðurkenna teir veik leikar, sum ein og hvør teori hev­ ur, so hevur náttúruvísindin fingið ein dogmatiskan profil, sum ger hana veik­ ari og meiri viðbrekna yvir fyri kritikki, heldur Hoffmeyer. Professarin óttast, at tann stívrenda og treiska burturvísingin av øllum, sum ikki kann mátast og vigast, hevur rikið nógv djúphugsin menniskju í armarnar á alskyns yvirnatúrligum søgum um uni versið, sum einki hava við vit og skil at gera. – Fólk kenna seg ikki aftur í tí neo­ darwinistisku søguni um heimin og um menniskja. Tí flýggja tey til okkurt annað. Og religiøsu fundamentalistarnir hava rætt í, at læra Darwins ikki er ein total og fullfíggjað frágreiðing um lívs ins menning á jørðini. Men tað átti vís indin sjálv at komið fram til, endar Jesper Hoffmeyer. At tola at ivast er tann veruliga uppgávan Tann triði vegurin. Darwinisman hevur nakrar veikleikar, og so leingi sum lívfrøðin ikki viðurkennir hetta, fer religiøsi kritikkurin at standa sterkur. Tað metir professarin á Københavns Universitet, Jesper Hoffmeyer, sum vil styrkja náttúruvísindina yvir fyri religiøsari fundamentalismu. mynd: polfoto