týsdagur 4. desember 2001síða 6

10 Nr. 235 - 5. desember 2001 Nr. 235 - 5. desember 2001 11 Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Tíðindaleiðari: Jústinus Eidesgaard justinus@sosialurin.fo Marknaðardeild: lysing@sosialurin.fo Jonhard Hammer jonhard@sosialurin.fo Finnbjørg Nattestad finnbjorg@sosialurin.fo Anja Weihe anja@sosialurin.fo Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo Edvard Joensen edvard@sosialurin.fo Turið Kjølbro turid@sosialurin.fo Stefan í Skorini stefan@sosialurin.fo Heri á Rógvi heri@sosialurin.fo Ítróttur: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Myndamenn: Jens Kristian Vang jensk@sosialurin.fo Álvur Haraldsen alvur@sosialurin.fo Sosialurin í Norðoyggjum: Postsmoga 231 Nólsoyar Pálsgøta 1 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687 e-post: klaksvik@sosialurin.fo Uppseting/prent: Uppseting: Hestprent Prent: Prentmiðstøðin Útgevari: Sp/f Sosialurin Avgreiðsla: Mán.-frí. 8-16 Argjavegur 26, Tel. 311820, Fax 314720 Postadressa: Postboks 76, 110 Tórshavn E-mail: post@sosialurin.fo lysing@sosialurin.fo lysingartorg@sosialurin.fo Blaðið verður prentað mánadag-fríggjadag klokkan 1400 Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Týsdagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Mikudagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán. kl. 12 Mán. kl. 12 Hósdagsblaðið Mik. kl. 10 Týs. kl. 15 Týs. kl. 12 Týs. kl. 12 Fríggjadagsblaðið Hós. kl. 10 Mik. kl. 15 Mik. kl. 12 Mik. kl. 12 Leygardagsblaðið Frí. kl. 10 Hós. kl. 15 Hós. kl. 12 Hós. kl. 12 Størri lýsingar, sum nógv arbeiði stendst av, mugu vera inni í góðari tíð og áðrenn ásettu freistir. Framíhjápláss má umbiðjast í góðari tíð. Stødd: Ein heil síða í Sosialinum er 254 mm breið og 346 mm í hædd. Breiddin á einum teigi er 39mm og rúmið millum teigarnar er 4mm. Valstríðið til løgtingið er byrjað. Løgmaður skjeyt startskotið, tá hann í farnu viku gjørdi av at avlýsa yvirtøku av flogvøllinum. Í ÚF fekk løgmaður tað at ljóða sum eina náttúrliga reaktión uppá úttalilsi hjá donskum embætismanni á flogvøllinum, ið metti, at fullveldisgongdin hevði steðgað útbygging av flog- vøllinum. Ein margháttlig reaktión/yvirreaktión frá løgmanni, tí hvussu kann løgmaður stegða einum máli, ið hansara flokkur hevur lagt so stóra orku í at fáa loyst – bara út frá úttalilsi frá embætismanni! Einki nýtt var í hansara orðum. Tey eru søgd fyrr av sama manni. Tá fór løgmaður ikki upp á bakbeinini, kanska tí tað ikki var so neyðugt sum nú, har flokkurin stendur til at missa mannin í Vágoynni. Vit siga ikki, at løgmaður á henda hátt misbrúkar sín sess, men vit seta tó spurningin, hvussu tað ber til, at hann reagerar eftir fólkatingsvalið, tá hann kundi gjørt tað fyri langari tíð síðani? Hyggja vit at valúrslitinum í Vágum, er greitt, at val- dømið er ein av Akilleshælunum hjá Fólkaflokkin- um til løgtingsvalið. Beint ímóti øllum metingum fekk flokkurin ein dyggan frammaná í tí valdømi hann sigur seg hava gjørt so nógv fyri. Hvussu ofta hava vit ikki hoyrt J. Niclasen taka sær æruna av tunlinum, og nú eisini flutt Skipaeftirlitið í oynna. Aftrat hesum hava partamenn hansara arbeitt við at fáa flogvøllin á føroyskar hendur. Samanumtikið - skuldi man trúð - ein idell støða hjá flokki at vinna sær sess aftur. Men gakk – Sambandið fór við stór- um parti av atkvøðunum. Fólkaflokkurin hevur fingið at merkja, hvat tað vil siga, fyrst at spæla út sum loysingarflokk fyri síðani at trekkja í land aftur. Í fyrsta lagi hevur hann stygt sínar sambandshugaðu veljarar, og teir eru ikki so fáir í Vágum, og í øðrum lagi hevur hann fingið øði í sínar fullveldissinnaðu veljarar, ið eru rýmdir í Tjóðveldisflokkin. Ein ring støða hjá einum flokki at vera í. Og tað kann vera tí, at løgmaður nú roynir at bjarga stumparnar. Men tað er eingin løtt upp- gáva, tí hvat hann enn fyritekur sær, missir hann antin til Sambandið ella til Tjóðveldið. Læran hjá flokkinum átti at verið ikki at lata seg »lumpa« út á djúpt vatn, tí tá melda sambandshugaðu veljarar floksins frá. Løgmaður hevur síðani roynt at geva fólki fatan av, at hann er sinnaður fyri tí loysn Javn- aðarflokkurin hevur staðið fyri. Men so hendi tað margháttliga, at Óli Breckmann á landsfundi í Klaksvík meldar katastrofalt út, at Tjóðveldisflokk- urin er mest sannlíki samstarvspartnarin eftir eitt løgtingsval. Og Óli, ið øll kenna sum fødda taktikar- an. Pladask. Verri men tó ærligari kundi tað ikki ver- ið sagt. Um hetta seinasta »trekk« løgmans kann bjarga manninum í Vágum fáa vit at síggja. Men tá má flokkurin fyrst eta í seg aftur samtyktina um sam- starv við Tjóðveldisflokkin. Og væl tað. Alternativið kann gerast, at verandi samgonguflokkar gerast ov stuttir. DAGSINS MEINING Sosialurin Innsent tilfar Fult navn skal vera undir innsendum tilfari. Innsendar greinar, har blaðleiðsl- an ikki er kunnað um bústað og telefonnummar, verða ikki settar í blaðið. Neyðarróp frá løgmanni VIÐMERKINGAR Edmund Joensen Í einum valstríði er soðið ofta tunt, serliga hjá teim- um loysingarsinnaðu. Til fólkatingsvalið hesa- ferð kappaðust serliga Fólkaflokkurin og Javn- aðarflokkurin um at fortelja fólkinum hvussu raskir teir vóru í bankamálinum – væl at merkja í 1998, tá alt í grundini var yvirstaðið. Fólkaflokkurin vil vera við, at teir við teirra ein- astandandi samráðingar- snildi eiga alla æruna. Javnaðarflokkurin er sannførdur um at ein stuttur fundur ímillum føroyska og danska javnaðarflokkin gav hesum flokki allan heið- urin. Hvat var tað sum veruliga hendi? 8. juli 1994 gjørdist Sam- bandsflokkurin størsti flokkur á løgtingi og skip- aði landsstýri saman við Javnaðarflokkinum, Verka- mannafylkingini og Sjálv- stýrisflokkinum. Sam- bandsflokkurin hevði leiðsluna í landstýrinum. Áðrenn tað høvdu før- oysk landstýrir ferð eftir ferð skriva undir og niður- bundið føroyingar. Undan- farin landstýri høvdu í skrivligum avtalum bundi føroyingar til alla skuldina, og stórtsæð góðtikið øll donsk harraboð, uttan so mikið sum at hugsað seg um – og uttan á nakran hátt at vera raskir. Nýggja sambandslands- stýrið frá 1994 kravdi á fyrsta fundinum við donsku stjørnina bankamálið aftur á dagsskrá. Hetta kom ó- vart á, og tvørt fyri hjá døn- um, tí teir hildu seg annars vera slopnar. Men málið var ríkismál, og tí áttu før- oyingar ikki einsamallir at hanga uppá bankaskuldina. At vit kortini skuldu bera okkara part av banka- skuldini er bert ein sjálv- fylgja. Politisk loysn Mín egna støða var frá fyrsta degi, at málið skuldi loysast sum eitt politiskt mál. Málið endaði eisini við eini polittiskari loysn, bert fleiri ár seinni enn neyðugt. Orsøkin til sein- kanina var fyrst og fremst, at stórur partur av før- oyskum politikarum, sóu fyri sær eina stevning, eina juridiska uppgerð, eftir endurgjaldi frá danska statinum. Teir politikarar sum høvdu rópt harðast upp um sakarmál, teir sum róptu krossfest, krossfest, teir tagnaðu so hvørt sum teir lósu síðu fyri og síðu eftir í drúgvu frágreiðingini frá bankakanningini. Føroy- ingar høvdu eina sera vána- liga juridiska sak, fyri ikki at siga onga. Tað kemur eisini so týðuliga fram í bankakanningini. Tað má sigast at verað ein Guðs lukka, at stevn- ingin ikki bleiv til veru- leika. Tá høvdu teir fingið dóm fyri, at føroyingar einsamallir skuldu gjalda fyri sín egna kleyvarskap. Danska stjórnin Rætt skal vera rætt. Aftaná at okkara loysingarsinnaðu høvdu seinkað málinum í ár og mánaðir, valdi danska stjórnin, sum væl dugdi at síggja, at teir áttu sín lut í trupulleikunum innan fe- lagsmálið bankamál, pen- ingamál v.m., at bíða eftir føroyska løgtingsvalinum, sum teir roknaðu við at fáa ávísar fyrimunir av. Stóru plakatirnar í Føroyum søgdu jú frá nýggja løg- manninum í Føroyum. Men mongum brestur ætl- an, Javnaðarflokkurin, sum hevði slitið fyrru sam- gonguna (frá 1994), slapp ikki við í nýggju sam- gonguna í 1998. Mogens Lykketoft til Føroya Beint eftir at núverandi loysingarlandstýrið var skipað, gjørdi Mogens Lykketoft fíggjarmálaráð- harri eina ferð til Føroya. Við sær í sjáttuni hevði hann uppskot til sjálvan avhendingarlistan av bankamálinum. Tað var týðuligt, at nú vildi danska stjørnin hava bankamálið út av verðini sum skjótast. Uttanlandsnevndin Uttanlandsnevndin gjørdi sítt tilmælið, sín spísiseðil til endaligu samráðingarnar við donsku stjórnina. Minnilutakrøvini frá um- boðum Sambandsflokksins komu sjálvsagt at samsvara best við endaliga úrslitið. Sjálvandi tað, tí vit høvdu fyrireika og vit vistu alt um málið, bæði úr Føroyum og úr Danmark. Viðgangast má, at ikki øll krøvini frá okkara um- boðum vórðu uppfylt. Út- byggingin av Vága flog- havn og ymisk onnur mál vórðu slept av nýggja loysingarlandstýrinum, av heimligum politiskum grundum. Tá tikið verður sam- anum Fólkaflokkurin og Javn- aðarflokkurin, sum upp undir fólkatingsvalið royndu at kókað tunna súp- an uppá bankamálið, mega smyrja seg við teirra veruliga leiklut í hesum máli. Báðir flokkarnir søgdu ja til tær mannminkandi avtalurnar sum skuldar- bundu føroyingar, uttan at hugsa um at krevja at danir luttóku við teirra sjálv- sagda luti. Ein kann við fullum rætti siga, at teirra flokkar mistu kalvan tá ið málið byrjaði. Teir kravdu síðan juridiska uppgerð við danir um bankamálið. Um hetta gjørdist verunleiki vóru allir møguleikar at fáa kalvan innanborða horvnir fyri allar tíðir. Tað eydnaðist Sambandsflokkinum, sum kravdi og fekk bankamálið aftur á dagskrá at bjarga Føroyum undan at hanga uppá danska partin. Vit í Sambandsflokkinum fingu sama kalvan, sum loysing- armenn høvdu mist, at býta á aftur. Tá íð núsitandi landstýrið tók við, var bankamálið klárt at avgreiða. Málið var væl og virðiliga fyrireikað. Kalvin, lá beint undir borð- ið, stórur og tungur, men útlúgvaður, klárur at taka inn. Bankamálið og teir politsku flokkarnir VIÐMERKINGAR Andras Róin, stjóri Føroya Tele Landsstýrismaðurin í Vinnumálum hevur lagt upprit fram um ein føroyskan vinnupolitikk til aðalorðaskiftið í Løgting- inum. Í hesum sambandi hevur Fjarskiftiseftirlitið gjørt eitt hjárit, ið nevnist "Støðumynd av føroyska fjarskifitsmarknaðinum og samanberingar við onnur lond". Í hesum hjáriti, sum inniheldur nakað av tal- tilfari, verður m.a. gjørt upp, at ein samrøða, sum er í 3 minuttir á GSM kerv- inum hjá Føroya Tele um dagin, kostar 93 % meira enn ein samsvarandi samrøða í Danmark. Samstundis hevur Fjar- skiftiseftirlið latið Vinnu- málastýrinum eitt tilmæli um m.a. at áleggja Føroya Tele at lækka hámarks- GSM prísirnar, men her við tí grundgeving, at Føroya Tele sambært sínum sund- urskilda hálvársroknskapi, hevur eitt týðandi yvirskot á GSM virkisøkinum! Neyðugt og gott politiskt átak Tað er positivt, at Vinnu- málastýrið hevur tikið stig til eitt aðalorðaskiftið á Løgtingi um ein KT- vinnupolitikk, og tað upp- skotið sum stýríð hevur gjørt í hesum sambandi inniheldur nógv gott og upplýsandi tilfar til víðari viðgerð. At Føroya Tele ikki er samt í øllum sjónar- miðunum, sum eru í upp- skotinum, er kanska natúr- ligt. Tað kundi eisini verið positivt, um "Støðumynd- in" sum Fjarskiftiseftirlitið hevur evnað til, innihelt sakligar og relevantar (týð- andi) samanberingar mill- um støðuna í Føroyum og í øðrum londum, til gagns fyri politisku viðgerðin. Soleiðis er tíanverri ikki, og skal Føroya Tele niðanfyri við nøkrum fáum dømun greiða frá hesum. Viðmerking nr. 1 Fjarskiftiseftirlitið er "Regulerandi myndugleik- in" í okkara grannalondum. Føroya Tele vitandi hevur tað ikki hent seg í okkara grannalondum, at regu- lerandi myndugleikin hevur blanda seg uppí prísáseting fyri fartelefoni (GSM). Hetta av tí einføldu orsøk, at bert óttin fyri slíkari inn- blanding vildi forða fyri framtíðar íløgum hjá fjar- skiftisveitarunum, og har- næst út frá tí grundsjónar- miði, at ein myndugleiki ikki eigur at blanda seg upp í kappingina við prís- ásetingum á frælsisgjørd- um økjum. Tað er tíanverri neyðugt at minna Fjarskiftiseftirlitið á, at tveir kappingarneytar hjá Føroya Tele, longu fyri 1 ári síðani fingu loyvi at byggja upp millum annað far- telefonkervi, eins og hesar alla tíðina, hava havt tann møguleikan at nýta kervi hjá Føroya Tele. Høvdu t.d. Dimmalætting ella Sosialurin gjørt íløgur í nýggjari tøkni / prent- smiðjuútgerð, um so at vandi var fyri at ein mynd- ugleikin dikteraði lægri blaðprís? Viðmerking nr. 2 Fjarskiftiseftirlitið hevur í meira enn eitt hálvt ár noktað Føroya Tele at seta í verk ymiskar avsláttar- skipanir, hóast kappingar- neytarnir hjá Føroya Tele beinanvegin fingu loyvi til hetta. Kunnu vit ímynda okkum, at øll bløð í Føroyum fingu loyvi at gera fasthaldsskip- an við avsláttrum uttan t.d. tað størsta ? At so Fjarskiftiseftirlitið, í samband við "Støðumynd", samanbera "Standardhald" hjá Føroya Tele við "Av- sláttarskipanir" í øðrum londum er ikki sørt undr- unarvert. Viðmerking nr. 3 Meginreglur hjá "regu- lerandi myndugleikum" í okkara grannalondum er millum annað at, reguler- ingin skal verða: gjøgnum- skoðilig og rættvís (para- lellitet) og skal grundast á royndir og taltilfar yvir eitt longri tíðarskeið. Fjarskiftiseftirlitið skiftir grundgevingar fyri sínar avgerðir og sínari uppí- legging frá viku til viku, soleiðis at ikki ber til hjá millum annað Føroya Tele at planleggja ella tryggja haldgott grundarlag fyri ítøkiligar virkis- ella íløguætlanir. Fjarskiftiseftirlitið er ikki rættvíst og vísir ikki "para- lellitet", tí tað millum annað í samband við av- sláttarskipanir stillar Før- oya Tele verri fyri enn kappingarneytarnar. Fjarskiftiseftirlitið hevur ikki royndir og heldur ikki taltilfar, sum kann lýsa eitt longri tíðarskeið og bera avgerðir tess tískil brá av tilvild. At Fjarskiftiseftir- litið yvirfyri Vinnumála- stýrið kann tilmæli lægri hámarksprísir fyri GSM, bert grundað á hálvárs- roknskapin frá Føroya Tele fyri 2001, sigur einki um úrslitið árið fyri ella næsta ár. Fyri Føroya Tele er tað sjálvsagt alneyðugt, at positivt úrslit er á einum virkisøki, tá ið íløgur standa fyri framman. Kunnu vit ímynda okkum, at eitt blað ella ein handil av einhvørjum slag, aftaná ein góðan jólamánaða, fekk boð um at seta prísirnar niður í januar mánaða ? Støðumynd Fjarskiftiseftirlitsins Taltilfar og samanlíkningar millum fjarskiftisveitarir og kundaprísir innanfyri og upp á tvørs av londum, er avgjørt nakað, sum skal gerast. Føroya Tele roynir støðugt at samanbera okk- um við aðrar veitarar, bæði hvat viðvíkur tænastu- útboði, tænastudygd og prísir. Hetta slagið av "benchmarking" er neyðugt til tess at Føroya Tele fær optimera tænasturnar og prísirnar, samstundis sum Føroya Tele kann tryggja skynsaman og framtíðar- tryggan rakstur av fyri- tøkuni. Tá ið Fjarskiftiseftirlitið í sínari "Støðumynd" kemur fram til nakrar niðurstøður um prísleguna innan fjarskiftið í Føroyum, er í stóran mun talan um, at Fjarskiftiseftirlitið saman- ber perur við appelsinur. Viðmerking nr. 4 Tá ið Fjarskiftiseftirlitið roknar seg fram til, at GSM er 93 % dýrari í Føroyum enn í Danmark, so er sam- anberingin gjørd millum eitt serligt tilboð hjá Tele-2, sum ikki hevur egið kervið; sum bert hevur 0,6 % av danska marknaðinm og sum samstundis hevur aðrar treytir lagdar við haldinum. Eitt vanligt "standard" hald hjá t.d. Sonofon kostar um dagin 1,95 pr minutt, meðan Føroya Tele tekur 2,15 pr. minutt. Harafturat kemur, at bíligari kvøldtaksturin hjá Føroya Tele byrjar kl. 18.00 meðan hann hjá Sonofon byrjar kl. 19.30, soleiðis at munurin minkar burtur í onki. Tað er stórur munur á, at verða 93 % dýrari og so at hava so at siga somu prísir – helst tá ið talan er um upplýsingar til politiska viðgerð í Løg- tinginum. Viðvíkjandi støðuni í Íslandi hevur Fjarskiftis- eftirlitið samanborið tvey ymisk hald, nevniliga dagprísin hjá Landssími Íslands og kvøld – frí- tíðarprísin hjá TAL (einum øðrum veitari – og harvið eina loysn sum ikki finst, við einum standardhaldi hjá Føroya Tele. Kunnu vit ímynda okkum, at man kann fara inn í ein handil og keypa tær líku síð- urnar úr Dimmalætting og tær ólíku úr Sosialurin, og so bert gjalda 10,00 kr í staðin fyri 12,00 kr.? Føroya Tele hevur bíligari t.d. Vinnuhald, men hesum tykist Fjarskiftisftirlitið ikki at hava áhuga í at nýta í samanberingunum. Hetta er bert tvey dømir um misvísandi samanber- ingar í "Støðumyndini" út av mongum. Konstruktivur kritikkur og samstarv heldur enn spillandi tungu Fjarskiftiseftirlitið átti eins og Vinnumálastýrið, at verið errið av gongdini á fjarskiftismarknaðinum í Føroyum. Síðani frælsis- gerðingin bleiv sett ígongd í 1997, hevur neyvan nakað land í Evropa flutt seg so skjótt frá einkarrættsstøðu við høgum gjøldum til víttfevnda kapping og hálveraðar prísir, sam- stundis sum tænastuútboði er á hædd við tey fremstu. Vandi er fyri, at Fjars- kiftiseftirlitið við ikki at vísa nóg stórt skynsemi í teirra regulering og við ikki at veita nóg neyvar og rættvísar upplýsingar, kunnu forkoma einum annars ávegis sunnum kappingarumhvørvi í Før- oyum. Støðumynd frá Føroya Tele – eitt dømi Føroya Tele hevur í sínum samstarvi við Fjarskiftis- eftirlitið alla tíðuna lagt dentin á, at kapping er góð, eisini fyri Føroya Tele, og at Føroya Tele annars meinar, at hædd alla tíðina skal takast fyri, at føroyski marknaðurin er lítil og harvið, at inntøkugrundar- lagið er lítið, hóast íløgu- kostnaðurin oftani er samanberligur við støðuna í størri londum. Kunnu vit samanbera prís / blaðsíðu munin millum før- oysku bløðini og so Jyllands-Posten ella New York Times ? Niðanfyri er samanbering av prísinum fyri eina 3 minuttir samrøðu á GSM fartelefon kervinum hjá Føroya Tele, samanborið við Danmark (Sonofon), Ísland (Landssími), Noreg (Telenor), Malta (Voda- phone), Jersey (Jersey Telecom), Grønland (Tele Greenland). 3 minuttir GSM samrø∂u vi∂ uppringingargjald 6,85 6,10 4,15 4,57 9,30 8,17 7,23 4,60 3,10 3,24 4,29 5,94 7,03 3,68 - 2,00 4,00 6,00 8,00 10,00 Sonofon Landssimi Telenor Telegreenland Vodafone - Malta Jersey DKK dag kvøld Tilsvarandi vísir myndin niðanfyri stovningar- og mánaðargjøldini hjá teimum somu veitarunum. 176 186 250 277 415 700 950 8 8 143 115 11 119 113 150 0 500 1000 Ísland Noreg Føroyar Malta Jersey Danmark Grønland Stovningargjald Mána∂argjald Stovningar- og mána∂argjøld fyri GSM í Føroyum og ø∂rum londum Kr. Viðmerkingar frá Føroya Tele: Fjarskiftisprísir og kapping Sum myndirnar vísa, eru fleiri hættir at samanbera á millum tey ymisku londini og millum veitarir. Avgerðandi er, at eins tænastur verða samanbornar og at samanborið verður við lond, har støðan líkist tí í Føroyum (Malta, Jersey, Ísland og Grønland) ella við lond sum vit fegin vilja samanberast við, t.d. Danmark og Noreg. Føroya Tele vónar við hesum, at kjaki um fjarskiftisprísir og kapping í Føroyum, kann byggja á eitt breiðari grundarlag og eini meira rættvísa mynd, til gagns fyri allar partar og ikki minnst til gagns fyri viðskiftafólki. C M Y K 11 10