hósdagur 10. desember 2009síða 25

25 Nr. 237 - 10. desember 2009 Sjeystjørnan er dømi um ein opnan stjørnuhóp. Tokutámið um stjørnurnar varð leingi hildið at vera leivdirnar av tí skýggi av gassi og dusti, sum hópurin varð gjørdur úr. Nú vita vit, at so er ikki. Tokutámið er tilfar, sum (av tilvild) er onkustaðni ímillum Sjeystjørnuna og okkum. Kúluskapaður stjørnuhópur. Í hesum hópum eru oftast væl fleiri stjørnur enn í opnu hópunum, og stjørnurnar í teimum eru væl eldri enn tær í opnu hópunum. Stjørnurnar í kúluhópunum hava tí ikki so nógv tung grundevni í sær. Strikumynd av Vetrarbreytini. Skapið er sum tvær samanlagdar fláar skálir. Á niðaru myndini hyggja vit í kantin á skivuni, á ovaru myndini hyggja vit niður á skivuna við spiralørmum. Í einari “halo” um skivuna eru kúluskapaðu stjørnuhóparnir. Tvørmálið í lýsandi partinum í Vetrarbreytini er um leið 100.000 ljósár. Orsøkin, at strikað verður undir, at hetta er tann lýsandi parturin, er, at granskarar nú vita, at breytin eisini hevur í sær tilfar, sum ikki sæst. Hevði hon ikki tað, hevði tyngdin ikki megnað at hildið stjørnurnar í henni saman í ármilliardir. Tá glampar á himli stjørnulind Pól Jespersen Altjóða stjørnufrøðiár 25 Sólin er ein av 100-200 mia stjørnum í okkara stjørnubreyt, Vetrarbreytini, sum er umgyrd av kúluskapaðum stjørnuhópum. Eini 100 túsund ljósár er lýsandi parturin í Vetrarbreytini í tvørmál Tær 5-6 túsund stjørnurnar, sum til samans munnu síggjast við berum eygum av jørðini, eru eins og okkara sól stórir himmalknøttir av gløðandi heitum gassevnum. Í kikara síggast stjørnurnar bara sum eitt lýsandi punkt, og ljósið frá teimum er óstilt. Á veg ígjøgnum lofthavið um jørðina verður stjørnuljósið brotið, tí ymsu loftløgini hava so ymiskar optiskar eginleikar. Tí blunka stjørnurnar. Øðrvísi er við gongustjørnunum. Ljósið frá teimum er ikki so óstilt, og hyggja vit at teimum í kikara, síggjast tær sum ein lýsandi skiva. Stjørnurnar eru og verða sum punktkeldur, eisini í kikara. Hyggja vit gjølla at stjørnunum, sæst, at tær hava ymsar litir, og at tær lýsa ikki allar líka bjart. At litirnir eru ymiskir, er tekin um, at hitin í stjørn- unum er ymiskur. Gløða vit eitt jarnpetti, gløðir tað fyrst dimmreytt. So verður reyði liturin bjartari, fer síðan í brand- gult, gult, hvítt og blátt. Tá er jarnið heitast. Tað er tað sama við gassevn- unum í stjørnunum, tó at stjørnurnar eru væl heitari enn gløðandi jarn. Tær reyðu eru kaldastar, kanska eini 3 tús. stig uttaná. Tær bláu eru heitastar, heilt upp í 50 tús. stig. Innaní eru stjørnurnar væl heitari, mió ella mia stig. At stjørnurnar ikki allar eru líka bjartar, kemst bæði av tí, at tær lýsa við ymsari styrki, og av tí, at frástøðurnar eru ymiskar. Ein ljósveik stjørna kann á luftini sýnast bjartari enn ein ljóssterk stjørna longri burturi. Nógvar av teimum stjørnunum, sum av jørðini síggjast við berum eygum, lata væl meiri ljós frá sær enn okkara sól. Stjørnan Be- telgeuse í Orion er t.d. fleiri hundrað ferðir so stór sum okkara sól og lýsir kanska sum einar 60.000 sólir! Tvístjørnur Nógvar stjørnur eru tvístjørnur ella fleirdupultar stjørnur, t.e., tær eru við tyngdarkraftini bundnar at øðrum stjørnum. Stundum eru stjørnurnar í einari tvístjørnu so langt hvør frá aðrari, at til ber at síggja báðar í kikara. Kanska er tær ójavnar til hita, tá ber til at síggja í kikaranum, at tær hava ikki sama lit. Stjørnan Albireo í Svan- inum (svananevið) er dømi um tað. Í øðrum førum eru tær so tættar, at bara reglulig skifti í ljósinum avdúka, at talan er um tvístjørnu. Tær verða nevndar spektroskopiskar tvístjørnur. Stjørnuhópar Stjørnurnar kunnu eisini vera savnaðar í hópar, stjørnuhópar. Ein týðiligur stjørnuhópur, sum sæst væl við berum eygum, er Sjeystjørnan, Pleiades. Við ongum kikara síggjast einar 6 stjørnur (navnið kann væl vera komið av tí, at fólk flest áður hava sæð 7 stjørnur við berum eygum, og at ein teirra seinni er viknað í styrki). Í hópinum eru til samans einar 250 stjørnur. Tað, at hesar stjørnur eru saman í hópi, og at tær eisini eru javngamlar, avdúkar, at tær allar vórðu gjørdar úr sama skýggi av gassi og dusti nakað um somu tíð. Sjeystjørnan er ein opin (óregluligur) stjørnuhópur. Til eru eisini kúluskapaðir hópar. Í teimum eru oftast nógv fleiri stjørnur, upp í eina millión stjørnur ella fleiri. Í Vetrarbreytini eru einir 200 kúluskapaðir hópar, og vit vita um einar 1000 opnar hópar. Stjørnurnar í kúluhópunum eru oftast nógv eldri enn tær í opnu hópunum. Tí hava stjørn- urnar í kúluhópunum ikki so nógv tung grundevni í sær. Hesi grundevni vóru nevniliga ikki til, tá ið kúluhóparnir vórðu gjørdir. Vit og stjørnurnar Eins og fólk verða stjørnur til, liva sítt lív og doyggja. Ofta verður eisini tosað um stjørnur, sum høvdu tær ein frían vilja, men tað er bara fyri at tað skal vera lættari at umrøða viðurskiftini í teimum. Hóast stjørnurnar, allar uttan ein, eru so ófatiliga langt burturi, er eitt annað og beinleiðis lagnusamband ímillum okkum og stjørnurnar. Tað jarnið, sum við blóðinum fer runt í kroppinum, er t.d. gjørt í onkrari stjørnu, sum livdi sítt lív og doyði, áðrenn sólin varð til. Upprunaliga vóru nevniliga mest bara tvey grundevni, hydrogen og helium. Tá ið tann stjørnan gekk til grundar í einari sterkari spreinging, spjaddist tilfarið úr henni í rúmdini og “dálkaði” seinni tað skýggið, sum varð til sólskipanina. Jørðin, sum í stóran mun er ein jarnknøttur, og vit menniskju eru tí bókstavliga gjørd úr stjørnudusti. Tað er løgið at hugsa sær, at atomini í okkum kanska hava sitið í einari, tveimum ella fleiri stjørnum og kanska einari millión verum, dýrum og plantum, áðrenn vit fingu gagn av teimum. Soleiðis er alt lív eisini partur av kosmisku ringrásini. Tað kann væl hugsast, at lívið er ein natúrlig fylgja av tí, at stjørnur verða til. At lívið so at siga er skrivað í alisfrøðiligu lógirnar. Tað vita vit ikki enn, og at fáa greiði á hesum spurningi er uttan iva størsta vísindaliga avbjóðing í okkara tíð. Ljósið, ótrúligi boðberin Tað kann tykjast løgið, at granskarar kunnu vita so neyvt um viðurskiftini í stjørnunum, tá ið ljósið frá hesum fjaru knøttum er einasti boðberin. Orsøkin er, at vísindini hava og hava leingið havt ógvuliga máttmikil amboð at granska stjørnuljósið. Atomlæran sigur okkum, at atom bæði kunnu lýsa og taka í seg ljós. Tá ið tað hendir, seta tey ymsu evnini síni eyðkendu fingramerki í ljósið. Við spektroskop- iskum amboðum kunnu granskarar tí lesa í stjørnuljósi sum í opnari bók. Eitt dømi, hvussu máttmikil hesi am- boðini eru, er næstlættasta grundevnið helium. Tað hevur navn eftir sólini, Helios, tí tað varð funnið í sólini, áðrenn tað eydnaðist at finna tað á jørðini! Tær náttúrulógir, sum galda á jørðini, mugu ætlast at galda í stjørnunum eisini. Á tær ber til at grunda ástøðiligar viðgerðir viðvíkjandi stjørnunum. For- sagnirnar kunnu so verða eftirkannaðar við spektroskopiskum tólum. Eins og jarðskjálvtar siga nakað um bygnaðin í jørðini, kunnu sólskjálvtar siga frá bygnaðinum í sólini. Úr rúmdar- førum verða hundraðtals slíkir sjálvtar nú eygleiddir. Granskarar kunnu tí neyvt greiða frá bygnaðinum í sólini, næstan metur fyri metur úr miðdepl- inum og út, nógv betur enn teir t.d. eru førir fyri at greina bygnaðin í jørðini. Vetrarbreytin Myrk kvøld við góðum sýni sæst eitt kámt grátt tokutám eftir luftini. Vit nevna hetta Vetrarbreytina, sum eisini er navnið á tí stjørnubreyt, galaksa, sum okkara sól og einar 100-200 mia aðrar stjørnur eru partur av. Tá ið vit hyggja at hesum tokutámi, hyggja vit í kantin á tí skivu av dusti og gassi, sum er í einum miðplani ígjøgnum breytina, kós a á myndini niðanfyri. Har er so at siga tjykkri fyri, enn tá ið vit hyggja til viks og út í rúmdina, t.d. eftir kós b á myndini. Hvørki eftir kós a ella b sæst tó langt við berum eygum. Andromedabreytin, sí seinni, sum er um leið 2,5 mió ljósár burturi, er eitt undantak. Hon hómast við berum eygum. Í einum kúluskapaðum øki, halo, um miðplanin í Vetrarbreytini eru kúlu- skapaðu stjørnuhóparnir við gomlum stjørnum. Opnu hóparnir eru tættastir inn ímóti miðplaninum í Vetrarbreytini. Tað er ikki lætt at ímynda sær støddina á okkara Vetrarbreyt, hundrað túsund ljósár. Hugsa vit okkum ein eygleiðara, sum er staddur á rondini á skivuni, og at hann sendir eitt ljósblunk til ein annan eygleiðara á rondini hinumegin miðdepilin, hevði ljósið havt 100.000 ár at komið vegin fram. Hetta er lítið av miklum í rúmdarhøpi, og tó fer ljósið 300.000 kilometar hvørt einasta sekund. Tað er 7,5 ferðir ummálið á jarðarknøttinum!