fríggjadagur 4. desember 2009síða 23

Nr. 233 - 4. desember 2009 23 Politiska nervaspælið mill um heimsins lond við trýsti frá al ­ tjóða fyritøkum og um hvørvis verndar­ felags skapum er í hásæti komandi dagarnar á COP 15 veður lagsfundinum í Keyp manna havn. Tað er so at siga breið semja um at veður­ lagsbroytingar eru mannaelvdar og at inntriv mugu gerast fyri at tálma útláti, men sonevnda t­posta gølan í Bretlandi hevur nú beint und­ an fundinum sett spurnaðartekin við trúvirði, tí tað vísir at ávisir gransk arar hava gjørt myndina so dapra sum møguligt, og tað kann ávirka grundarlagið fyri samráðingunum, tí skeptikarar nú kunnu seta spurnaðartekin við gransk ingarúrslit Bogi Eliasen cand.scient.pol Mánadagin byrjar nógv um rødda veðurlags ráð­ stevn an COP15 í Keyp­ mannahavn. Endmálið við ráðstevnuni hevur verið at fingið eina nýggja avtalu sum tekur við, tá tíðar­ skeiðið fyri Kyotoavtaluna rennur út í 2012. COP (Con ference of the Parties) er ein árlig ráðstevna, sum verður skipað av UNFCCC (United Nations Framwork Contract on Climate Change), sum kann sigast at verða umhvørvisparturin í ST. UNFCCC, bleiv sett á stovn í samband við um ­ hvørvisráðstevnuna í Rio de Janeiro í 1992 og fekk virkni í 1994. Í dag eru 192 lond limir í UNFCCC. Tað eru 4 høvðuspunkt á skránni í samband við COP 15 fundinum í Keypmannahavn: • Tálma útlát • Veðurlagstillaging í fátøkum og viðhvomum økjum • Tøknimenning og spjað­ ing av tøkni, serliga at geva triðjaheimslondum atgongd til tøkni • Fígging og íløgur í sam­ band við nýggja avtalu, her verður eisini hugsað um menning av triðja heiminum. Bali ráðstevnan COP 13 ráðstevnan á Bali fyri tveimum árum síðan setti Keypmannahavnar fund in sum mál og evsta­ mark fyri at fáa eina nýggja avtalu at avloysa Kyoto­ avtaluna. Bali­niðurstøðan nágreinar tó ikki um talan skal verða um eina politiska ella løgfrøðisliga bindandi avtalu, bert at semjast skal fáast ílag. Ymisk áhugamál Nógv áhugamál skulu verj­ ast tá stórar altjóða avtalur, sum binda lond í teirra inn­ lendis rásarúmi, skulu ger­ ast. Áhugamálini hjá ymsu londunum eru ymisk og sigast kann, at tað er stórur munur millum fatanirnar hjá ídnaðar­ og menn ing­ arlondunum. Ríku ídnaðar­ londini hava verið bundin av Kyotosáttmálanum at minka um útlát. Menn ing­ arlondini hava ikki havt hesa binding. Støðan er nú tann, at fleiri menningarlond bæði vaksa skjótt og dálka illa. Serliga USA hevur lagt dent á, at størru menn ing­ arlondini eisini skulu hava krøv. Her verður serliga hugs að um Kina. USA hevur fleiri ferðir víst á, at talan verður ikki um nakra avtalu uttan Kina. Men eis­ ini verður roknað við at onn ur menningarlond skulu hava krøv. Minst mentu menn ingarlondini, so ­ nevndu LCD; sleppa helst undan bindingum Bólkar Bólkarnir av londum í sam­ band við COP 15 fundin eru nógvir, men serliga er tað tvístøðan millum ídnað­ ar lond og menningarlond, sum er sjónlig. Tað er ein breið fatan í menningar­ londunum, at ídnaðarlondini eiga ábyrgdina at manna­ elvdu veðurlagsbroyt ingun­ um, og tí eisini eiga at bera kostnaðin av hesum og samstundis loyva menn ing­ arlondunum at menna seg. Á fyrireikandi fundi í Barcelona í november var greitt, at stór ósemja enn er um, hvussu stór minkingin av útláti skal skipast, hvussu fígging av átøkum skal verða og um triðjaheimslond eisin skulu hava bindingar í mun til útlát. Politiska spælið Ein altjóða veðurlagsavtala er nógv meiri umfatandi enn at sannføra statsleiðarar, hvørs høvuðsábyrgd er í teirra egna landi. Tí er tað avgerðandi neyðugt hjá stats leiðarum at fáa eina avtalu, sum er best møgulig fyri teirra land, og sum politiska skipanin í teirra landi kann taka undir við, tá hon skal góðkennast. Stóra myndin í altjóða politiska spælinum er, at Kyoto avtalan setti krøv til ídanaðarlond um at skerja í útláti. USA setti ongantíð Kyoto avtaluna í verk, tí politisk undirtøka ikki var fyri henni í USA, hóast hon var undirritað. Nú nýggj av tala skal gerast, hava ídnaðarlondini og serliga USA víst á, at menn ingar­ londum eisini skulu vera sett krøv í hesi avtalu. Or ­ søkinar eru serliga tvær; um skjótt vaksandi menn­ ingarlondini ikki eisini fáa krøv, so er tað kappingar­ avlagandi í mun til heims­ marknaðin. Og at tað hjálpir ikki uppá alheimsdálking, at flyta dálkandi framleiðslu úr einum ídnaðarlandi til eitt menningarland, sum jú eisini samstundis tekur arbeiðspláss frá ídnaðar­ londum. Tá ES samráddist um síni 20/20/20 krøv gjørdi týski kanslarin Angela Merkel beinanvegin greitt, at Týskland undir ongum umstøðum fór at taka undir við einum leisti hvørs avleiðing var, at týsk arbeiðspláss blivu flutt til menningarlond, samstundis sum savnaða dálkingin í heimshøpi var tann sama. Obama hevur arbeitt hart við at fáa politiskan stuðul til eina veðurlagsavtalu, tí hann ynskir ikki at enda í somu støðu sum Clinton, sum ikki fekk Kyoto avtal­ una góðkenda í tinginum. Hinvegin, so hevur Obama lagt mestu orkuna í at fáa eina nýggja heilsuskipan uppá pláss í USA. So sigast kann, at raðfestingar í inn­ lendis amerikonskum poli­ tikki hava stóra ávirkan á hvat ber til og ikki á Keyp­ ma nnahavnar fundinum. Og tí eru heimsins eygu eisini vend ímóti politisku við­ gerðini í USA um teirra framtíðar politikk á hesum øki. Veðurlagsavtalan setir karmar fyri framtíðar vinnu og skal finna ein leist fyri burðardyggari menning av menningarlondum, og tí er talan um eitt torskilt polit­ iskt spæl, sum umfatar nógv meiri enn at tálma út láti. Avtalan kann fáa ávirk an á framtíðar búskap­ ar politisku valdsjavnvágina í heiminum, og at veðurlag og umhvørvi tykist at hava so stóra ávirkan, at evni nú eisini er ein fastur táttur í trygdarpolitikki. COP 15 Bøgøta 5, 100 Tórshavn, tel 310088 sær tú møguleikarnar? ... annars hava vit eisini sjóneykur! Allir kikarar og sjóneykur -10% Allir kikarar og sjóneykur -10% Bogi Eliasen, cand.scient.pol, hevur seinastu árini skrivað nógvar greiningar, analysur og bakgrundsgreinar í Sosialinum um ymisk aktuell mál. Í sambandi við veðurlagsfundin í Keypmannahavn fer hann í komandi bløðum at skriva frá og rundan um fundin.